Кіріспе
Кітаптың немесе тараудың басындағы қысқаша цитата немесе нақыл сөз – әдебиетте эпиграф деп аталады. Эпиграф – құжаттың, монографияның немесе оның бөлімінің немесе тарауының басына қойылған сөз тіркесі, цитата немесе өлең. Эпиграф туындыға кіріспе, мазмұндама, кері мысал ретінде немесе туындыны кең әдеби дәстүрге байланыстыру үшін, салыстыруға шақыру немесе белгілі бір контекстті қолдану мақсатында қолданылуы мүмкін. Кітаптың жалпы эпиграфы кіріспе бөлігінің құрамына кіруі немесе әр тараудың жеке эпиграфы болуы мүмкін.
In literature, an epigraph is a phrase, quotation, or poem that is set at the beginning of a document, monograph or section or chapter thereof. The epigraph may serve as a preface to the work; as a summary; as a counter example; or as a link from the work to a wider literary canon, with the purpose of either inviting comparison or enlisting a conventional context. A book may have an overall epigraph that is part of the front matter, or one for each chapter.
Мысалдар
"Барлық қорқыныштардың жиынтығы" кітабының эпиграфы ретінде Том Клэнси термоядролық соғыс аясында Уинстон Черчилльтің сөздерін келтіреді: "Неге ең батыл теңізші, ең батыл ұшқыш немесе ең батыл сарбазды бірге үстелге отырғызсаңыз, не аласыз? Олардың қорқыныштарының жиынтығын". Сэр Уолтер Скотт тарихи романдарында, соның ішінде Уэверли романдарының барлығында эпиграфтарды жиі қолданды. Т.С. Элиоттың "Ж. Альфред Пруфрокқа арналған махаббат әні" алдында Дантенің "Тозақтан" алынған ұзақ цитата келтіріледі, ол Данте тозағындағы кінәлілердің бірінің сөзінің бір бөлігі. Э.Л. Докторовдың "Рагтайм" романының эпиграфы ретінде Скот Джоплиннің өнер орындаушыларға берген нұсқауы келтірілген: "Бұл пьесаны жылдам ойнамаңыз. Рагтаймды жылдам ойнау ешқашан дұрыс емес". Федор Достоевскийдің "Карамазовтар" романының эпиграфы ретінде Иоанн 12:24 келтірілген: "Шындығын айтайын, егер бидай дәні жерге түсіп, өлмесе, жалғыз қалады. Бірақ егер өлсе, көп жеміс береді". Элиоттың "Геронтион" романының эпиграфы Шекспирдің "Шаралар үшін өлшем" пьесасынан алынған. Элиоттың "Қуық адамдар" романы Джозеф Конрадтың "Жүректегі қараңғылық" романынан алынған "Мистер Курц өлді" деген жолды екі эпиграфтың бірі ретінде пайдаланады. Эрнест Хемингуэй "Күннің шығысы" романының эпиграфы ретінде Гертруд Стайннің "Сендердің барлығың жоғалған ұрпақсыңдар" деген сөздерін келтіреді. Теодор Герцльдің "Алтнеуланд" романының эпиграфы "Егер қаласаң, бұл арман емес" деп аталады, ол сионистік қозғалыстың ұранына айналды. Луи Антуан де Сент-Жюстің "Ешкім кінәсіз билік ете алмайды" деген сөзі Артур Костлердің 1940 жылғы тоталитаризмге қарсы "Түндегі қараңғылық" романының бірінші тарауынан бұрын пайда болады. Хантер С. Томпсонның "Лас-Вегастағы қорқыныш пен жеккөрушілік" романында Сэмюэл Джонсонның сөзі эпиграф ретінде қолданылады: "Өзін-өзі жануарға айналдырған адам адам болудың ауыртпалығынан құтылады". Стивен Кинг өзінің шығармаларында көптеген эпиграфтарды қолданады, әдетте романның жаңа бөліміне кіріспе ретінде. Оның ерекше мысалы - "Тұру" романы, онда ол белгілі бір метафораны білдіру үшін әндердің сөздерін пайдаланады. Джек Лондон Джон Майерс О'Хараның "Атавизм" өлеңінің бірінші шумағын "Жабайы шақыру" романының эпиграфы ретінде қолданады. Кормак Маккарти 1985 жылғы "Қанды меридиан" романын үш эпиграфпен ашады: француз жазушысы және философы Пол Валеридің, неміс христиан мистигі және гностигі Якоб Бёмедің цитаталары және 1982 жылғы "Юма Сан" газетінен алынған хабар, онда эфиопиялық археологтардың үш жүз мың жыл бұрын қазылған бас сүйектің шашылғандығы туралы мәлімдемесі келтірілген. Жорж Перектің "Өмір: пайдаланушы нұсқаулығы" (La Vie mode d'emploi) кітабының кіріспесі және кітаптың өзі оқырманды алдаулар болатыны және бәрі көрінетіндей болмайтыны туралы ескертеді. Дж.К. Роулингтің романдары жиі талқыланатын тақырыптарға қатысты эпиграфтармен басталады. Мысалы, "Гарри Поттер және Өлім сыйы" екі эпиграфпен басталады: Эсхилдің "Ашуды алып жүрушілер" трагедиясынан және Уильям Пенннің сөзінен. Вудро Вильсонның "Мемлекет" кітабынан алынған цитата 1917-1918 жылдары чехтер мен словактардың Австрия-Мажарстаннан тәуелсіздігін қолдаған "Богемиялық шолу" журналының әр нөмірінің бет парағында келтірілген (мысал).
Шығармалық цитаталар
Кейбір жазушылар өз шығармаларымен байланысты деп саналатын, нақты емес цитаталарды эпиграф ретінде пайдаланады. Мысалдар:
Фильмдердегі
"Самурай" фильмі Бушидодан алынған құрастырылған цитатамен басталады. "Таладега түндері: Рикки Боббидің балладасы" фильмінің басында комедиялық эффект үшін Элеонора Рузвельтке жатқызылған құрастырылған цитата келтіріледі.
Әдебиетте
Кейбір ғылыми фантастикалық туындылар, мысалы, Исаак Азимовтың «Қор» трилогиясы, Фрэнк Герберттің «Дюна» сериясы және Джек МакКиннидің «Роботех» романдары өздерінің оқиғаларының кезеңінің шамаланған болашақ тарихынан цитаталарды пайдаланады. Фантастикалық әдебиетте де эпиграфтар кездеседі. Мысалы, Урсула К. Ле Гуиннің «Жертеңіз» сериясы жертеңіз архипелагының эпостық поэзиясынан алынған деп есептелетін эпиграфтарды қамтиды. Элизабет С. Банстың Эдгар сыйлығын жеңіп алған «Миртл Хардкастл» детективтік сериясы, «Есте жоқ Миртл» кітабынан бастап, бес кітаптық серияның әр тарауының басында 19 ғасырдың ойдан шығарылған ғалымы Х.М. Хардкастлдың эпиграфтарын ұсынады. Диана Дюэйннің «Жұлдызды жол» романдарынан құралған «Риханнсу» сериясының бірінші және соңғы кітаптары «Ежелгі Римнің жырларынан» цитаталарды және Ромулан әдебиетінен шамаланған эпиграфтарды біріктіреді. Ф. Скотт Фицджеральдтың «Ұлы Гэтсби» кітабының аталымында алғашқы гемистихтен алынған «Содан кейін алтын шляпа киіңіз» деп аталатын өлең бар, оған Томас Парк Д’Инвиллердің қолы қойылған. Д’Инвиллер Фицджеральдтың «Жұмақтың бұл жағы» атты тұңғыш романының кейіпкері. Бұл клише Диана Уинн Джонстың «Фантазия еліне қатысты нұсқаулық» кітабында пародияланды. Жаспер Ффордтың «Эйр ісі» романында оқиғаның өрбуі туралы болашақта жазылатын туындылардан цитаталар келтіріледі. Джон Гриннің «Жұлдыздардың кінәсі» романында «Империялық азап» атты ойдан шығарылған романнан үзінді бар, ол оқиғаның маңызды бөлігі болып табылады. Стивен Кингтің «Қараңғы жартысы» романында басты кейіпкер жазған ойдан шығарылған романдардан эпиграфтар алынған. Диан Кунтстың «Есептелген қайғылар кітабы» поэзиядан құралған ойдан шығарылған кітап ретінде басталды, онда Кунтс тиісті нұсқа табылмай қалғанда «цитаталар» келтіретін; Кунтс барлық эпиграфтарды өзі жазды. Көптеген жанкүйерлер бұл туындының Кунтс өзі ойлап тапқандығын түсінудің орнына, сирек кездесетін нақты том деп сенді; кейін Кунтс бар өлеңдерді нақты кітапқа жинады. Дж.Р.Р. Толкиннің «Сақиналардың иесі» романының басындағы «Сақина жырлары» Билік сақиналарын, романның негізгі сюжеттік құралын сипаттайды. Акаме Маджоның «Уақыт антологиясы» әр тарауды ойдан шығарылған гримуардан үзіндімен ашады. Брендон Сандерсон «Туғандар» және «Жарық мұражайы» серияларында әртүрлі эпиграфтарды қолданады, оның ішінде әртүрлі құдайлар арасындағы хаттар, «өлшеудің соңғы демі» және жаман кейіпкердің күнделігінен үзінділер бар. Эдвард Горидің «Бұзылмаған арфа» романы тек ойдан шығарылған роман туралы ғана емес, сонымен қатар оның авторы эпиграф үшін ойдан шығарылған өлең ойлап тапқан.