Кіріспе
Оңтүстік Родезиядағы саяси партия Родезияның Еңбек партиясы - 1923 жылдан бастап 1950 жылға дейін Оңтүстік Родезияда болған саяси партия. Бастапқыда британдық лейбористік партия үлгісінде кәсіподақтардан құрылған және әсіресе теміржолшылар басым болғандықтан, ол 1934 жылдан 1946 жылға дейін негізгі оппозициялық партияны құрды. Партия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде апатты бөлініске ұшырап, барлық орыннан айырылды, ал Родезия Федерациясына және Ньясалендке деген көзқарасынан кейін оның Родезия саясатына араласуы аяқталды.
The Rhodesia Labour Party was a political party which existed in Southern Rhodesia from 1923 until the 1950s. Originally formed on the model of the British Labour Party from trade unions and being especially dominated by railway workers, it formed the main opposition party from 1934 to 1946. The party suffered a catastrophic split during the Second World War and lost all its seats, and a further split over the attitude to the Federation of Rhodesia and Nyasaland ended its involvement in Rhodesian politics.
Құрылу
Еңбек мүдделері колонияның өзін-өзі басқаруын іздеуде Жауапты үкімет қауымдастығымен одақтасты. 1920 жылы Заңнамалық кеңеске сайлауда Жауапты үкімет қауымдастығының екі кандидаты лейбористермен байланысты, ал үш лейборист және бір тәуелсіз лейборист жеке тұрды. 1922 жылы өзін-өзі басқаруды қолдаған сәтті референдумнан кейін лейбористер партия құруға нақты әрекеттер жасады. Конституция бойынша келіссөздер жүріп жатқанда, лейбористер елдегі ең күшті партия бола алады деген үміт бар еді, бірақ шекаралар туралы конституциялық ережелер пайдалы емес деп саналды. Партия сол жылы ресми түрде құрылды. Партияға ең көп қаржы Родезия теміржолшылар одағынан түсті. Жауапты үкімет партиясы 1923 жылдың желтоқсанында Родезия партиясына айналғанда, ол 1924 жылдың 15 қаңтарына дейін Еңбек партиясымен келіссөздер жүргізу керек деп шешті және келісімнің негізгі тұжырымдамалары бірінші жалпы сайлауға дейін қол жеткізілді. Алайда Родезияның Еңбек партиясының отыз орынның сегізін алуға мүмкіндігі бар деген талабын Родезия партиясы қабылдамады, ол тек бес орын беруге дайын болды (кейбір мүшелері кез-келген келісімге мүлдем қарсы болды), ал келіссөздер бұзылды.
Бірінші сайлау
Бұл жағдайда екі партия 1924 жылғы сайлауда бір-біріне қарсы тұрды және Родезияның Еңбек партиясы бірде-бір орын ала алмады. Он бес үміткердің он бірі теміржолшылар одағымен байланысты. Партияның сайлаудағы бағыты "The Times" тілшісі "соры капитализмге және үкіметке қарсы" деп жариялады және ол теміржолдарда жұмыс істейтін жұмыскерлердің саны көп болатын Булавайо мен Умталиде ғана елеулі дауыс алды.
Өсу
1928 жылғы сайлауда партияның сегіз үміткерінің үшеуі, екеуі Булавайо бөлімдерінде, ал үшіншісі Оңтүстік Умталиде жеңіске жетті. 1929 жылдың шілдесінде Прогрессивті партияның төрағасы Н. Х. Уилсон бұл партияны Ел партиясымен (родезиялық ауыл шаруашылығы одағындағы диссидент фермерлерді білдіретін) және Родезия еңбек партиясымен біріктіруді ұсынды; қаралғаннан кейін партия 1929 жылдың қыркүйегінде тәуелсіз қалуға шешім қабылдады. Ұлы депрессияға байланысты экономикалық жағдайдың нашарлауы партияның танымалдылығын арттырды. 1930 жылдардағы сайлаулар барысында РЛП өзінің дауыс пайызы мен Ансамбльде орын алу деңгейін қарқынды арттыра берді. 1934 жылғы сайлаудан кейін (үкімет негізгі оппозициялық партиямен біріккен кезде) Родезияның Еңбек партиясы оппозиция ретінде билікті қолға алды. 1939 жылдан бастап бұл Ассамблеяда өкілдік ететін жалғыз оппозициялық партия болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс дивизиялары
Соғыс басталған кезде премьер-министр Годфри Хаггинс партияның жетекшісі Гарри Дэвисті барлық партиялық әкімшілік құрамында үкіметке тағайындауды ұсынды. Дэвис Ұлттық атқарушы комитетпен кеңеспей-ақ қабылдады және 1939 жылы 3 қазанда Ішкі істер министрі болып тағайындалды. NEC қарсылық білдірген, бірақ қарсылық білдірмеуге шешім қабылдаған. 1940 жылы Хэггинс партияға ресми коалиция ұсынды. NEC бұл тәсілді қабылдамады, содан кейін Дэвис, Джон Келлер және Томас Кимбл партиядан шығып, жаңа партия құрды, оны олар "Еңбек партиясы" деп атады. Келлер сонымен қатар үкіметке портфельсіз министр болып тағайындалды. Бүлдіріске Булавайо мен Мидлендс аймақтарында көбірек қолдау көрсетілді, Солсбери мен Умтали адал болып қалды. 1942 жылдың ақпан айында Хэггинс үкіметінің сенімсіздік білдіруі жеңілді, бірақ Біріккен партияның төрт мүшесі оны қолдауға қамшыны сындырады. Олардың екеуі, Эдгар Верналл мен Фрэнк Томпсон, кейін RLP-ге қосылды. Партияның маневрлеуіне қарамастан, лейбористердің жақтастары соғыстан кейін қайта бірігудің қандай да бір түріне қол жеткізуге болады деген үміт бар еді. Қайта бірігуге бағытталған әрекеттер 1943 жылдың қазан айында Дэвис пен Келлер "Еңбек партиясының" партиялық съезіне қатысқанда, Хэггинс бұл коалиция рухына қайшы келеді деп мәлімдеп, оларды 12 қазанда үкіметтен босатты. "Еңбек партиясы" оппозицияға түсті.
Қайта бірігу
Қайта бірігу шарттары қыста Оңтүстік Родезияның Еңбек партиясы деп аталатын жаңа партиямен келісілді. 1944 жылы 9 қаңтарда тұсаукесерлік съезд өткізілді, бірақ Гарри Дэвис конгресс өкілдіксіз деп айыптап, жартысынан шығып кетті, өйткені оның жақтастары делегаттар арасында шамамен төрт есе көп болды. Содан кейін "Лейборист партиясы" қарсы болған "Африкалық штаб-пәтер бөлімшесінің" мүшелігі туралы дау басталды. Олар тіркелу туралы келісімге келсек те, ережелерді сақтамағанымызды, ал Дэвисті қолдаған, ережелерді сақтамаған филиалдан тіркелуден бас тартылғанын атап өтті. 1944 жылдың 22 қыркүйегінде Дэвис пен Келлер Оңтүстік Родезияның Еңбек партиясынан кетіп, "Еңбек партиясын" реформалады, ол барлық африкалықтарды мүшеліктен шығарды. Бірлестік әлі де қатты қажет болды және соғыс аяқталғаннан кейін Гвелода келіссөздер басталды. Бұл келіссөздер сәтсіз аяқталды, нәтижесінде тағы үш мүше "Еңбек партиясына" қосылды; бұзылған топ содан кейін Родезияның Еңбек партиясын соғыстан бұрынғы желіде қайта құрды.
Соғыстан кейінгі әсері
Барлық ішкі жанжалдар 1946 жылғы жалпы сайлауда екі фракцияның да қолдауын күрт жоғалтты, онда Родезия Еңбек партиясынан 23 және Оңтүстік Родезия Еңбек партиясынан 11 кандидат болды. Партиялар тиісінше үш және екі орын алды, бірақ олардың өте аз бөлігі сенімді жеңіске жетті және байқаушылар оларды жеке дауыспен жеңген деп санайды. SRLP Хэггинстің Біріккен партия үкіметін жалпы қолдады, бұл оған Ассамблеяда жалпы көпшілікті берді. 1948 жылғы сайлауға қарай SRLP саяси іс-әрекетті тоқтатты, оның бір мүшесі Біріккен партияға, ал екіншісі Родезия Еңбек партиясына қосылды, бірақ партия ұйымы өмір сүруін жалғастырды. Алайда, бір ғана мүше (Келлер) өз орнын сақтады (екінші орын 1949 жылы қазанда өткен қосымша сайлауда қайтадан жеңіп алынды). Келлер 1950 жылдардың басында партиядан кетіп, тәуелсіз лейборист ретінде отырды.
Федерация
Партия басшысы Уильям Иствуд 1952 жылы Родезия мен Ньясаленд Федерациясын құруды қолдады. Алайда, партияның Федералды парламентке сайлау науқанына қатысу шешімі Иствуд пен атқарушы кеңестің төрт мүшесінің отставкаға кетуіне әкелді, өйткені олар партия нәсілдік сегрегацияға қарсы адамдардың дауысын бөліп береді деп ойлады (партия шешімді африкалық мүшелерге рұқсат беру шарасын қабылдамауымен бірге қабылдады). Бұл отставкалар партияның 1953 жылдың желтоқсанындағы федералды сайлауға немесе 1954 жылғы Оңтүстік Родезиядағы жалпы сайлауға қатысуына мүмкіндік бермеді.