Кіріспе
Шамамен 2000 жыл бұрын қазіргі Зимбабве жерінде Сан халқының ата-бабалары қоныстанған. Осы аймаққа банту тайпалары келіп, керамика өндірісін дамытты. Мапунгбуве патшалығы және Зимбабве патшалығы сияқты бірнеше сауда империялары құрылды. 1880 жылдары Британдық Оңтүстік Африка компаниясы аймақтағы қызметін бастады, нәтижесінде Оңтүстік Родезияда отаршылдық дәуір басталды. 1965 жылы отаршылдық үкімет Родезия деп жариялап, тәуелсіздік алды, бірақ халықаралық мойындауға толыққанды қол жеткізе алмады және Родезия Буш соғысындағы қарсылыққа тап болды. Он бес жылдық соғыстан кейін, 1979 жылғы Ланкастер хауізі келісімінен соң 1980 жылы халықаралық деңгейде мойындалған көпшілік билігіне көшілді. Родезияның тәуелсіздігін мойындамаған Ұлыбритания сол жылдың 18 сәуірінде жаңа Зимбабве мемлекетіне тәуелсіздік беру үшін қысқа мерзімге тікелей басқаруды енгізді. 2000 жылдары Зимбабве экономикасы түрлі факторларға байланысты құлдырауға ұшырады, соның ішінде Ұлыбритания жетекшілігіндегі батыс елдерінің экономикалық санкциялары мен үкіметтегі кең таралған сыбайлас жемқорлық орын алды. Экономикалық тұрақсыздық көптеген зимбабвийліктердің елден кетуіне себеп болды. 1980 жылы Зимбабве тәуелсіздік алғанға дейін, мемлекет Родезия, Оңтүстік Родезия және Зимбабве Родезиясы деп белгілі болды.
Until roughly 2,000 years ago, what would become Zimbabwe was populated by ancestors of the San people. Bantu inhabitants of the region arrived and developed ceramic production in the area. A series of trading empires emerged, including the Kingdom of Mapungubwe and Kingdom of Zimbabwe. In the 1880s, the British South Africa Company began its activities in the region, leading to the colonial era in Southern Rhodesia. In 1965, the colonial government declared itself independent as Rhodesia, but largely failed to secure international recognition and faced sustained internal opposition in the Rhodesian Bush War. After fifteen years of war, following the Lancaster House Agreement of 1979 there was a transition to internationally recognised majority rule in 1980. The United Kingdom, which had never recognised Rhodesian independence, briefly imposed direct rule in order to grant independence on 18 April that year as the new country of Zimbabwe. In the 2000s Zimbabwe's economy began to deteriorate due to various factors, including the imposition of economic sanctions by western countries led by the United Kingdom and widespread corruption in government. Economic instability caused many Zimbabweans to emigrate. Prior to its recognized independence as Zimbabwe in 1980, the nation had been known by several names: Rhodesia, Southern Rhodesia, and Zimbabwe Rhodesia.
Тарихқа дейінгі дәуір
150 000 ж.б.з. Homo sapiens Шығыс Африкадан қазіргі Зимбабве деп аталатын аймаққа көшіп келді. Қазіргі Зимбабвеге банту тілінде сөйлейтіндер келгенге дейін аймақта Сан халқының ата-бабалары қоныстанған. Баңту тілінде сөйлейтін алғашқы шаруалар 2000 жыл бұрын банту экспансиясы кезінде келді. Бұл банту тілінде сөйлейтіндер Зимбабвенің оңтүстік-шығысында табылған, біздің заманымыздың III-V ғасырларында өмір сүрген күміс жапырақты немесе Матола дәстүріне жататын ерте темір дәуіріндегі қыш ыдыстар жасаған. Бұл дәстүр банту экспансиясының шығыс ағымының (кейде Квале деп аталады) бөлігі болды, ол Ұлы көлдердің батысында пайда болып, Оңтүстік-Шығыс Кения мен Солтүстік-Шығыс Танзанияның жағалау аймақтарына, содан кейін Мозамбикке, Оңтүстік-Шығыс Зимбабвеге және Наталға дейін тарады. Зимбабведе саны жағынан басым болған – Зива және Гокомер керамикалық ыдыстарын жасаушылар, біздің заманымыздың төртінші ғасырында Малави мен Зимбабвеге көшіп келді. Гокомер және Зива полигондарында табылған алтын импорты, мүмкін, жағалауға экспортталған алтынға айырбастау ретінде болған. Гокомер мәдениетінің кейінгі кезеңі Зимбабвенің оңтүстігіндегі Жизо болды. Жизо қауымдастықтары Шаше-Лимпопо аймағына 10 ғасырда қоныстанды. Олардың астанасы Шрода болды (Зимбабведен Лимпопо өзенінен өтеді). Сол жерден көптеген керамикалық мүсіндер табылған, соның ішінде жануарлар мен құстардың бейнелері, сондай-ақ құнарлылық қуыршақтары. Бұл жерде тұрғандар піл сүйегінен жасалған білезіктер және басқа да бұйымдар жасаған. Мұнда және басқа Жизо жерлерінде табылған импорттық әшекей бұйымдары Үнді мұхиты жағалауындағы саудагерлермен, әрине, піл сүйегі мен тері саудасының куәсі. Зимбабведің солтүстік-шығысындағы жерлерден батыс ағынынан шыққан бантулардың (кейде Калунду деп аталады) керамикасы табылды, ол VII ғасырға жатады. (Батыс ағыны шығыс ағынымен бірдей аймақта пайда болды: екеуі де Филипсонның Chifumbadze жүйесі деп атаған, археологтар қабылдаған стильдік жүйеге жатады.) Шығыс және батыс ағындары терминдері банту тілінде сөйлейтін халықтардың мәдениетін көрсетеді. Тағы бір сұрақ – олар сөйлеген банту тілдерінің тармақтары туралы. Зива/Гокомер ыдыстарын жасаушылар қазіргі Зимбабведегі шона тілдерін сөйлейтін ата-бабалар емес, олар Лимпопо өзенінің оңтүстігінен, шамамен 10 ғасырға дейін келген жоқ, ал керамикалық мәдениеті батыс ағынына тиесілі. Тілші және тарихшы Эрет Зива/Гокомер ыдысының Нкопеге ұқсастығын ескере отырып, Зива/Гокомер халқы Ньяса тобымен тығыз байланысты тілде сөйлеген деп санайды. Олардың тілі, қандай болса да, ата-бабаларымыздың шона тілімен алмастырылды, дегенмен Эрет Нисая сөздерінің жиынтығы қазіргі шона диалектілерінде кездесетінін айтады. Ата-бабаларымыздан қалған шона тілінде сөйлейтіндердің Оңтүстік Африкадан келгеніне дәлел ретінде Зимбабведегі шона тілінде сөйлейтіндердің XIII-XVII ғасырлардағы керамикалық стильдерін Оңтүстік Африкадағы батыс ағындағы (Калунду) ыдыстардан табуға болады. Зива/Гокомер және Жизо дәстүрлері 10 ғасырдан бастап Калунду дәстүрінің Леопард Копже және Гумэне ыдыстарымен алмастырылды. Батыс ағым Калунду дәстүрі шона керамикалық ыдыстарының ата-бабасы болғанмен, көптеген лингвистердің айтуынша, ата-бабалары шона тілінің ең жақын қатынастары оңтүстік-шығыс банту тілдерімен (нгуни, сото, тсвана, тсонга), Ньяса және Маква тілдері сияқты оңтүстік-шығыс банту тілдерінің оңтүстік бөлімдерімен болды. Батыс ағындағы адамдар кең шығыс банту бөлімдеріне жататын тілде сөйлеген болуы мүмкін, бірақ олардың жоғарыда аталған тілдерге өте жақын тілде сөйлегендері әлі шешілмеген жұмбақ, олардың барлығы бүгінде Оңтүстік-Шығыс Африкада сөйленеді. Шона тілін меңгерген адамдар қазіргі Зимбабвеге қоныс аударғаннан кейін елдің әртүрлі бөліктерінде уақыт өте келе көптеген түрлі диалекттер пайда болды. Олардың арасында Каланга да болды. Каланга тілін меңгерген адамдар алғаш рет 9 ғасырда Лимпопоның ортаңғы аңғарында пайда болып, Зимбабве таулы аймағына көшіп барған. Зимбабве алқабы ақырында Каланга мемлекеттерінің орталығы болды. Мапунгубве патшалығы Португалиядан келген алғашқы еуропалық зерттеушілердің кезінде Зимбабведе дамыған күрделі сауда мемлекеттерінің біріншісі болды. Олар алтын, піл сүйегі мен мысты мата мен шыныға айырбастады. 1250 жылдан 1450 жылға дейін Мапунгубве Зимбабве патшалығымен басылып қалды. Бұл Каланга мемлекеті Мапунгубвенің тас архитектурасын одан әрі жетілдіріп, кеңейтті, оның қалдықтары бүгінгі күні Зимбабве патшалығының астанасының қиратылған жерінде сақталған. 1450–1760 жылдар аралығында Зимбабве Мутапа патшалығына жол берді. Бұл Каланга мемлекеті бүгінгі Зимбабве аумағының көп бөлігін және Мозамбиктің орталық бөлігін басқарды. Ол көптеген аттармен белгілі, соның ішінде Мутапа империясы, сондай-ақ Мвенемутапа арабтармен және португалдықтармен алтын сауда жолдарымен танымал болды. Португалдық зерттеуші Антониу Фернандеш 1511 жылы Софаладан бұл аймаққа алғаш кірді және Маника халқымен кездесті. Ол 1513 жылы қайта оралып, аймақтың солтүстік бөлігін зерттеді, Мутапаның билеушісі Чикуйо Чисамэренгумен байланысқа түсті. 17 ғасырдың басында португалдықтар сауданы жойды және империяны құлдырауға жеткізген соғыстар тізбегін бастады. Ндебеле халқы ұзақ жылдар бойы Ункункулуді өздерінің жоғары құдайы ретінде құлшынған. Олардың діни өмірі, ритуалдары, рәсімдері, амалдары, құлшынысы және адалдығы осы Жоғары Құдайға құлшынғанға бағытталған. Алайда, христиандық және басқа діндердің таралуымен Ндебеле дәстүрлі діні қазір сирек кездеседі. Мзиликази 1868 жылы қайтыс болды және зор билік күресінен кейін оның ұлы Лобенгула оның орнына келді. Патша Мзиликази Ндебеле патшалығын құрған, шона бағыныштылары оған салық төлеген. Жаңадан құрылған патшалық алғаш рет еуропалық державалармен кездесті және Лобенгула аймақтағы билік үшін күресіп жатқан түрлі елдермен келісімдерге қол қойды, патшалығының егемендігін сақтау үшін оларды бір-біріне қарсы қойды және патшалық соғысқа қатысса еуропалықтардың көмегін алуға тырысты.
Колониялық дәуір (1890-1980 жылдар)
1880 жылдары британдық бриллианттар магнаты Сесил Родстың "Британдық Оңтүстік Африка компаниясы" (BSAC) аймаққа еніп кіре бастады. 1898 жылы Оңтүстік Родезия атауы қабылданды. 1888 жылы Родс Ндебеле халқының патшасы Лобенгуладан кен өндіру құқығын алды. Сесил Родс осы құқықты британ үкіметін Матабелеленд және оның Машоналэнд сияқты қарастырылатын аймақтары бойынша өзінің Британдық Оңтүстік Африка компаниясына патшалық жарлық беруге көндіру үшін ұсынды. Родс Лимпопо өзені мен Танганьика көлі арасындағы барлық аумақты қамтитын ұқсас құқықтарды келіссөздерге салуға рұқсат сұрады, ол кезде "Замбезия" деп аталған. Аталған концессиялар мен шарттардың талаптарына сәйкес Сесил Родс аймаққа ақ қоныс аударушылардың көшіп келуін, сондай-ақ, негізінен алмаз кендерін өндіру үшін кен орындарын құруды ынталандырды. 1895 жылы BSAC Сесил Родстың құрметіне Замбезия аумағын "Родезия" деп атады. 1898 жылы "Оңтүстік Родезия" Замбези өзенінен оңтүстікке орналасқан аймақтың ресми атауы болды, ол кейіннен Зимбабве мемлекетіне айналды. Солтүстік аймақ BSAC басқаруында болды және кейіннен Солтүстік Родезия (қазіргі Замбия) деп аталды. Шона тайпасы 1896 және 1897 жылдары BSAC және Сесил Родстың қолдаушыларының өз жерлеріне жасаған тиісіз араласуына қарсы сәтсіз соғыстар жүргізді (бұл соғыстар Chimurenga деп белгілі). 1896-97 жылдардағы көтерілістердің сәтсіз аяқталуынан кейін Ндебеле және Шона тайпалары Родстың басқаруына бағынды, осылайша жаңа колонияда еуропалықтардың жаппай қоныстануына жол ашылды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Британ территориясы ретінде Оңтүстік Родезия 1914 жылдың тамызында Ұлыбритания Орталық державаларға соғыс жариялағаннан кейін бірден Бірінші дүниежүзілік соғысқа қосылды. Родезия соғысқа қатысқандағы патриоттық ынтасымен ерекше көзге түсті. Оңтүстік Африкадағы британдық әскерлердің басты міндеті – Германияның Оңтүстік-Батыс Африка колониясын, қазіргі Намибияны басып алу болды. Родезиялық бөлімше Виктория шарлауығын Германиядан күтілетін шабуылдан, Caprivi жолағы арқылы қорғау үшін жіберілді. Сонымен қатар, Германияға қолдау көрсеткен Мариц көтерілісін басуға көмектесу үшін Оңтүстік Африкадағы британдық күштерге күш жіберілді. Кейін родезиандар Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына шабуылға қатысты. Оңтүстік Африкадағы неміс күштері жеңілгеннен кейін көптеген родезиялық бөлімшелер, көбінесе ақ халықтан, Еуропадағы Батыс майданға жіберілді, онда олар соғыстың маңызды шайқастарына қатысты. Родезиялық сарбаздардың бір бөлігі Македониядағы Салоника майданында күш көрсетті, ал кейбіреулері Корольдік әуе корпусына қосылды. Басқа родезиялық полктер 1915 жылдың басында Германияның Шығыс Африкасына, қазіргі Танзанияға шабуылға қатысуға жіберілді. Неміс колониясында партизандық соғыс басталды, қатал шайқастар мен аурулар 2-родезиялық полкті құртты, нәтижесінде жергілікті африкалықтардан құралған қосымша полктер құрылды. 1918 жылдың қарашасында Орталық державалар одақтастарға бас берді, осымен Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. Оңтүстік Родезия 1923 жылдың қазан айында өткен референдумнан кейін өзін-өзі басқаратын британдық колонияға айналды. Британ үкіметі Оңтүстік Африкадағы Британдық компанияның барлық иеліктерін, соның ішінде Солтүстік және Оңтүстік Родезияны толық бақылауға алды. Солтүстік Родезия колониялық протекторат мәртебесін сақтап қалды, ал Оңтүстік Родезияға шектеулермен өзін-өзі басқару құқығы берілді және формальды түрде колония ретінде тәжге бағынышты болды. Элдің көптеген зерттеулері оны Ұлттар Достастығы шеңберінде тәуелсіз жұмыс істейтін мемлекет деп қарастырады – формальды түрде Тәждің билігінде, бірақ техникалық тұрғыдан қалағанындай әрекет ете алатын. Теориялық тұрғыдан алғанда, Оңтүстік Родезия өзін-өзі басқаруға, өз заңдарын қабылдауға және өз парламенттік басшыларын сайлауға құқылы болды. Бірақ шындығында, бұл бақылаудағы өзін-өзі басқару еді. 1965 жылы ақ нәсілді қоныс аударушылар үкіметі бір жақты тәуелсіздік жариялағанға дейін Лондон колонияның сыртқы саясатын бақылауда ұстады және барлық заңнама Ұлыбритания үкіметі мен королеваның мақұлдауынан өтуге тиіс болды. Көптеген родезиандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания атынан қызмет етті, негізінен Шығыс Африка кампаниясында Италияның Шығыс Африкасындағы Ок күштеріне қарсы. 1953 жылы британ үкіметі Родезияның екі колониясын Ниасалендпен (қазіргі Малави) Оңтүстік Родезияның басымдығымен құрылған Родезия және Ниасаленд Федерациясында біріктірді. Бұл қадамға Ниасаленд тұрғындары қатты қарсылық көрсетті, олар ақ родезиандардың үстемдігіне түсуден қорқыды. 1962 жылы африкалық ұлтшылдық пен жалпы наразылық күшейген кезде британ үкіметі Ниасалендтің Федерациядан бөлінуге құқығы бар екенін жариялады. Көп ұзамай олар Солтүстік Родезия үшін де солай деді, бірақ бұл халықаралық деңгейде мойындалмады.
Тәуелсіздік және 1980-жылдар
1980 жылдың 18 сәуірінде Зимбабве ретінде ресми тәуелсіздік алды. Үкімет тәуелсіздік тойын елордадағы Солсберидегі Руфаро стадионында өткізді. Оңтүстік Родезияның соңғы губернаторы лорд Кристофер Сомс, Уэльс ханзадасы Чарльзтың қоштасу амалын және Родезияның Сигнал корпусының «God Save the Queen» әнін орындағанын көрді. Шараға көптеген шетелдік қонақтар қатысты, олардың ішінде Үндістанның премьер-министрі Индира Ганди, Нигерияның президенті Шеху Шагари, Замбияның президенті Кеннет Каунда, Ботсвананың президенті Сереце Хама және Австралияның премьер-министрі Малкольм Фрейзер болды. Боб Марли үкіметтің шақыруымен елдің тәуелсіздік тойында өзі жазған «Zimbabwe» әнін орындады. Президент Шагари Зимбабведегі зимбабвийліктерді және Нигериядағы шетелдіктерді оқыту үшін салтанатты шарада 15 миллион доллар жәрдемдеуге уәде берді. Мугабе үкіметі ақшаның бір бөлігін оңтүстік африкалықтарға тиесілі газет компанияларын сатып алуға жұмсады, бұл үкіметтің бұқаралық ақпарат құралдарына бақылауын күшейтті. Қалғаны Нигерия университеттерінде студенттерді, Бадагридегі Нигерия әкімшілік қызметкерлер колледжіндегі мемлекеттік қызметкерлерді және Кадунадағы Нигерия қорғаныс академиясындағы сарбаздарды оқытуға бағытталды. Сол жылы Мугабе Би-Би-Си-ден Зимбабведегі баспасөз бостандығы туралы есеп дайындауды сұрады. Би-Би-Си 26 маусымда Зимбабве телерадиокорпорациясын жекешелендіруді және оның саяси мүдделерден тәуелсіздігін ұсыну туралы есеп жариялады. Мугабе үкіметі 1982 жылдың 18 сәуірінде тәуелсіздіктің екінші жылдығын мерекелеу үшін елорданың атын Солсбериден Харареге өзгертті. Үкімет Мозамбик президенті Самора Машелдің құрметіне астананың басты көшесінің атын Джеймсон даңғылы деп өзгертті. 1992 жылы Дүниежүзілік банк жүргізген зерттеу 1980 жылдан бері 500-ден астам денсаулық сақтау орталықтары салынғанын көрсетті. Балалардың вакцинациясы 1980 жылы 25%-дан 1988 жылы 67%-ға дейін өсті, ал өмір сүру ұзақтығы 55 жылдан 59 жасқа дейін ұлғайды. Бастауыш білім тегін болғаннан кейін бір жыл ішінде мектепке қабылдану 232%-ға, ал орта білім екі жыл ішінде 33%-ға өсті. Бұл әлеуметтік саясат қарыздың өсуіне әкелді. 1980 жылдары жалақыдағы айырмашылықты азайту мақсатында бірнеше заңдар қабылданды. Дегенмен, айырмашылықтар әлі де айтарлықтай болды. 1988 жылы заң бойынша әйелдерге, кем дегенде теориялық тұрғыдан, ерлермен тең құқықтар берілді. Бұрын олар әкесінің немесе күйеуінің келісімінсіз аз ғана іс-әрекеттерді жасай алатын. Жаңа Конституцияда мемлекет басшысы ретінде атқарушы президент, үкімет басшысы ретінде премьер-министр қарастырылды. Алғашқы президент – Қанаан Банана. 1987 жылы Конституцияға өзгерістер енгізген үкімет атқарушы президентті тағайындады және премьер-министр лауазымын жойды. Конституциялық өзгерістер 1988 жылдың 1 қаңтарында президент Роберт Мугабе билігі кезінде күшіне енді. Зимбабве Парламенті екі палаталы, тікелей сайланған Ассамблея палатасы мен жанама сайланған Сенаттан тұрды, олардың құрамына ішінара тайпа басшылары кірді. Конституция екі бөлек сайлаушылар тізімін құрды: біреуі – қара көпшілік үшін, олар Парламенттегі орындықтардың 80%-ын иеленді, екіншісі – ақтар және басқа этникалық азшылықтар үшін (мысалы, түстес, аралас нәсілділер және азиялықтар), олар 20%-ын иеленді. 1986 жылы үкімет Конституцияға өзгерістер енгізіп, сайлаушылар тізімін жойды және ақтардың орындықтарын тағайындалған мүшелермен алмастырды. Көптеген ақ нәсілді депутаттар ZANU-ға қосылды, содан кейін олар қайта тағайындалды. 1990 жылы үкімет Сенатты таратып, Парламент палатасының құрамына Президент ұсынған мүшелерді қосты. Премьер-министр Мугабе армия басшысы Питер Уоллсты өз үкіметінде қалдырды және оған Зимбабве халықтық революциялық армиясын (ЗИПРА), Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясын (ЗАНЛА) және Родезия армиясын біріктіруді тапсырды. Батыс бұқаралық ақпарат құралдары Мугабенің ақ нәсілді азшылықпен келісуге жасаған әрекеттерін мақтағанмен, жағдай тез шиеленісе бастады. 1980 жылдың 17 наурызында бірнеше сәтсіз өлтіру әрекеттерінен кейін Мугабе Уоллдан: «Неге сіздің адамдарыңыз мені өлтіргісі келеді?» деп сұрады. Уоллз: «Егер олар менің адамдарым болса, сен өлген болар едің» деп жауап берді. BBC News 1980 жылдың 11 тамызында Уоллзбен сұхбат жасады. Ол BBC-ге 1980 жылғы сайлауды ресми жарияланбастан бұрын, Мугабе сайлауда жеңіске жету үшін қорқыту тактикасын қолданды деген негізде британдық премьер-министр Маргарет Тэтчерден сайлауды жоюды сұрағанын айтты. Уоллз Тэтчер оның өтінішіне жауап бермегенін мәлімдеді. 12 тамызда британ үкіметінің өкілдері жауап бермегендерін жоққа шығарды, Солсберидің орынбасары Энтони Дафф 3 наурызда Тэтчер сайлауды жоймайтынын Уоллзға хабарлағандығын айтты. Ақпарат министрі Натан Шамуярира үкімет «расистік бұзықтардың» қалауынша істемейтінін мәлімдеп, «жаңа тәртіпті қабылдамайтын барлық еуропалықтарды заттарын жинап кетуге» шақырды. Ол үкімет Уоллсқа қарсы «заңдық немесе әкімшілік шаралар» қолдануды қарастырып жатқанын да айтты. Нью-Йорктегі АҚШ президенті Джимми Картермен кездесуден оралған Мугабе: «Бір нәрсе анық – біздің қоғамда адал емес адамдарға орын жоқ» деді. Уоллз сұхбаттан кейін Зимбабвеге оралды және Time журналының тілшісі Питер Хоторнға: «Осы уақытта кетіп қалсам, кінәлі екенімді мойндаған болар едім» деді. Мугабе Уоллсты Зимбабведен өмір бойына қуғынға түсіретін заң жобасын дайындады, ал Уоллз Оңтүстік Африкаға көшті. Ұлтаралық шиеленіс ұлттық саясаттың алдына қайта шықты. ZAPU мен ZANU арасындағы шиеленіс Оңтүстік-Батыс Зимбабведегі Матабелеландта партизандық әрекеттердің қайта басталуына әкелді. Нкомо (ZAPU) Ұлыбританиядағы эмиграцияға кетті және Мугабе оның қауіпсіздігіне кепілдік бергенге дейін қайтып оралмады. 1982 жылы үкіметтік қауіпсіздік қызметкерлері ZAPU-ға тиесілі мүліктерде қару-жарақ пен оқ-дәрінің көп мөлшерін тапты, Нкомо мен оның жақтастарын үкіметті құлатуға тырысып жатқандарына айыптады. Мугабе Нкомоны және оның жақын көмекшілерін кабинеттен босатып жіберді. Жеті депутат, Родезия фронтының мүшелері, 1982 жылдың 4 наурызында Смит партиясынан шығып, «тәуелсіздер» ретінде отырды, бұл оның саясатына наразы екендігін білдірді. Тәуелсіздіктен кейінгі жағдайдың тұрақсыздығы мен демократиялық көзқарастарға байланысты үкімет «төтенше жағдайды» күшінде қалдырды. Бұл үкіметке «Құқық тәртібін сақтау заңы» бойынша кең өкілеттіктер берді, оның ішінде айыпсыз ұстау құқығын да қамтиды, ол кеңінен қолданылды. 1983-1984 жылдары үкімет Матабелеланд аймақтарында комендант сағатын жариялады және Ндебеле тайпасының мүшелерін басу үшін армияны кіргізді. «Gukuruhundi» немесе «күшті жел» деп белгілі болған тыныштандыру кампаниясы Солтүстік Кореяда оқытылған элиталық бригада жасаған кем дегенде 20 000 азаматтың өліміне әкелді, ол Зимбабведе «Gukurahundi» деп белгілі болды. ZANU PF 1985 жылғы сайлауда 100 орынның 67-сін жеңіп, көпшілігін арттырды. Көпшілік Мугабеге конституцияға өзгерістер енгізуге, соның ішінде жерді қайтаруға мүмкіндік берді. Мугабе мен Нкомо 1987 жылдың желтоқсанында ZAPU ZANU PF құрамына енгенімен және үкіметтің конституцияны өзгертіп, Мугабені елдің алғашқы атқарушы президенті етіп, Нкомоны екі вице-президенттің бірі еткенімен шайқас тоқтаған жоқ.
1990 жылдар
1990 жылдың наурыз айында өткен сайлауда Мугабе мен оның партиясы 120 сайлау орынның 117-сін жеңіп, тағы да үлкен жеңіске жетті. Сайлауды бақылаушылар сайлауға қатысқандардың саны 54% ғана екенін анықтады және сайлау кампаниясы еркін де, әділ де болмағанын мәлімдеді, бірақ дауыс беру халықаралық стандарттарға сай келді. Де-факто бір партиялық жүйеге қанағаттанбаған Мугабе 1990 жылдың қыркүйегінде ZANU PF Орталық Комитетінен заң жүзінде бір партиялық мемлекет құруды қолдауды сұрады, бірақ сәтсіз аяқтады. Үкімет конституцияға өзгерістер енгізуді жалғастырды. Сот жүйесі және адам құқықтарын қорғаушылар 1991 жылдың сәуірінде қабылданған алғашқы түзетулерді қатаң сынады, себебі олар дене және өлім жазасын қайта енгізді, сондай-ақ үкіметтің жерді мәжбүрлеп сатып алу жағдайларында сотқа жүгіну мүмкіндігінен айырды. Азаматтардың денсаулығы да нашарлай бастады, 1997 жылға қарай Зимбабве халқының 25%-ы ЖИТС вирусына, яғни иммун тапшылығы вирусына (ВИЧ) шалдықты. 1990 жылдары студенттер, кәсіподақ мүшелері және жұмысшылар үкіметке наразылықтарын білдіру үшін жиі демонстрациялар ұйымдастырды. Студенттер 1990 жылы университеттерге мемлекеттік бақылауды күшейту туралы ұсыныстарға қарсы шықты, ал 1991 және 1992 жылдары полициямен қақтығысқа түсті. Кәсіподақ мүшелері мен жұмысшылар да осы кезеңде үкіметті сынады. 1992 жылы полиция кәсіподақ мүшелерінің үкіметке қарсы демонстрация өткізуіне кедергі келтірді. 1994 жылы кең ауқымды өндірістік тәртіпсіздік экономиканы әлсіретті. 1996 жылы мемлекеттік қызметкерлер, медбикелер және жас дәрігерлер жалақы мәселесіне байланысты ереуілге шықты. 1997 жылдың 9 желтоқсанында бүкіл елдегі ұлттық ереуіл елді парализге түсірді. Мугабе 20 жыл бұрын Буш соғысындағы шабуылдардың негізгі күші болған ZANLA-ның бұрынғы жауынгерлері, соғыс ардагерлерінің демонстрацияларынан қорқып, оларға үлкен сыйлықтар мен зейнетақы төлеуге келісті, бұл тиімсіз және бюджеттен тыс қаржылық міндеттеме болып шықты. Үкіметке деген наразылық мемлекет пен қоғамның негізін құлатқан қатаң мемлекеттік репрессияларға әкелді. Бұл жағдай халық арасындағы наразылықты күшейтті. Осылайша, жамандық пен зұлымдықтың айналымы басталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген ақ адамдар Зимбабведен, әсіресе көршілес Оңтүстік Африкаға кетіп қалғанмен, қалғандары экономиканың, әсіресе ауыл шаруашылығының кейбір салаларын пропорционалды емес деңгейде бақылап отырды. 1990 жылдардың соңында ақ адамдар халықтың 1%-дан азын құраса да, егістік жердің 70%-ына ие болды. Мугабе ақ фермерлердің жер иелігі мәселесін көтерді. Есептелген қадам ретінде ол жерді күштеп қайта бөлуді бастады, бұл үкіметті Халықаралық валюта қорымен тікелей қақтығысқа түсірді. Өңірдегі ауыр құрғақшылық кезінде полиция мен әскерге "соғыс ардагерлері" мен жастар жасағының ақ фермерлердің шаруашылықтарына басып кіруін тоқтатуға тыйым салынды. Бұл ақ зимбабвеліктердің Зимбабведен жаппай көшіп кетуіне әкелді. Қазіргі таңда егістік жердің ешқайсысы ақ фермерлердің иелігінде емес.
1980 және 1990 жылдардағы экономика
Экономика корпоративтік принциптер бойынша, экономиканың барлық саласына қатаң мемлекеттік бақылау орнатылып басқарылды. Жалақы, бағалар бақылауға алынды және үкіметтік шығындардың күрт өсуіне байланысты бюджет тапшылығына әкелді. Бұл тәжірибе ара-жібек нәтижелер берді және Зимбабве дамыған елдерден және жұмыссыздықтан одан да қалып қойды. 1990 жылдары нарық реформаларына тырысулар жасалды. Зимбабве долларының 40 пайызына құнсыздануға рұқсат берілді және баға мен жалақыны бақылау жойылды. Алайда, бұл шаралар да сәтсіз аяқталды. Өсім, жұмыспен қамту, жалақы және әлеуметтік қызметтерге жұмсалатын қаражат күрт қысқарды, инфляция жақсармады, тапшылық белгіленген мақсаттан асып түсті, ал тоқыма және аяқ киім саласындағы көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар күшейген бәсекелестік пен жоғары нақты пайыздық ставкаларға байланысты жабылды. Осы кезеңде елдегі кедейлік деңгейі артты.
1999 жылдан 2000 жылға дейін
Алайда, 1999 жылы Зимбабведе саяси және экономикалық тұрақсыздық кезеңі басталды. Президент Мугабе мен ZANU PF үкіметіне қарсылық 1990-шы жылдардың ортасынан бастап күрт өсті, бұл әсіресе ақ фермерлерге тиесілі жерлерді тартып алу және Батыс елдерінің экономикалық санкциялары салдарынан нашарлаған экономикалық және адам құқықтарының жағдайымен байланысты болды. Демократиялық өзгеріс қозғалысы (ДӨҚ) 1999 жылдың қыркүйегінде кәсіби одақ жетекшісі Морган Цвангираи құрған оппозициялық партия ретінде құрылды. ДӨҚ-ның Мугабе үкіметіне қарсы күшін сынауға алғашқы мүмкіндігі 2000 жылдың ақпан айында, үкімет ұсынған конституция жобасы бойынша референдум өткізілген кезде туды. Жаңа конституция президентке тағы екі мерзімге қайта сайлануға мүмкіндік беретін, үкімет шенеуніктеріне қылмыстық жауапкершіліктен иммунитет беруді және ақ фермерлерге тиесілі жерді мемлекеттік түрде иеленуді қарастырды. Референдум сәтсіз аяқталды. Одан кейін үкімет, шала ұйымдастырылған соғыс ардагерлері тобы арқылы – олардың жасы бойынша, кейбіреулері химуренга соғысына қатысуға тым жас болғандықтан, нағыз соғыс ардагерлері емес еді – ақ фермерлерді күштеп шығарумен және фермерлер мен шаруашылық жұмыскерлеріне қарсы зорлық-зомбылықпен сипатталатын агрессивті жерді қайта бөлу бағдарламасын санкциялады. 2000 жылдың маусым айында өткен парламенттік сайлауда жергілікті зорлық-зомбылық, сайлау процесіндегі бұзушылықтар мен үкімет тарапынан оппозиция қолдаушыларын қорқыту фактілері тіркелді. Дегенмен, ДӨҚ Ұлттық Ассамблеядағы 120 орынның 57-сін жеңіп алды.
2002 жыл
2002 жылдың наурыз айында президенттік сайлау өтті. Сайлауға дейінгі айларда ZANU PF армияның, қауіпсіздік қызметтерінің және әсіресе "соғыс ардагерлерінің" қолдауымен, олардың көпшілігі 1970 жылдардағы Смит режиміне қарсы Екінші Чимуренгада тікелей қатыспаған, MDC басшылығындағы оппозицияны кең ауқымда қорқытып, құқықтарын шектеді. Халықаралық қауымдастықтың күшті қарсылығына қарамастан, осы шаралар мен сайлау процесіне жасалған ұйымдасқан бұзушылықтар Мугабенің жеңісін қамтамасыз етті. Үкіметтің осы әрекеттері Еуропалық Одақ пен АҚШ-тың қатты сынына ұшырады, олар Мугабе режимінің жетекші тұлғаларына қатысты шектеулі санкциялар салды. 2002 жылғы сайлаудан бері Зимбабве экономикалық қиындықтар мен саяси хаостың күшеюіне тап болды.
2003-2005 жылдар
Оппозициялық МДК-нің ішіндегі жік-жіктер онжылдықтың басында күшейе бастады, Морган Цвангирай (МДК президенті) Мугабе мырзаның биліктен алынуы туралы сөйлейтінін бейнелеп алған үкіметтік операцияға тартылғаннан кейін. Ол кейін тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды. Бұл оның партиялық істерді бақылауын қиындатып, оның құзыретіне күмән тудырды. Бұл партия ішіндегі маңызды жікке бөлінудің бастауы болды. 2004 жылы ол ақталды, бірақ түрмеде ауыр зорлық-зомбылыққа ұшырағаннан кейін ғана. Қарсыластар тобын партияның бас хатшысы Уэльс Нкубе басқарды. 2004 жылдың ортасында Цвангирайға адал жандар Нкубеге адал мүшелерге шабуыл жасады, ал қыркүйек айында партияның Хараре штаб-пәтеріне шабуыл жасалып, қауіпсіздік директоры өлімге дейін жеткізілді. Партия ішіндегі тергеу көрсетті, Цвангирайдың көмекшілері зорлық-зомбылыққа жол берген, тіпті оны мақұлдаған. Бұл зорлық-зомбылық 2005 жылдың қарашасында партияның түпкілікті тарауына себеп болған заң үстемдігі туралы пікірталасқа әкелді. Бұл жік-жарықтар оппозицияны қатты әлсіретті. Үкімет екі тарапты да тыңдау және тыңшылық арқылы әлсірету үшін өз агенттерін де пайдаланды. 2005 жылғы наурызда өткен Зимбабве парламент сайлауында ZANU PF партиясы үштен екі көпшілік орынды жеңіп алды, бірақ бұл сайлау халықаралық бақылаушылар тарапынан бұрмаланған деп сынға алынды. Мугабедің саяси өкілдері оппозицияны іштен әлсіретіп, мемлекеттік қауіпсіздік күштері Мугабеге қарсы бекіністерде зорлық-зомбылық қолданып, азаматтардың дауыс беруіне кедергі келтіру арқылы сырттан тұрақсыздандырды. Кейбір сайлаушылар дұрыс құжаттары болғанына қарамастан, сайлау учаскелерінен кері қайтарылды, бұл үкіметке нәтижелерді бақылауға мүмкіндік берді. Мугабе үкіметке адал судьяларды тағайындауды бастады, бұл кез келген сот шағымын күшсіз етті. Ол сондай-ақ парламент мүшелерінің 30-ын тағайындады. Сенат сайлауына жақындағанда оппозицияда жаңа жік-жарықтар пайда болды. Нкубе жақтастары МДК кандидаттар тізімін ұсынуы керек деді, ал Цвангирай бойкот жариялады. Партия басшылары мәселені дауысқа салғанда, Нкубе жағы аздаған дауыспен жеңіске жетті, бірақ Цвангирай партия президенті ретінде көпшіліктің шешіміне бағынбайтынын мәлімдеді. Human Rights Watch ХИВ/СПИД-ке шалдыққан адамдарға емдеу көмегінің тоқтатылуына байланысты елде апта сайын 3000 адамның қаза болатынын және 1,3 миллион бала жетім қалғанын мәлімдеді. Amnesty International бұл операцияны "бірнеше жылдан бері жалғасып келе жатқан ауқымды адам құқықтары мәселесінің соңғы көрінісі" деп сипаттады. 2006 жылдың қыркүйегіне қарай тұрғын үй салу сұранысқа жетпеді, ал көбінесе мемлекеттік қызметкерлер мен үкіметке адал адамдар ғана көмек алды, ал шығынға ұшырағандар емес. 2006 жылы үкімет мәжбүрлі түрде үйден шығаруды жалғастырды, бірақ бұрынғыдан азырақ көлемде. 2005 жылдың қыркүйегінде Мугабе 1987 жылы таратылған ұлттық сенатты қайта құруға және барлық жерді мемлекеттік меншікке беруге мүмкіндік беретін конституциялық түзетулерге қол қойды. Бұл барлық меншік құқықтарын жалға алу құқығына айналдырды. Түзетулер жер иелеріне сот арқылы мемлекеттік жер алуға қарсы шағымдану құқығын да жойды және қарулы басып алу арқылы тартылған жерді қайтару үмітін жойды. Қарашада өткен сенат сайлауында үкімет жеңіске жетті. МДК кандидаттарды ұсыну мәселесіне байланысты екіге бөлініп, дауыс беруді ішінара бойкот етті. Сайлауға қатысушылардың аздығымен қатар, үкімет тарапынан қорқытулар да кеңінен таралды. МДК-дегі жік-жарықтар фракцияларға айналды, олардың әрқайсысы партияны басқару құқығын талап етті. 2006 жылдың басында азық-түлік тапшылығы мен жаппай аштық болды. Аштықтан нашарлаған куәгерлер сотта куәлік беруге шамасы жетпейтінін айтты, бұл тоңның қаттылығын көрсетті.
2006 жылдан 2007 жылға дейін
2006 жылдың тамызында шектен тыс инфляция үкіметті қолданыстағы валютаны қайта бағаланған валютамен алмастыруға мәжбүр етті. 2006 жылдың желтоқсанында ZANU PF 2010 жылы парламенттік және президенттік сайлау күндерін "үйлестіруді" ұсынды; оппозиция бұл қадамды Мугабенің президенттік өкілеттігін 2010 жылға дейін ұзарту үшін жасалған сылтау деп қарады. Морган Цвангираи 2007 жылдың 12 наурызында Хараредегі Хайфилд ауданындағы Мачиписа полиция бөлімшесінде ұсталғаннан кейін қатты сақадалды. Бұл оқиға халықаралық деңгейде кеңінен айтылды және Мугабе үкіметінің бұрынғы беделін ескере отырып, ерекше қатыгездік пен экстремизмнің көрінісі деп есептелді. Amnesty International Африка бағдарламасының директоры Колаволе Оланян: «Біз Зимбабведе оппозициялық белсенділерге жасалған жалғасып жатқан қатыгез шабуылдар туралы хабарларға қатты алаңдап отырмыз және үкіметті оппозициялық белсенділерге қарсы барлық зорлық-зомбылық пен қорқыту актілерін тоқтатуға шақырамыз» деді. 2000 жылдан 2007 жылға дейін экономика 50%-ға төмендеді. 2007 жылдың қыркүйегінде инфляция деңгейі шамамен 8000% құрады, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіш. Электр қуаты мен су жиі үзіліп жатыр. 2006 жылы Харареде ауыз судың сапасы нашарлап, нәтижесінде 2006 жылдың желтоқсаны мен 2007 жылдың қаңтарында қалада дизентерия мен холера эпидемиясы тарады. Формальды жұмыс орындарындағы жұмыссыздық деңгейі рекордтық 80% көрсеткішін құрап отыр. Аштық кеңінен тарады, үкімет оны оппозиция бекіністеріне ең көп зиян тигізу үшін пайдаланды. Нанның қолжетімділігі нашар бидай өнімі мен барлық нан пісіру орындарының жабылуынан кейін күрт шектелді. Бұрын Африканың ең бай елдерінің бірі болған ел, ең кедей елдердің қатарына қосылды. Көптеген сарапшылар қазір елді «сәтсіз мемлекет» деп қарастырады. Екінші Конго соғысының аяқталуы Зимбабвенің айтарлықтай әскери қатысуын қайтарды, бірақ әскердің бір бөлігі өз бақылауындағы кен байлықтарын қорғау үшін қалды. Үкіметте халықтың 25%-ына әсер ететін ВИЧ/ЖҚС пандемиясының салдарын жоюға қажетті ресурстар мен құралдар жоқ. Мұның бәрі және зорлықпен жүзеге асырылған жер реформасы барысында ақ фермерлерді күштеп шығару Мугабеге халықаралық аренада кеңінен жеккөрініш әкелді. Режим билікке министрлер мен партияның жоғары лауазымды өкілдері үшін бай анклавтар құру арқылы ұстап тұруға тырысты. Мысалы, Хараре маңындағы Борроудейл Брук байлық пен сәнділік оазисі болып табылады. Онда сарайлар, күтіммен бапталған газон, жеміс-жидек пен көкөністерге толы сөрелері бар дүкендер, үлкен көліктер және гольф клубы бар. Бұл президент Мугабенің қала сыртындағы резиденциясының орны. Зимбабведегі нан пісіру зауыттары 2007 жылдың қазан айында жабылды, ал супермаркеттер ақ фермерлердің жерлері тартылып алынғаннан кейін бидай өндірісінің төмендеуіне байланысты жақын арада нан болмайтыны туралы ескертті. Ауыл шаруашылығы министрлігі бидай тапшылығын электр қуатының жетіспеушілігіне де жабалап, электр қуатының үзілісі суаруға және гектар басына өнімділіктің жартысына дейін төмендетуге әсер еткенін айтты. Электр қуатының тапшылығы Зимбабвенің бір бөлігін Мозамбиктен алуына байланысты, ал Мозамбик 35 миллион долларлық есеп айырмасын төлемегендіктен электр қуатының көлемін азайтты. 2007 жылдың 4 желтоқсанында АҚШ президент Мугабемен байланысы бар 38 адамға қарсы саяхат шектеулерін енгізді, өйткені олар «режимнің адам құқықтарын бұзуындағы маңызды рөл атқарды». 2007 жылдың 8 желтоқсанында Мугабе Лиссабонда Еуропалық Одақ пен Африка елдерінің басшыларының кездесуіне қатысты, бұл Ұлыбритания премьер-министрі Гордон Браунның қатысудан бас тартуына себеп болды. Германия канцлері Ангела Меркель Мугабеге ашық сынады, ал басқа африкалық елдердің басшылары оған қолдау білдірді.
Білім беру жүйесінің нашарлауы
Зимбабведегі білім беру жүйесі, бір кезде Африкадағы ең жақсы жүйелердің бірі саналған, 2007 жылы елдегі экономикалық құлдырау салдарынан дағдарысқа ұшырады. Бір шетелдік тілші Харраре қаласының батысынан 19 шақырым қашықтықтағы Эпворт қаласындағы Хатклиф бастауыш мектебінде жүздеген баланың жұмыс дәптері мен қарындаштары болмағандықтан едендегі шаңға жазып отырғанын көрді. 2007 жылы жоғары мектеп емтихан жүйесі күйреп қалды. Тексерушілер бір емтихан парағына бар болғаны 79 Зимбабве доллары ұсынылғандықтан, оның үстіне ол ақшаға үш кішкентай кәмпит қана алуға болатындықтан, емтихан парақтарын тексеруден бас тартты. Жүйеге жемқорлық еніп, 2007 жылдың қаңтар айында мыңдаған оқушылар тапсырған пәндерінен баға алмағанын, ал кейбіреулері тапсырмаған пәндерінен "тамаша" деп бағаланғанын түсіндіруге болады. Дегенмен, соңғы кезде білім беру жүйесі жақсарып, Оңтүстік Африкадағы ең жақсы жүйе болып саналады.
2008 жылғы сайлау
Зимбабве 29 наурызда 2008 жылы парламент сайлауымен бірге президенттік сайлау өткізді. Үш негізгі үміткер – Зимбабве Африка Ұлттық Одағы – Патриоттық майдан (ЗАНУ ПФ) президенті Роберт Мугабе, Демократиялық өзгерістер қозғалысы – Цвангираи (MDC T) жетекшісі Морган Цвангираи және тәуелсіз үміткер Симба Макони. Бірінші турда ешбір үміткер көпшілік дауыс жинамағандықтан, 27 маусымда 2008 жылы Цвангираи (бірінші турда 47,9% дауыс алған) мен Мугабе (43,2%) арасында екінші тур өтті. Цвангираи екінші турға бір апта қалғанда, партиясының қолдаушыларына жасалған зорлық-зомбылықтарға байланысты қатысудан бас тартты. Екінші тур, кеңінен сынға ұшырағанмен, Мугабе жеңіске жетті. Зимбабведегі ауыр экономикалық жағдайға байланысты бұл сайлау президент Мугабе үшін ең қиын сынақ болары күтілді. Мугабе қарсыластары сайлау процесін өткізуді сынап, үкімет сайлауды бұрмалауды жоспарлап отыр деген айыптаулар таратты. Human Rights Watch сайлаудың "нағыз қиындықтарға толы" болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бірінші турдан кейін, дауыстар санау аяқталмас бұрын, Оңтүстік Африка Даму Қауымдастығының (ОАДҚ) бақылаушылар миссиясының жетекшісі Хосе Маркос Баррика сайлауды "Зимбабве халқының еркін, бейбіт және сенімді түрде білдірілуі" деп сипаттады. Бірінші турдың нәтижелері бір айдан астам уақыт бойы жарияланбады. MDC нәтижелерді жарияламауды қатты сынап, Жоғарғы Соттан нәтижелерді жариялауға мәжбүрлеу туралы өтініш бірақ нәтижесіз аяқталды. Тәуелсіз сарапшылар Цвангираи алда екенін көрсетті, бірақ екінші турдан қашу үшін қажетті көпшілік дауыс жинамады. MDC Цвангираи бірінші турда шамалы артықшылықпен жеңіске жеткенін мәлімдеп, екінші турға қатысудан бастапқыда бас тартты. ZANU PF Мугабе екінші турға қатысатынын мәлімдеді. Партия кейбір сайлау комиссиясының қызметкерлері MDC-мен байланыста Мугабеның дауыстарын алаяқтықпен төмендеткенін айтты, нәтижесінде дауыстар қайта санаудан өтті. Қайта санау және нәтижелерді тексеруден кейін, 2 мамырда Зимбабве Сайлау Комиссиясы (ZEC) Цвангираи 47,9% дауыс алып, Мугабе 43,2% дауыс жинағанын, соның салдарынан екінші тур қажет екенін мәлімдеді. Цвангираи бірінші турда жеңіске жеткенін жалғастырып айтса да, екінші турға қатысудан бас тартты. Бірінші турдан кейінгі кезеңде ZANU PF-тің салдарынан болған ауыр саяси зорлық-зомбылықтар орын алды. ZANU PF бұл зорлық-зомбылықты MDC жақтастары жасады деп айыптады. Батыс елдері мен көрнекті батыстық ұйымдар зорлық-зомбылық үшін ZANU PF-ті кінәлады, бұл шындыққа жақын көрінеді. 22 маусымда 2008 жылы Цвангираи екінші турдан бас тартатынын жариялады, оны "зорлық-зомбылыққа толы әрекет" деп сипаттап, жақтастары оған дауыс берсе, өмірлеріне қауіп төнетінін айтты. Екінші тур жоспарланғандай өтті, Мугабе жалғыз белсенді қатысушы болды, бірақ Цвангираиның аты бюллетеньде қалды. Мугабе екінші турда үлкен басымдықпен жеңіске жетіп, 29 маусымда президенттік қызметке қайтадан инаугурацияланды. Екінші турға халықаралық реакция әртүрлі болды. АҚШ және Еуропалық Одақ мемлекеттері санкцияларды күшейтуді талап етті. 11 шілдеде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Зимбабвеге қарсы санкциялар енгізу туралы шешім қабылдады, бірақ Ресей мен Қытай вето қойды. Африка Одағы "ұлттық бірлік үкіметін" құруды шақырып, 10 шілдеде екі тараптың жетекші келіссөзшілері арасында алдын ала келіссөздер басталды. 22 шілдеде үш партияның басшылары алғаш рет Харареде кездесіп, президенттік және парламенттік сайлаулардан туындаған дауларды келіссөздер арқылы шешуді қолдайтындарын білдірді. Тараптар арасындағы келіссөздер 25 шілдеде ресми басталды, бірақ келіссөздер жүріп жатқан Преториядағы келіссөз топтарынан ақпарат аз түсті, БАҚ өкілдеріне келіссөздер өтетін орынға кіруге тыйым салынды. Келіссөздерді Оңтүстік Африка президенті Табо Мбеки жетекшілік етті. 15 қыркүйекте 2008 жылы 14 мүшелі Оңтүстік Африка Даму Қауымдастығының басшылары Оңтүстік Африка басшысы Табо Мбекидің делдалдығымен билікті бөлісу туралы келісімге қол қоюға куә болды. Харраредегі "Радужный Тауэрс" қонақ үйінде Мугабе мен Цвангираи саяси дағдарысты аяқтау туралы келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес, Роберт Мугабе президент болып қала береді, Морган Цвангираи премьер-министр болады, ZANU PF және MDC полицияны бөліседі, Мугабенің Zanu (PF) армияға басшылық етеді, ал Артур Мутамбара премьер-министрдің орынбасары болады.
Маранж алмаз кен орындары қазасы
2008 жылдың қарашасында Зимбабве әуе күштері жіберілді, себебі кейбір полиция қызметкерлері Маранж алмаз кен орындарында заңсыз кеншілерді атуға берілген бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Заңсыз кеншілер тікұшақтардан атылды. 2008 жылы кейбір зимбабвелік заңгерлер мен Мутаредегі оппозициялық саясаткерлер Ширидің Зимбабве шығысындағы алмаз кендерінде заңсыз қазушыларға жасалған әскери шабуылдардың бастамашысы болғанын мәлімдеді. Желтоқсан ортасына дейін қаза болғандардың саны Мұтаре қалалық кеңесінің жерлеу орнына жасаған сұранысына сүйенген 83 көрсеткішін, (содан кейін) оппозициялық Демократиялық өзгерістер қозғалысы Цвангираи партиясының бағалауынша 140-қа дейін жетеді.
2009-2017 жылдар
2009 жылдың қаңтар айында Морган Цвангирай Африкадағы басшылардың талабына бағынып, өзінің қарсыласы – президент Роберт Мугабемен коалициялық үкімет құруға келісетінін мәлімдеді. 2009 жылдың 11 ақпанында Цвангирай Зимбабве Премьер-министрі қызметіне ант берді. 2009 жылға қарай Мугабе үкіметі тұсында инфляция жылына 500 миллиард %-ға жеткен еді, ал Зимбабве валютасы құнсыз болды. Үкімет мемлекеттік қызметкерлер санын екі есеге арттырып, «дұрыс емес басқару мен көзге түсетін сыбайлас жемқорлыққа» баруға көшті. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Африка Одағы және SADC сайлауды еркін және әділ деп мойындады, ал қаржы министрі «Қазірде бізде тіпті ештеңе жоқ» екенін мойындады. Әскерилер президенттің қауіпсіз екенін мәлімдеді. Әскерилер Хараредегі үкімет ғимараттарының төңірегіне танктер орналастырып, әуежайға баратын басты жолды жапты. Елордадағы халықтың пікірі диктаторды құлатуды қолдады, бірақ оның орнына тағы бір диктатура орнатылуынан қынжылды. The Times газеті Эмерсон Мнангагва төңкерісті ұйымдастыруға көмектескенін хабарлады. Ол жақында Мугабе мырзадан қызметтен босатылған, осылайша Грейс Мугабе күйеуінің орнын баса алуы үшін жағдай жасалған еді. Зимбабве армиясының офицері, генерал-майор Сибусисо Мойо телеарнада сөйлеу кезінде әскерилер президент Мугабе төңірегіндегі «қылмыскерлерді» нысанаға алатынын, бірақ президентті биліктен алуға тырыспайтынын мәлімдеді. Алайда, Африка Одағының төрағасы оны осылай сипаттады. Угандалық жазушы Чарльз Онианго Обобо Twitter-де: «Егер ол төңкеріс сияқты көрінсе, төңкеріс сияқты жүрсе және төңкеріс сияқты дауыс шығарса, онда ол төңкеріс» деп жазды. АҚШ Әскери-теңіз академиясының доценті, әскери төңкеріс туралы кітаптың авторы Наунихал Сингх Зимбабведегі жағдайды төңкеріс деп сипаттады. Ол «Президент қауіпсіз» деген сөзді мұндай оқиғаға тән «классикалық төңкеріс сөзі» деп атады. Роберт Мугабе 2017 жылдың 21 қарашасында отставкаға кетті. Екінші вице-президент Фелекезела Мфоко президент міндетін атқарушы болды. Ал бұрынғы вице-президент және ZANU PF партиясының жаңа басшысы Эмерсон Мнангагва 2017 жылдың 24 қарашасында президент болып ант берді.
2023 жылы Зимбабведе өтетін жалпы сайлау
2023 жылдың тамызында президент Эммерсон Мнангагва екінші мерзімге сайланды, бірақ оның нәтижесі оппозиция тарапынан мойындалмады және байқаушылар күмәндік тудырды.