Замбия қарулы күштерінің тарихы мен құрамы

Кіріспе

Замбияның қарулы күштері – Замбияның әскери ұйымы. Оған Замбия армиясы, Замбия әуе күштері және Замбия ұлттық қызметі кіреді. Бұл қарулы күштер 1964 жылғы 24 қазанда Замбия тәуелсіздік алған кезде таратылған Родезия және Ньясаленд қарулы күштерінің бөлімдерінен құрылды. 1970-ші және 1980-ші жылдары Оңтүстік Африка шекаралық соғысы және Родезия бұта соғысы сияқты бірнеше аймақтық қақтығыстарда маңызды рөл атқарды. Замбия теңізге шығу жолы жоқ ел болғандықтан, әскери-теңіз күштері жоқ, бірақ Замбия армиясы ішкі суларда қауіпсіздікті сақтау үшін теңіздік патрульдік бөлімшесін ұстап тұрады.

Негізгі фактілері мен тәуелсіздігі

Замбия қорғаныс күштерінің тамыры Солтүстік Родезия полкінен басталады, бұл британдық отаршылдық үкімет құрған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзгеше көзге түскен көп ұлтты әскери бөлім. Үш жылдан кейін федерация таратылғанда, оның қарулы күштерінің мүлігі мен құрамы мұрагер мемлекеттермен, соның ішінде Солтүстік Родезиямен біріктірілді, ол кейіннен Замбия тәуелсіздігін алды. Замбия Солтүстік Родезия полкінің басқару құрылымын, сондай-ақ жаңа Замбия армиясы мен Замбия әуе күштерінің негізін құраған Солтүстік Родезия әуе қанатын мұра етті. Родезия қауіпсіздік күштері Кариба бөгетін басып алды деген хабарлар Замбия президенті Кеннет Каунданы алғаш рет ЗДФ-ті жұмылдыруға және шекараға әскерлерді орналастыруға мәжбүр етті. Дегенмен, екі ел арасындағы әскери шиеленіс жоғары болды және шекарадағы оқиғалар азаматтардың қаза болуына әкелді. 1966 жылдың қарашасында Родезия әскерлері шекарадан атып, Замбези өзенінің солтүстік жағалауында Замбиялық әйелді өлтірді. Родезиямен соғыс болу мүмкіндігінің артуы ЗДФ үшін бірнеше ерекше қауіпсіздік дилеммаларын тудырды. 1967 жылдың қыркүйегінде Каунда АҚШ-тан Замбия армиясы үшін, оның ішінде ұзақ қашықтықтағы зымыран жүйелерін қоса алғанда, жабдықтар сұрады, бірақ сұранысы қабылданбады. Замбияның алғашқы ұрыс ұшақтарын алу әрекеттері табысты болды – Италиядан Aermacchi MB 326 және SIAI Marchetti SF.260 ұшақтары жеткізілді; Замбиядағы жер аударылған партизандық әскерлерге Намибияның Халықтық азаттық армиясы (PLAN) кірді, сондай-ақ шетелдік әскерлердің алдын ала соққыларына қарсы тікелей қақтығыстар болды. ЗДФ 11 ZANLA көтерілісшісін өлтірді және кейіннен осы қозғалысты Замбия аумағынан қуды. Замбиядағы PLAN көтерілісшілерінің наразылықтары «Шипанга ісі» деп белгілі бүлікке әкеп соқты. Армия қарсыластарды басып тастау үшін бірнеше батальонды жұмылдыруға мәжбүр болды. DSC Замбияның Солтүстік-Батыс және Батыс провинцияларында төмен деңгейдегі бүліктерді ұстап тұрды. Мұшала партизандары инфрақұрылымды бүлдірді, ЗДФ-пен ұрысты және Замбия ішінде PLAN қозғалысы туралы ақпарат жинады. Оларды Оңтүстік Африканың арнайы күштері және Португалияның қауіпсіздік бас басқармасынан келген нұсқаушылар оқытты. 1973 жылы армия бөлімшесі Каприви жолағының жанында Замбези өзенінен өтуге тырысқан жүздей партизанды тұзаққа түсіріп өлтірді. UNIP үкіметі кезінде ZNDF мемлекеттік аудитке немесе парламенттік бақылауға жатпады. 1977 жылы ZNDF Виктория шарлауығының маңындағы Родезиялық бекіністерін ракеталар мен минометтермен бомбалады. Сондай-ақ, ол Каприви жолағындағы Оңтүстік Африканың әскери базасына шабуыл жасаған PLAN көтерілісшілеріне көмектесті. Родезия ZNDF бекіністерін нысанаға ала бастады. Замбияның соғысқа шаршауы Каунданың Родезиядағы партизандық қозғалыстарды бейбітшілікке шақыруына ықпал етті, нәтижесінде бұл қақтығыс келіссөздер арқылы аяқталды. Сонымен қатар, ZNDF 70 миллион квачаға жаңғырту бағдарламасын бастады, оған КСРО көмектесті. Кеңес Одағы Замбия армиясын танктермен, дөңгелекті бронетранспорттық құралдармен және техникалық оқытумен ерекше жеңілдіктермен қамтамасыз етті; Замбия әуе күштері сол кезде Микоян Гуревич МиГ-21 эскадрильясын алды. ZNDF RENAMO-ны көршілес Мозамбикке қажет болған жағдайда қуып жетуді саясат ретінде қабылдады. Құлық жасаушылар оны орындамас бұрын ұсталды, бірақ бұл Замбия үкіметі мен армия арасындағы қарым-қатынасты уақытша күйзете түсті. ZNDF 1980 жылдары сатып алынған әскери жабдықтар үшін бұрынғы кеңестік блокқа үлкен қарыз болып қалды, сондай-ақ жиналған пайыздар да есептелді. 1990 жылы президент Каунданың жүгері ұнына берілетін субсидияны қысқарту және жүгері бағасын екі есеге көтеру туралы шешіміне қарсы жаппай наразылықтардан кейін капитан Мвамба Лучембе ұлттық радиостанцияны басып алып, төңкеріс жариялады. Каунданың танымалдылығы Лучембеге қолдау білдіретін демонстрацияларға әкелді, сол күні президент демократиялық көппартиялық сайлаулар туралы референдум өткізуге тырысатынын мәлімдеді. 1997 жылдың қазан айында капитан Стивен Лунгу ұлттық радиостанцияны басып алып, төңкеріс жариялады. Ол президентке үш сағаттық ультиматум қойды.

The Zambian Defence Force had its roots in the Northern Rhodesia Regiment, a multi ethnic military unit which was raised by the British colonial government and had served with distinction during World War II. When the federation was dissolved three years later, the assets and personnel of its armed forces were integrated with those of its successor states, including Northern Rhodesia, which subsequently gained independence as Zambia. Zambia also inherited the command structures of the Northern Rhodesia Regiment as well as the Northern Rhodesian Air Wing, which formed the basis for the new Zambian Army and Zambian Air Force, respectively. Reports that Rhodesian security forces had occupied Kariba Dam prompted Zambian President Kenneth Kaunda to mobilise the ZDF for the first time and deploy troops to the border. Nevertheless, military tension between the two nations remained high, and border incidents resulting in civilian deaths occurred. In November 1966, Rhodesian troops fired across the border and killed a Zambian woman on the north bank of the Zambezi River. The increasing prospect of war with Rhodesia posed several unique security dilemmas for the ZDF. Around September 1967, Kaunda made two requests to the United States for equipment for the Zambian Army, including long range missile systems, but was rebuffed. More successful were Zambia's attempts to acquire its first combat aircraft, a number of Aermacchi MB 326 and SIAI Marchetti SF.260s sourced from Italy; Guerrilla armies based in exile in Zambia included the People's Liberation Army of Namibia (PLAN) as well as direct clashes with foreign troops carrying out preemptive strikes. The ZDF killed eleven ZANLA insurgents and later expelled that movement from Zambian soil. disaffected PLAN insurgents in Zambia launched a mutiny which became known as the "Shipanga Affair". The army was forced to marshal several battalions to subdue the dissidents. The DSC maintained a low level insurgency in Zambia's North Western and Western Provinces. Mushala's guerrillas sabotaged infrastructure, skirmished with the ZDF, and collected intelligence on PLAN movements inside Zambia. They were trained by South African special forces and instructors recruited from the Portuguese Directorate General of Security. In 1973, an army unit killed a hundred of the guerrillas by ambushing them as they attempted to cross the Zambezi near the Caprivi Strip. Under the UNIP, the ZNDF was not subject to public audit or parliamentary oversight. In 1977, the ZNDF bombarded Rhodesian positions near Victoria Falls with rocket and mortar fire. It also assisted PLAN insurgents during a raid on a South African military base in the Caprivi Strip. and Rhodesia began targeting ZNDF outposts. Growing Zambian war weariness was a significant factor in Kaunda's influencing the guerrilla movements in Rhodesia to seek peace, resulting in a negotiated end to that conflict. At the same time, the ZNDF embarked on a 70 million kwacha modernisation program with assistance from the Soviet Union. The Soviets provided the Zambian Army with tanks, wheeled armored vehicles, and technical instruction on especially generous terms; the Zambian Air Force received its first fighter aircraft in the form of a Mikoyan Gurevich MiG 21 squadron at the same time. The ZNDF made it a policy to pursue RENAMO into neighbouring Mozambique in hot pursuit if necessary. The conspirators were detained before they could carry it out, but this temporarily jeopardised relations between the Zambian government and the army. The ZNDF remained heavily in debt with the former Soviet bloc for military equipment it had purchased in the 1980s, as well as interest accrued. Following mass protests over President Kaunda's decision to cut subsidies for maize meal and double maize prices in 1990, Captain Mwamba Luchembe single handedly seized the national radio station and announced a coup d'état. Kaunda's unpopularity led to demonstrations in support of Luchembe, however, and the same day the president announced he would seek a referendum on democratic multi party elections. In October 1997, Captain Steven Lungu seized control of the national radio station and announced a coup d'état. He gave President Chiluba an ultimatum of three hours to surrender or face death.

Соңғы уақытта ұшақтардың жоғалуы

2013 жылдың 13 наурызында Харбин Z 9 тікұшағы Лусака қалалық әуежайына қонуға тырысқанда апатқа ұшырады. Ұшқыш, майор Мисапа Мукупа қаза тауып, оның орынбасары, лейтенант Кеннет Чилала жарақат алды. Тікұшақ Жастар күні тойлауларына қатысып жатқан еді және апаттың себебі ұшаққа бекітілген ұлттық тудың жыртылып, құйрық роторына ілігіп қалғаннан болды деген болжам бар. 2014 жылдың 19 мамырында Лусака батысында Saab MFI.15 ұшағы апатқа ұшырады. Екі экипаж мүшесі де қаза тапты. Экипаж құрамында ЗӘҚ бас қолбасшысының орынбасары, генерал-майор Мулиокела Мулиокела және полковник Брайан Мвен бар еді. Бес адам жарақат алды. 2022 жылдың 28 наурызында Замбия Әуе Күштерінің екі ұшқышы, полковник Лайсон Сиамэ және екінші лейтенант Каласа Бвалья, олардың SF 260TW ұшағы (тіркеу нөмірі AF 545) Ливингстон қаласының жанындағы Гарри Мваанга Нкумбула халықаралық әуежайынан солтүстікке қарай 38 шақырым жерде апатқа ұшырап қаза тапты.

Замбияның ұлттық қызметі

Замбия ұлттық қызметі – азаматтарды республикаға қызмет етуге, инфрақұрылымды дамытуға, ұлттық азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға және әлеуметтік-экономикалық дамуға үлес қосуға міндеттелген қорғаныс құрылымы. Замбияның ұлттық қызметі (ZNS) қызметкерлері Замбияның Біріккен Ұлттар Ұйымының Орталық Африка Республикасындағы MINUSCA миссиясына жіберген бейбітшілік сақтау контингенттеріне қосылды. 2016 жылы 400 жасқа 6 айлық оқу курсы жоспарланған. Оның ішінде 200 ер адам Шығыс провинциясындағы Катете қаласындағы Чивуко ЗНС оқу орталығында, ал 200 әйел адам Китве ЗНС оқу лагерінде оқытылуы тиіс болды.