Кіріспе

Родезияның премьер-министрі (1919–2007) 1964 жылдан 1979 жылға дейін қызмет еткен Иан Дуглас Смит (8 сәуір 1919 – 20 қараша 2007) – Родезияның 1964 жылдан 1979 жылға дейін премьер-министрі (1964 жылдың қазанына дейін Оңтүстік Родезия деп аталған, қазір Зимбабве деп аталған) саясаткер, фермер және ұшқыш. Ол Родезияда туып өскен елдің алғашқы басшысы болды және 1965 жылдың қарашасында Ұлыбританиядан тәуелсіздік жариялаған, тәуелсіздіктің шарты ретінде көпшілік билігін орнату талабына қарсы шыққан басымдылықпен ақ үкіметке жетекшілік етті. Оның билікте болған 15 жылы елдің халықаралық оқшаулануымен және Родезия Буш соғысына қатысуымен сипатталды, онда Родезияның қарулы күштері Зимбабве Африка Ұлттық Одағының (ZANU) және Зимбабве Африка Халық Одағының (ZAPU) кеңес және қытай қаржыландырған әскери қанаттарына қарсы күресті. Смит британдық иммигранттардың отбасында Оңтүстік Родезияның орталық аймағындағы Селюке қаласында 1923 жылы колония өзін-өзі басқару құқығына ие болғанға дейін төрт жыл бұрын дүниеге келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Корольдік әуе күштерінің ұшқышы болды. Мысырдағы апат салдарынан оның денесі мен бетінде өмір бойы көзге түсетін жаралар қалды. Сауыққаннан кейін ол Еуропада қызмет етті, онда атып түсірілді және кейін итальян партизандарымен бірге шайқасты. Соғыстан кейін 1948 жылы туған қаласына ферма құрып, сол жылы Селюке округінен парламент депутаты болды. Бастапқыда Либералдық партияның мүшесі болған ол 1953 жылы Біріккен Федералдық партияға көшті және 1958 жылдан бастап партияның бас қамшысы болды. 1961 жылы аймақтың жаңа конституциясына наразылық білдіріп, ол партиядан шығып, келесі жылы Родезия майданының құрылуына қатысты. Смит 1962 жылғы желтоқсан сайлауында партияның жеңісінен кейін премьер-министрдің орынбасары болды, ал 1964 жылдың сәуірінде Филд отставкаға кеткеннен кейін премьер-министрлікке тағайындалды, бұл Буш соғысына әкелген оқиғалардан екі ай бұрын болды. Ұлыбританияның премьер-министрі Гарольд Уилсонмен бірнеше рет келіссөздер жүргізілгеннен кейін, Смит пен оның кабинеті 1965 жылдың 11 қарашасында көпшілік билігін кейінге қалдыру мақсатында тәуелсіздік жариялады, осыдан кейін соғыстың бірінші кезеңі басталды. Ұлыбританиямен келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін, Родезия Ұлыбританиямен барлық байланысты үзіп, 1970 жылы өзін республика деп жариялады. Смит премьер-министрлік қызметі кезеңінде Фронтты төрт рет сайлауда жеңіске жеткізді. Соғыс кезінде орташалық көшбасшы Абель Музоравамен ара-тұра келіссөздер жүргізгеніне қарамастан, оның қолдауы тек ақ нәсілді азшылықтан болды, ал қара нәсілді көпшілік елдің сайлау жүйесінде сайлау құқығынан айырылды. Бастапқыда елге Оңтүстік Африка және 1974 жылға дейін Португалияның Ангола мен Мозамбик колониялары көмектесті. 15 жылға созылған соғыстан кейін, экономикалық санкциялар, халықаралық қысым және Оңтүстік Африканың қолдауының азаюы салдарынан Смит көпшілік билігін орнатуға келісіп, 1978 жылы орташалық көшбасшылармен Ішкі келісімге қол қойды (ZANU және ZAPU-сыз). Келесі жылы ел Зимбабве деп аталды. Алайда, жаңа тәртіп халықаралық танылуға ие бола алмады және соғыс жалғасты. Музорава премьер-министр болғаннан кейін Смит Ланкастер Хауста өткен үшжақты бейбіт келіссөздерге қатысты, нәтижесінде толыққанды сайлау өтті және тәуелсіз Зимбабве танылды. Сайлаудан кейін Смит жеті жыл бойы оппозиция жетекшісі болды және Роберт Мугабе үкіметінің қатаң сынышысы болды. Оның сынымы 1987 жылы зейнетке шыққаннан кейін де жалғасты: ол 1997 жылы жарық көрген "Ұлы сатқындық" атты мемуарларының көп бөлігін Мугабе мен Ұлыбритания саясаткерлерін айыптауға және премьер-министрлік қызметін қорғауға арнады. 2005 жылы Смит Оңтүстік Африкаға емделу үшін көшті, онда екі жылдан кейін 88 жасында қайтыс болды. Родезияның соңғы онжылдықтарындағы басты саяси тұлға және қоғамдық бейне ретінде Смит осы күнге дейін даулы және бөлісетін саяси тұлға болып қала береді. Оның жақтастары оны "Африканың қиын шындықтарын түсінген саяси көреген" деп мақтап, оның билігін тұрақтылық пен коммунизмге қарсы күрестің белгісі ретінде бағалайды. "Ата-анам балаларына принциптер мен моральдық құндылықтарды, дұрыс пен бұрысты ажырата білуді, адалдықты сіңіруге тырысты", - деп жазды Смит мемуарларында. "Олар бізге лайықты үлгі көрсетті". Ол әкесін "өте қатаң принциптерге негізделген адам" деп есептейді. "Мен кездеспеген ең адал адамдардың бірі ол еді және осылай мені тәрбиеледі. Ол бізге елдің жартысына біздің құқығымыз бар екенін, ал қара нәсілділерге олардың жартысы тиесілі екенін айтты". Британ империясының шебінде, Ұлыбританияның ең жас колониясында өскен Смит және оның құрбылары "британдықтардан да британдық" репутациясын қалыптастырды, оған олар қатты мақтан тұтты. Смит ерте жасынан спортқа бейімділігін көрсетті. Селюке бастауыш мектебін бітіргеннен кейін ол Гвелодағы Чаплин мектебінде оқыды. Чаплиндегі соңғы жылында ол мектеп командаларының крикет, регби және теннис ойындарының капитаны болды, сондай-ақ жеңіл атлетикадан "Victor Ludorum" жүлдесін жеңіп алды және мектебінің үздік мергені атанды. "Мен спортқа ерекше құштар едім", - деді ол кейін. "Кері қарасам, мектеп жұмысына көбірек, спортқа азырақ уақыт жұмсауым керек еді". Дегенмен, оның бағалары Грэмстаундағы Оңтүстік Африкадағы Родс университетіне түсуге жеткілікті болды, онда Родезия студенттері көптеп оқыды, өйткені Родезияда әлі өз университеті болған жоқ және Сесил Родс есімімен байланыс болды. Смит 1938 жылдың басында университетке қабылданды және коммерция бакалавры дәрежесін алу үшін оқыды. Регби ойнағанда тізесіне жарақат алғаннан кейін ол академик есумен айналысты және университет командасының соққысын жасады.

Екінші дүниежүзілік соғыс; Корольдік әуе күштері ұшқышы

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Оңтүстік Родезия 16 жылдан бері өзін-өзі басқарып келді, 1923 жылы Ұлыбританиядан тәуелді үкімет құқығын алған болатын. Британ империясы мен Достастықта бірегей еді, себебі ол доминион мәртебесіне ие болмай тұрып, кең ауқымды тәуелсіз өкілеттіктерге (қорғаныс қоса алғанда, бірақ сыртқы істер емес) ие болды. Британ колониясы ретінде Оңтүстік Родезия 1939 жылдың 3 қыркүйегінде Ұлыбритания соғыс жариялағанда автоматты түрде қақтығысқа тартылды, бірақ оның үкіметі де соғыс жариялау туралы символдық мәлімдеме жасады. Университет курсының шамамен жартысын бітірген Смит кейіннен патриоттық сезімнің оны "Британия және оның ұстанымдары үшін күресу" үшін оқуын тоқтатуға мәжбүр еткенін айтты. "Спитфайр" ұшағын ұшқысы келіп, әуе күштеріне қосылғысы келді, бірақ Родезияда университет студенттерін бітіргеннен кейін ғана қабылдау саясатының кесірінен дереу осы қадамды жасау мүмкін болмады. Смит 1940 жылы осы ережені ескермей, Корольдік әуе күштеріне (RAF) қабылдануға қол жеткізіп, оқуын жасырып, 1941 жылдың қыркүйегінде ресми түрде қатарына қосылды. Империялық әуе оқу схемасы бойынша Гвелода бір жылдық оқудан кейін Смит 1942 жылдың қыркүйегінде ұшқыш офицер шенімен бітірді. Ол Ұлыбританияда қызмет етуді үміттенеді, бірақ оның орнына Таяу Шығысқа жіберілді; ол жерде No. 237 (Родезия) эскадрильясына қосылып, "Харрикейн" ұшақтарында ұшты. 1943 жылдың қазан айында Мысырда Смит таңертеңгі ұшып көтерілу кезінде газ тұтқасының істен шығуына байланысты "Харрикейн" ұшағымен апатқа ұшырады. Оның беті ауыр түрде зақымданғаннан басқа, жауы, аяғы мен иығы сынды. Қайырлы дәрігерлер мен хирургтар Каирде Смиттың бетін тері егу және пластикалық хирургия арқылы қайта жасады, ал ол 1944 жылдың наурыз айында қайтадан ұшуға жарамды деп танылды. Родезияға оқытушы болып оралу туралы ұсыныстан бас тартып, ол 1944 жылдың мамырында Корсикада "Спитфайр" Mk IX ұшақтарына ауысқан No. 237 эскадрильясына қайта қосылды. 1944 жылдың 22 маусымында Солтүстік Италиядағы шабуыл кезінде қарсыластың зениттік оқтары Смиттың ұшағын түйіршіктеп, ол неміс желілерінің артына құлауға мәжбүр болды. Зунино атындағы шаруа отбасы оны қысқа мерзімге жасырды; содан кейін ол одақтас итальян партизандарының тобына қосылып, үш айға жуық уақыт бойы неміс гарнизонына қарсы саботаж операцияларына қатысты. 1944 жылдың қазан айында немістер аймақтан шығып кеткен кезде Смит оңтүстік Францияға басып кірген одақтас күштермен байланысуға тырысты. Оған үш әскери қызметкер, әрқайсысы Еуропаның әртүрлі елінен және жергілікті гид қосылды. Олар теңіз Альпі тауларын басып өтіп, саяхатын мұз бен қарда жалаңаяқ жүріп аяқтады. 1944 жылдың қараша айында американдық әскерлер оны құтқарып алды. Смит Родезиядағы қызметке қайтару ұсынысынан тағы да бас тартып, 1945 жылдың сәуірінде No. 130 (Пенджаб) эскадрильясына қайта оралды, ол кезде батыс Германияда орналасқан. Ол соғысқа қатысты тапсырмаларды орындады, "кейбір нәрселерді атып көңіл көтеруге мүмкіндік болды", - деп еске алды ол, 1945 жылдың 7 мамырында Германияның капитуляциясымен Еуропадағы соғыс аяқталды. Смит қызметінің соңына дейін No. 130 эскадрильясымен бірге болды, бірлікпен Дания мен Норвегияға ұшып, 1945 жылдың соңында ұшу лейтенанты шенімен запасқа шықты. Ол өмірінің соңына дейін итальян тілін жақсы меңгерді, бірақ айтуынша, акценті "қорқынышты" болған.

Мектеп бітіру, үйлену және саясатка кіру

Соғыстан кейін Жок денсаулығы нашарлағандықтан, Смит отбасы қысқа уақытқа Ианды АҚШ-қа, Жок ағасы Ильяның көмегімен жіберуді қарастырды. Илья Нью-Йоркте сәтті кәсіпкер болған еді. Алайда Смит Родезияны тастағысы келмеді, университетті бітіріп, үйге оралып, өз шаруашылығын құруға шешім қабылдады. 1946 жылдың басында Родос университетіне келгенде, ол кампуста өзі сияқты соғыстан келген 400-ге жуық студентті көрді – барлығы 1000-нан аспайтын еді. Смит университеттің соғыстан келген студенттерінің өкілі, жатақханасының үлкен студенті және студенттік кеңестің төрағасы болды. Ол ескірген бюрократиялық жұмыстарға кедергі келтіретінін айтып, қайық клубының президентігінен бас тартты, бірақ команданы жаттықтыруға келісті. Ол қатаң әскери тәртіппен команданы жаттықтырып, 1946 жылы Оңтүстік Африканың Воал бөгетінде өткен жарыста жеңіске жеткізді, күшті Wits командасын басып өтті және қайық спорты бойынша ұлттық деңгейдегі құрметті атаққа ие болды – Родос университетінен бұрын ешкім мұндай жетістікке қол жеткізбеген еді. Жыл соңында коммерциялық мамандық бойынша емтиханды сәтті тапсырып ("бір керемет оқиға", - деп еске алды ол), ол Оңтүстік Родезияға оралып, Солсбери маңындағы Гвеби ауыл шаруашылығы колледжінде шаруашылықты оқуға түсті. 1947 және 1948 жылдары Гвебиде соғыстан келгендерге арналған арнайы курстарға қатысып, жер жырту, мал өсіру және сүт сауу сияқты дағдыларды үйренді. Селюкеге жақын Тейлордың сүт фермасында және Маренделластағы темекі шаруашылығында тәжірибе жинақтады. 1947 жылы ол Оңтүстік Африканың Кейп аймағынан келген Жанет Дювенадж (туған күйеуі Уатт) мектеп мұғалімімен танысты. Жанет күйеуі Пит өмінен озып кеткен соң, отбасымен бірге Селюкеге демалуға келген еді. Жанеттің және оның екі кішкентай баласы Жан мен Роберттің қысқа демалысы Селюке орта мектебінен жұмыс ұсынысын қабылдағаннан кейін тұрақты көшуге айналды. Смит кейіннен Жанеттің ең көп қызықтырған қасиеттері – оның зиялылығы, батылдығы және "мәселенің мәніне тоқтамай, одан қашуға қарсы тұруы. Оның бейімділігі – оңай жол таңдаудың орнына батылдық қажетті шешімді қабылдау" екенін жазды. Олар 1948 жылы кездесіп, үйлену туралы келісімге келді. Осы уақытта Смит Селюкеге жақын, Лунди және Импали өзендерімен шектелген және таза ағыс сумен бөлінген қиыр жерді сатып алу бойынша келіссөздер жүргізді. Ол мен Жанет бұл жерге жергілікті Каранга халқы өзенді атаған "Гвеноро" деген атты берді және ірі қара мал өсіріп, темекі мен жүгері егін шаруашылығын құрды. 1948 жылдың шілдесінде Оңтүстік Родезияда жалпы сайлау жарияланды, себебі премьер-министр сэр Годфри Хаггинс басқаратын Біріккен партия үкіметі Заңнамалық Ассамблеяда күтпеген жерден дауысқа түсіп қалды. Тамыз айында, сайлауға бір ай қалғанда, оппозициялық Либералды партияның өкілдері Смитке келіп, Селюкеде олар үшін сайлауға түсуін өтінді. Джейкоб Смит либералдары, атымен қарамастан, либералдық емес, көбінесе коммерциялық шаруашылық, кен және өнеркәсіптік мүдделерді қорғайтын. Смит бастапқыда тартынды, өмірін ұйымдастырумен тым айналысып жатқанын айтты, бірақ либералды партияның бірі саяси мансап оған Екінші дүниежүзілік соғыста қорғаған құндылықтарын қорғауға мүмкіндік беретінін ұсынғаннан кейін келісті. Үйлену тойына екі аптадай уақыт қалғанда, Джанет Смит парламентке сайлауға түсу туралы шешімін естіп, таң қалды, себебі ол оның саясатты талқылағанын ешқашан естімеген еді. "Мен партиялық саясатқа қызығушылық танытпаймын", - деді Смит оған, "бірақ мен әрқашан дұрыс үкіметке қызығушылық таныттым". Смит Либералды партияның саясаткері болды, Гвенороны сатып алды және Джанетке үйленді, оның екі баласын өзінің балалары ретінде қабылдады, бәрі 1948 жылдың тамызында бірнеше апта ішінде болды. Олар Виктория шарлауығында бірнеше күн той жасады, содан кейін тікелей сайлау науқанына кірісті. Оңтүстік Родезияның сайлау жүйесі белгілі бір қаржылық және білімділік талаптарына жауап беретін адамдарға ғана дауыс беруге мүмкіндік берді. Бұл талаптар нәсіліне қарамастан барлығына бірдей қолданылды, бірақ қара нәсілді азаматтардың көпшілігі белгіленген стандарттарға сай келмегендіктен, сайлау тізімі мен отарлық парламентте басымдық ақ нәсілділерге тиесілі болды. Смит географиялық жағынан өте үлкен Селюке сайлау округінде сауалнама жүргізіп, көп ұзамай айтарлықтай танымалдылыққа ие болды. Көптеген ақ нәсілді отбасылар оны оның әкесіне деген құрметі үшін немесе балалары мектепте онымен бірге оқығандықтан қабылдады. Оның RAF қызметі де көмектесті, әсіресе жергілікті Біріккен партияның үміткері Петрус Киллиерс соғысқа қарсылық танытқандықтан ұсталып қалған еді. 1948 жылдың 15 қыркүйегінде Смит Киллиерс пен Лейборист үміткері Эгон Клифборгты 747 дауыстан 361 дауыспен жеңіп, Селюке округінен парламент депутаты болды. 29 жасында ол Оңтүстік Родезия тарихындағы ең жас депутат еді. Алайда Либералды партия жалпы алғанда жеңіліске ұшырады, сайлау алдында 12 орыннан кейін 5 орынға дейін азайды. Джейкоб Смит өз орынын жоғалтып, Салисбери қаласынан кетіп қалды және оппозиция жетекшісі қызметіне Реймонд Стокил тағайындалды, ол Либералды партияны "Родезия партиясы" деп атады. Кейп-Таундағы осындай Смуцты жақтаушы аймақта өскендіктен, Джанет күйеуінің парламентке өтуі олардың өмірін өзгертпейді деп ойлады. "Біріншіден, мен фермерге үйлендім", - деді ол кейін, "енді ол саясаткер де болады. Сондықтан мен дедім: 'Егер сен осыған қызығушы болсаң, жалғастыр'. Мен саясаткерлер туралы білімсіз болғандықтан, біздің өмірімізге ешқандай әсер етпейді деп ойладым".

Арғы орынбасар

Оңтүстік Родезияның шағын аумағы және маңызды дау-дамайлардың болмауы себепті, оның бірпалаталы парламенті жылына екі рет, барлығы үш айға жуық отырысқа жиналатын, түстен кейін, көгалда шай ішуге арналған жарты сағаттық үзілістен кейін талқылаулар өткізілетін. Сондықтан Смиттің Солсберидегі алғашқы парламенттік міндеттері оның шаруашылығына көп кедеріс келтірмеді. Оның 1948 жылғы қарашадағы Заң шығарушы Ассамблеядағы алғашқы сөзі сол кезде екінші оқылымда қаралып жатқан Оңтүстік Африка одағының сауда келісімі туралы заң жобасына қатысты болды. Ол парламентте тез көзге түспеді – оның алғашқы үлестерінің көп бөлігі ауыл шаруашылығы мен кен өндірісіне байланысты болды, бірақ партия ішіндегі еңбегі Стокилдің құрметі мен сенімін жеңіп алды. Жанет Смит оның болмаған кезінде Гвенороны басқарды және 1949 жылғы 20 мамырда Гвело қаласында оның жалғыз баласы, Алек дүниеге келді. Смит сонымен қатар пресвитериандық қария қызметін атқарды. Толық тәуелсіздік мәртебесін алу сол кезде көптеген Оңтүстік Родезия саясаткерлері үшін аса маңызды мәселе емес деп есептелді. Олар өзіндік тәуелсіздікке ие екендерін ойлады; оларға тек сыртқы істер министрлігі жетіспеді және оны алу шетелдегі жоғары комиссариаттар мен елшіліктерге қаржы жұмсауды білдіретін еді. Хэггинс пен Біріккен партия бастапқыда Лондоннан тікелей басқарылатын екі протекторат – Солтүстік Родезия және Ньясалендпен жартылай тәуелсіз федерация құруға тырысты, осы арқылы оңтүстік-орталық Африкада біртұтас доминион құруды үміттенеді. Смит өзінің естеліктерінде айтқанынша, сол кезде тәуелсіздік мәселесін көтергендердің санаты аз болды, себебі оның "инстинктісі мен тәжірибесі кез келген жағдайға дайын болуды талап етті". Ассамблеядағы федерация талқылауы кезінде ол Оңтүстік Родезия тәуелсіздікке қарағанда федерацияны таңдағандықтан, федерация тараған жағдайда Оңтүстік Родезияның доминион мәртебесін кепілдендіретін бапты заң жобасына енгізу керек деп ұсынды. Біріккен партия бұл ұсынысты қабылдамады, себебі федерацияны несие алу үшін бөлгісіз деп жариялау қажет болды. Смит федералдық жобаға күмәмен қарады, бірақ 1953 жылғы сәуірдегі референдумда көбінесе ақ нәсілді сайлаушылар оны мақұлдағаннан кейін оны ашық қолдады. Ол "Родезия геральды" газетіне федерация құру туралы шешім қабылданғанын және оның сәтті болуына барлық тараптың күш салуы Оңтүстік Родезияның мүддесіне сай екенін айтты. Ол және басқа Родезия партиясының саясаткерлері 1953 жылғы 29 сәуірде Хэггинс пен Солтүстік Родезияның сер Рой Уэленски басқаратын жаңа Федералды партияға қосылды.

Федерация; Бас қамшы

Федерацияны ашық түрде Оңтүстік Родезия басқарды, ол үш аумақтың ең дамыған бөлігі болды. Солсбери оның астанасы болды және Хэггинс оның алғашқы премьер-министрі болды. Гарфилд Тодд Оңтүстік Родезияның премьер-министрі болып Хэггинстің орнын алды. Смит Селюке округінен депутаттықтан бас тартып, 1953 жылғы 15 желтоқсанда өткен алғашқы федералды сайлауда Федералды Ассамблеяның Мидлендс сайлау округінен жеңіске жетті, содан кейін ешқандай көзге түспейтін артқы қатардағы депутат ретінде қызметін жалғастырды. 1956 жылы Хэггинс зейнетке шыққаннан кейін Федералды Премьер-Министр болып тағайындалған Уэлленскийдің естеліктерінде айтылғандай, Смит "федералды кезеңнің басында Солсбериде көп уақыт өткізбеді" және "үш негізгі қызығушылығы болды: біреуі – жарық үнемдеу, біреуі – еуропалық білім беру, ал ол әрқашан ауыл шаруашылығына қызығушылық танытты". Смит өзінің алғашқы саяси лауазымын 1958 жылдың қарашасында алды, сол айдағы федералды сайлауда (оны Гванда округінен депутат ретінде қайта сайлады) Велленскийдің федералды кабинет министрлерінің бірі Смиттің жаңа Біріккен федералды партия (БФП) үкіметінде парламенттік хатшы болып тағайындалуын сұрады. Уэлленски бұл ұсынысты қабылдамады, ол Смиттің 10 жыл парламентте болғаннан кейін артқы қатардағы тәжірибесін бағалайтынын, бірақ оның "осындай лауазымға мен күткендей ынта танытпағанын" айтты. Ол Смитке "бас қамшылыққа мүмкіндік беруді шешті, бұл әдетте министрлік тағайындамаға жасалатын қадам, және оның қалай жұмыс істейтінін көруге болады". Оның өмірбаяуын жазған Филиппа Берлиннің сөзіне сәйкес, Смит бас қамшы ретінде көзге түспейтін болды, бірақ оның әріптестері оны "өз жұмысын жақсы атқаратын" адам ретінде мойындады. Клиффорд Дюпон, сол кезде Смиттің Доминион партиясының бас қамшысы, кейіннен UFP-тің Федералды Ассамблеядағы үлкен көпшілігі Смитке өзін көрсетуге аз мүмкіндік берді, өйткені көптеген дауыстар күмәнді болған жоқ.

ӨФБ-дан кету

Деколонизация мен "Өзгерістің желі" ағысының ортасында "көпшілік билік алдында тәуелсіздік жоқ" ("NIBMAR") идеясы 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында британдық саяси ортада кең қолдау тапты. Бастапқыда қара нәсілділердің қарсылығына тап болған Федерация, әсіресе Солтүстік Родезия мен Ньясалендте, одан сайын тұрақсыз болды. Тодд 1957 жылы қара нәсілді сайлаушылардың санын арттыру үшін Оңтүстік Родезиядағы білім беру және қаржылық талаптарды төмендеткеніне қарамастан, жаңадан сайлау құқығы алған қара нәсілділердің өте азы ғана тіркелді, тіпті дауыс беруге қатыспады, себебі көпшілік билікті талап ететін қара нәсілді ұлтшыл қозғалыстар бойкот ұйымдастырды. Бұл бойкот қозғалыстың алғашқы зорлық әрекеттеріне әкелді; дауыс беруге тіркелуден немесе дауыс беруге қатысудан күдіктелген қара нәсілділерге өрт шабуылдары жасалды және бензин бомбалары лақтырылды. Оңтүстік Родезияның тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін, әсіресе Федерация таратылған жағдайда, 1958 жылы Тоддты алмастырған сэр Эдгар Уайтхед 1961 жылы Ұлыбританиямен жаңа конституцияға келісті. 1961 жылғы конституцияда тәуелсіздікке қатысты нақты кепілдіктер болмады, бірақ Уайтхед, Уэленски және басқа да жақтастары оны Оңтүстік Родезия сайлаушыларына "тәуелсіздік конституциясы" ретінде ұсынды. Егер Федерация тараса, Оңтүстік Родезия Австралия, Канада және Жаңа Зеландия сияқты Достастыққа мүше болар еді. Смит жаңа конституцияға қарсы ақ нәсілділердің қарсылығын ең қатты білдіргендерінің бірі болды. Болашақ тәуелсіздікке кепілдік берілмегенімен қатар, ол білікті сайлаушылардың (формальды түрде нәсілдік емес, бірақ дауыс беруге құқығы бар қара нәсілділердің үлесі төмен болған) "А" және "В" тізімдеріне бөлінуіне қарсы болды (соңғысының табысы мен мүліктік талаптары төмен болды). Ол ұсынылған жүйенің "расистік" сипаттамалары бар екенін айтты және алғашқы қара нәсілді депутаттар, оның пікірінше, "бұзылған" сайлау құқығы бойынша сайланады деп ойлады. Ол сайлаушылардың құрамын біліктілік арқылы емес, жалпыға бірдей сайлау құқығы арқылы анықтау керек деген тұжырымын қатаң сақтады. Ол "біздің саясатымыз Родезияда лайықтылыққа негізделген үкімет құру болды және адамдар сіздің қара немесе ақ екеніңізге қарамастан, алаңдамайды" деді. Дегенмен, қара нәсілділердің көпшілігі келесі сайлауда екі тізімнің ешқайсысына да жарамайтын еді. 1961 жылғы 22 ақпанда конституция бойынша өткен дауыс беруде Смит 280 депутаттың арасында оған қарсы дауыс берген жалғыз адам болды. Осы оқиғалардан қатты көңілі қалған ол көп ұзамай UFP-ден шығып, Федералдық Ассамблеяда тәуелсіз депутат ретінде отырды. Ол "Біріккен топқа" қолдау көрсетті, бұл қиын коалиция, онда Уинстон Филдтің консервативті Доминион партиясы сэр Роберт Тредгольд пен басқа либералдармен бірігіп, конституциялық ұсыныстарға қарсы тұрды, бірақ оларға мүлдем қарама-қайшы себептермен қарсылық білдірді. Қара ұлтшыл көшбасшылар бастапқыда конституцияны мақұлдап, жобаға қол қойды, бірақ одан кейін дереу одан бас тартып, қара нәсілділерді оған сәйкес өткізілген сайлауға бойкот жасауға шақырды. 1961 жылғы 26 шілдеде көпшілігі ақ сайлаушылардың референдумы жаңа конституцияны 65% көпшілікпен мақұлдады.

Родезия майданының құрылуы

Ұлыбритания үкіметі Найзалендте көпшілік билікті беріп, Солтүстік Родезияда да соған қадам жасағанда, Смит Федерацияның жоғалған іс екенін шешті және британдық талаптарға мойынсұнбай, Оңтүстік Родезияның тәуелсіздігін талап ететін жаңа партия құруға бел буды. Шаруа, кенші және өнеркәсіпші Дуглас "Босс" Лилфордтың қолдауымен ол 1961 жылдың желтоқсанында Родезия реформа партиясын (РРП) құрды. Осы уақытта Уайтхед қара ұлтшылдарға қарсы тұруға және жаңадан сайлауға жарамды қаралардың сайлаушы ретінде тіркелуіне көндіруге тырысты. Ол ұлттық демократиялық партияны зорлық-зомбылық пен қорқытушылыққа қатысты деп жариялады – ол бір түнде Зимбабве Африка халықтары одағы болып қайта құрылды. Бұл әрекет қаралардың аз дауыс жинауына себеп болды, бірақ көптеген наразы ақтарды РРП-ға немесе Филдтің Доминион партиясына өтуге итермеледі. Смит, Филд және басқалар 1962 жылдың 13 наурызында Солсбериде кездесіп, Уайтхедке қарсы Родезия майданы (РФ) ретінде бірігуге келісті. Майдан бұрынғы UFP мүшелерінен, Смит сияқты, біртіндеп өтуді және лайықтылық пен сайлау құқығына негізделген үкіметті жақтағандардан, Доминион партиясының оңшыл мүшелеріне дейін, олардың кейбіреулері Оңтүстік Африканың Ұлттық партиясының көзқарастарына ұқсамайтын сегрегациялық көзқарастарды ұстанды. Осы айырмашылықтарға қарамастан, РФ коалициясы ең жақсы жағдайда тұрақсыз болды. Оның мүшелерін Уайтхедтің жедел реформалар туралы уәделеріне қарсы ортақ оппозиция біріктірді, олар Конго стиліндегі ұлттық дағдарысқа, ақ жұртшылықтың қашуына және соңында елдің құлауына әкелетініне келісті. Суық соғыстың кең контекстінде, әртүрлі коммунизмге қарсы РФ Африкада Оңтүстік Африка мен Португалиямен бірге батыстық бекініс болуға ұмтылды, кеңестік және қытайлық экспансионизм деп санайтын нәрсеге қарсы тұруға ниеттенді. Смит РФ "еуропалықтарды және олардың өркениетін, тіпті елдеріне салған барлық еңбегін сатудың, сатудың бұл ақымақ идеясын" жоққа шығаруға тырысқанын мәлімдеді. "Родезияның иесі – ақ адам", – деп мәлімдеді ол; "[ол] оны салған және оны сақтап қалуға ниетті". РФ 1962 жылғы сәуірдегі федералды сайлауды маңызсыз деп санап, оған қатыспады, оның орнына жыл соңында өтетін Оңтүстік Родезия сайлауына назар аударды. Уайтхед жаңа заңнама арқылы қара ұлтшылдардың зорлық-зомбылық әрекеттерін тоқтатуға тырысты және 1962 жылдың қыркүйегінде ZAPU-ны тыйым салып, оның 1094 мүшесін тұтқындады, оны "террорлық ұйым" деп сипаттады, бірақ көптеген сайлаушылар оны тым либералды деп санады. Ол 1962 жылдың 14 желтоқсанына жалпы сайлауды белгіледі. Бұрын UFP-нің сайлау науқанын қаржылаған бірқатар корпорациялар бұл жолы РФ-ны қолдады. РФ науқаны Конгодағы хаосты және Оңтүстік Родезияның болашағына қатысты белгісіздікті пайдаланып, шұғыл тақырыпты жасады – ол билікті "жауапты қолда" ұстауға, жер бөлу туралы заңды қорғауға, мәжбүрлі интеграцияға қарсы тұруға және Оңтүстік Родезияның тәуелсіздігін алуға уәде берді. Сайлау науқаны сайлау күнінің алдындағы түнге дейін қызу жүрді, онда Уайтхед Маранделластағы қоғамдық жиналыста сайлауда жеңіске жеткен жағдайда бірден қара нәсілді министр тағайындайтынын және жақын арада алтыға дейін тағайындауы мүмкін екенін айтып, өзіне зиян келтіретін саяси қателік жасады. Бұл мәлімдеме келесі күні таңертең сайлау орындары ашылмас бұрын радиода жарияланды және ақ сайлаушыларды таң қалдырды. Көптеген адамдар соңғы сәтте Уайтхедтен бас тартты. 1962 жылдың 15 желтоқсанында жарияланған нәтижелер бойынша РФ 35 "А" тізіміндегі орынмен үкіметке келді, ал UFP 15 "А" тізіміндегі және 14 "Б" тізіміндегі орындарды иеленді. Бұны ешкім күтпеген, тіпті РФ-ның өзі жеңісіне сәл таң қалды, бірақ Смит кейін сайлау күні өзін "тыныш сенімді" сезінгенін айтты. Оңтүстік-батыстағы Умзингван сайлау округінде ол UFP-нің Реджинальд Сегарды 803 дауыспен 546 дауысқа жеңді.

Филдтің орынбасары

1962 жылғы 17 желтоқсанда кабинетін жариялаған Филд Смитті вице-премьері және Қаржы министрі етіп тағайындады. Филд пен Смит Батлердің конференция басталған күні бұрын, одақтың "сенім рухына" қайшы келетінін айтып, жазбаша құжатқа емес, сөзіне сүйенуді қалағанын оларға түсіндіргенін мәлімдеді – бұл аргументті Филд ақырында қабылдады. Филдтің айтуынша, Смит Батлерге саусағымен нұсқап: «Есте сақтаңыз, сіз баса айтқан сенімді! Егер оны бұзсаңыз, өміріңіз бойы өкінесіз» деп ескерткен. Осы кездесудің хаттамасы жасалмады. Кейін Батлер мұндай уәде бергенін жоққа шығарды. Оңтүстік Родезия 1963 жылғы 28 маусымнан бастап бір аптаға созылған Виктория Фолс қонақ үйінде өткен конференцияға қатысты, онда басқалармен қатар Федерацияны 1963 жылдың соңында ресми түрде тарату туралы келісімге келді. Федерация 1963 жылғы 31 желтоқсанда таратылды, Ньясаленд пен Солтүстік Родезия 1964 жылдың соңына дейін толық тәуелсіздік алуға ұмтылып жатты, ал Оңтүстік Родезия белгісіздікке тонып кетті. РФ-ның бұл мәселені түзетуге және тәуелсіздік алуға қатты қысым көрсетуімен, Филдтің Ұлыбритания үкіметімен келісімдердегі тиімсіздігі мен тартыншақтығы 1964 жылдың басында партияның бір бөлігінің оған сенімін жоғалтуына себеп болды. 1964 жылғы 2 сәуірде Смит төрағалық еткен РФ фракциясы Филдке сенімсіздік білдіру жөнінде жартылай бірауыздан дауыс берді, нәтижесінде 11 күннен кейін премьер-министр отставкаға кетті. Смит кабинеттің ұсынысын қабылдап, оның орнына өтті. Ол Оңтүстік Родезияда туған тұңғыш премьер-министр болды, бұл Ұлыбританиямен болған даудың мәнін түбірінен өзгертті деп ойлады. «Ел тарихында алғаш рет Родезияда туған премьер-министр пайда болды, оның тамыры Ұлыбританияда емес, Оңтүстік Африкада», – деп кейін ойын қорытты ол, – «басқаша айтқанда, ақ африкалық».

Алғашқы күндер; ПКК/ЗАПУ мен ЗАНУ-ны тыйым салу

Оңтүстік Родезия баспасөзінің көп бөлігі Смит ұзаққа шыдамайды деп болжады; бір мақалада ол «уақытша адам» деп аталды, РФ-тың тәжірибелі көшбасшыларының жетіспеуі оны назар ортасына итерді. Филдтің орнына басты бәсекелес Уильям Харпер болды, ол Федералдық жылдары Доминион партиясының Оңтүстік Родезия бөлімшесін басқарған, бейшара сегрегацияны жақтаушы еді. Кейбір журналистер Велленскидің RF-UFP коалициялық үкіметінің төңкеріші ретінде Оңтүстік Родезия саясатына енуін күтті, бірақ Велленски бұл идеяға қызығушылық танытпады, РФ басымдық танытатын палатада маневр жасай алмайтынын айтты. Филдті Смитпен алмастыру британдық лейбористтік партияның жетекшісі Гарольд Уилсоннан «қатыгездік» деп сынға ұшырады, ал Солсберидегі британдық жоғары комиссары Джон Джонстон Смитпен кездесуден бас тартып, оның қызметке кіріскеннен кейін екі апта бойы наразылығын білдірді. ZAPU жетекшісі Джошуа Нкомо жаңа Смит кабинетін «тек өздерінің игілігін ойлайтын, халықтың әл-ауқатына мүдделі емес, өзін-өзі жоятын отряд» деп атады және РФ «әдетте өзін-өзі жояды» деп болжады. Жаңа премьер-министр Оңтүстік Родезияда «ақ адамның тұрақты орны» елдің барлық халқына пайдалы болады деп мәлімдеп, үкіметтің «түске немесе ұлтшылдыққа емес, лайықтылыққа» негізделуі керек екенін айтты және «менің өмірімде мұнда африкалық ұлтшыл үкімет болмайды» деп сендірді. Смит 1964 жылдың 14 сәуірінде қызметке кіріскен күні кабинетін жариялады. Ол министрлер санын 10-нан 11-ге дейін көбейтіп, портфельдерді қайта бөліп, үш жаңа тағайындау жасады. Жаңа RF кабинетінің көп бөлігі Смитпен бұрынғы UFP мүшелерінен құралды, ал Харпер және Ауыл шаруашылығы министрі, Монтроуз герцогы (сондай-ақ Лорд Грэм деп аталды), Доминион партиясының қатал ардагерлерінің аз бөлігін басқарды. Кен Флауэр, өткен жылы құрылған Орталық барлау ұйымының (CIO) директоры қызметіне Филд тағайындаған еді, Смит оны сақтап қалғанына таң қалды. Смит газеттердегі толық беттік жарнамалар арқылы халыққа саясатын жариялады: «Мажбүрлі интеграция болмайды. Стандарттарды төмендету жоқ. Жауапты үкіметтен бас тарту жоқ. Жер бөлісу заңын жою жоқ. Афро-азиялық блоктың қалауынша бейімделу жоқ». «Шын Родезиялық», — деп жазылған 1964 жылғы саяси плакатта: «Смитқа сеніңіз. Ол ешқашан Родезияны тапсырмайды». Смит сыртқы істер министрі лауазымын өзіне қалдырды. Смит үкіметінің алғашқы қадамдарының бірі 1963 жылдың тамызында Танзанияда ZAPU мүшелері құрған екінші қара ұлтшыл ұйым – Зимбабве Африка Ұлттық Одағының (ZANU) құрылуынан кейін туған қара ұлтшыл саяси зорлық-зомбылыққа қатаң қарсы тұру болды. Бәсекелес қозғалыстар тайпалық тұрғыдан бөлінді, ZAPU көбінесе ндебеле, ZANU көбінесе шона тайпаларынан құралды, ал саяси тұрғыдан – ZAPU, Оңтүстік Родезиядағы Халықтың Уақытша Кеңесі (PCC) деп қайта аталды, ол Марксистік-Лениншіл және Варшава шарты мен оның одақтастарының қолдауына ие болды, ал ZANU маоизммен және коммунистік Қытай басқаратын блоктың жақтауын алды. Олардың қара нәсілді қалашықтарындағы жақтастары үнемі қақтығысқа түсіп, оларды тартып алуды үміттене отырып, бейтарап қара нәсілділерді де нысанаға алды және кейде ақ нәсілділерге, бизнеске және полиция бөлімшелеріне шабуыл жасады. PCC/ZAPU-дың түрлі ереуілдер мен наразылықтарға шақыруларының арасында, оның ішінде қара нәсілді балаларды мемлекеттік мектептерге бойкот жасауға шақыру, Смиттің Әділет министрі Клиффорд Дюпонт Нкомо мен басқа PCC/ZAPU жетекшілерін Смит қызметке кіріскеннен кейін екі күн өткен соң Гонакудзингода шектеді. 1964 жылдың 4 шілдесінде Мельсеттер маңында ZANU көтерілісшілері Петрус Оберхольцер атты ақ адамды саяси себептермен өлтіргені қара ұлтшыл зорлық-зомбылықтың күшеюіне және полицияның қарсы әрекеттеріне әкеп соқты, нәтижесінде 26 тамызда ZANU және PCC/ZAPU-ны тыйым салумен аяқталды, екі қозғалыстың көптеген жетекшілері бірден түрмеге қамалды немесе шектеуге алынды. ZANU, ZAPU және олардың партизандық әскерлері – Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясы (ZANLA) және Зимбабве Халықтық Революциялық Армиясы (ZIPRA) кейіннен шетелден жұмыс істеді.

Тәуелсіздіктің біржақты декларациясы (UDI)

Смит 1964 жылға дейін Ұлыбританияға төрт рет қана келген, әрі әрқашан қысқа ғана уақытқа, Уайтхолл оны "жаңа отаршыл" деп атады. Ол дереу Ұлыбритания үкіметімен келіспеушілікке түсті, ол британдық идеалдардан бас тарды және Достастық өзінің негізін қалаушы принциптерінен бас тарды деп мәлімдеді. Ол екеуін де Оңтүстік Родезияны оқшаулағаны үшін айыптады, себебі ол әлі де осы құндылықтарды сақтап қалған. 1932 жылдан бері алғаш рет Солсберидің Достастық премьер-министрлерінің конференциясында өкілдігі болмайтынын білгенде, ол қатты ренжіді және британдықтардың сатқындық, екі стандартты қолдану және бағынуын айыптады. Үш айдан кейін Смит британдықтардың тәуелсіздік шарттары көпшілік пікіріне сәйкес болуы керек деген талабын қабылдады, бірақ қара халықтың көзқарастарын бағалау механизмі бойынша келіспеушіліктер туды. 1964 жылғы қазан айында Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Лейбористердің тар жеңісі Смит Гарольд Уилсонмен келіссөздер жүргізеді, ол сэр Алек Дуглас Хоумнан Ресей Федерациясының позициясына қарағанда кем бейім болды. Смит көпшілік пікірінің негізінен ақ адамдар қатысқан референдумнан кейін және тайпа басшылары мен ақсақалдардың кеңесінде 1964 жылғы қазан және қараша айларында 1961 жылғы конституция бойынша тәуелсіздікті қолдағаннан кейін көрсетілгенін мәлімдеді, бірақ қара ұлтшылдар мен Ұлыбритания үкіметі кеңесті қара халықты жеткілікті түрде өкілдік етпейтіні үшін мойындамады. 1964 жылғы қазан айында Солтүстік Родезия Замбия ретінде тәуелсіздік алғаннан кейін, Ниасаленд шілде айынан бастап тәуелсіз Малави болды. Оңтүстік Родезия өзін Родезия деп атауын бастады, бірақ Уайтхолл бұл өзгеріске келіспеді. Смит тәуелсіздікті біржақты жариялауға дайын тұрғанын сезген Уилсон 1964 жылғы қазан айында экономикалық және саяси салдарлар туралы ескертіп, Смитке ешқандай UDI жасалмайтыны туралы "дер кезінде нақты кепілдік беруді" талап етті. Смит бұған мән бермей, оны тудырған нәрсеге қатысты шатасуын білдірді. Ұлыбритания мен Родезия үкіметтері келесі жыл бойы жиі қақтығысқа толы хат алмасты, әрқайсысы екіншісін ақылға сыймайтын және келісімге келмейтін деп айыптады. 1965 жылғы қаңтарда Смит Лондонға сэр Уинстон Черчилльдің жерлеу рәсіміне барған кезде екі премьер-министрдің жеке кездесуі кезінде аз ғана ілгерілеу болды. 1965 жылғы мамыр айында RF жаңа сайлауды жариялады және тәуелсіздік туралы сайлау уәдесімен науқан жүргізіп, барлық 50 "А" тізіміндегі орындарды жеңіп алды (көбінесе ақ адамдар сайлады). Уилсонның министрлері 1965 жылдың ортасында Смитті әдейі тоқтатып, ақырында оны құлатуға үміттенді, бірақ бұл Родезия иерархиясының одан да алшақтағанын сезіндірді. Маусым айынан бастап, шеткі дау Родезияның Лиссабонда тәуелсіз миссия ашуға біржақты және ақырында сәтті болған әрекетіне қатысты болды. Португалияның 1965 жылғы қыркүйекте мұны қабылдауы британдықтардың ашуын және Родезияның қуанышын тудырды. UDI-нің жақын арада болатыны туралы қауесеттердің арасында Смит 1965 жылғы 4 қазанда Лондонға тәуелсіздік мәселесін шешу ниетімен келді, бірақ сегіз күннен кейін мәселе шешілмеген күйінде үйге ұшты. 26 қазанда Уилсон Солсбериге барған кезде Смит тәуелсіздік үшін "бір салық төлеуші, бір дауыс" принципі бойынша шамамен жарты миллион қара родезиялыққа бірден сайлау құқығын беруді ұсынды, бірақ Уилсон бұл қаралардың көпшілігі әлі де сайлаудан шығарылатындықтан қабылданбайды деді. Ол Родезиядағы тәуелсіздікке қатысты халық пікірін тексеру үшін Корольдік комиссия құруды ұсынды және Ұлыбритания Родезия парламентіне тиісті өкілеттіктерді алып тастау арқылы қара халықтың өкілдігін сақтай алатынын ұсынды. Бұл соңғы перспектива Смит командасын қорқытты, өйткені олар статус-квоны сақтаудың сәтсіздікке ұшырамайтын мүмкіндігін жоққа шығарған сияқты көрінді. 1965 жылғы 30 қазанда Уилсон Ұлыбританияға оралғаннан кейін, ол Родезияның қабылдамайтын Корольдік комиссиясы үшін шарттарды ұсынды. Смит бұл талаптарды 5 қарашада қабылдамады, өйткені олар бүкіл жаттығуды мәнсіз етті. Вильсоннан жаңа шарттарды күткеннен кейін Смит 1965 жылғы 11 қарашада өз кабинетімен біржақты байланыс үзу туралы келісімге келді және жергілікті уақыт бойынша сағат 11:00-де тәуелсіздік декларациясына қол қойды.

UDI-ден пайда болған жауын-шашын

UDI, көптеген родезиялықтар тарапынан тыныш қабылданып, Ұлыбританияда және басқа елдерде саяси наразылық тудырды. Бұл Уилсонды таң қалдырды, ол Родезия халқын UDI-ден кейінгі үкіметті елемеуге шақырды, оны "заңсыз өзін-өзі жоюға ұмтылған тозақ" деп сипаттады. Уайтхоллдан алынған бұйрықтар мен 1965 жылғы Оңтүстік Родезия заңының қабылдануына байланысты, отарлық губернатор сэр Хамфри Гиббс Смит пен оның кабинетін ресми түрде қызметтен босатып, оларды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Смит пен оның министрлері бұл шешімді қабылдамады, 1965 жылғы конституцияға сәйкес Гиббстің лауазымының мәнсіздігін жариялады. Гиббс отставкаға кететінін мәлімдемегеннен кейін, Смит үкіметі оны 1965 жылғы конституция бойынша құрылған "Үкіметті басқарушы офицері" лауазымына тағайындалған Дюпонтпен алмастырды. Алайда, Гиббстің Үкімет үйіндегі ресми резиденциясынан, Смиттің Тәуелсіздік үйіндегі резиденциясының қарамағында орналасқан жерінен шығаруға тырысылмады. Гиббс 1970 жылы республика жарияланғанға дейін Смит әкімшілігі тарапынан назарсыз қалған күйде сол жерде тұрды. Смит пен оның үкіметі бастапқыда королева Елизавета II-ге адалдығын сақтады. 1965 жылғы Конституция Родезияны Елизавета II "Родезия королевасы" ретінде танылған Ұлттар Достастығының құрамына енгізді. Шындығында, UDI құжаты "Құдай королеваны сақтасын" деген сөздермен аяқталды. 1965 жылдың желтоқсанында Смит, Родезияның премьер-министрі ретінде өзінің құқықтарын қорғауға тырысып, Елизаветаға хат жолдап, Дюпонтты Родезияның генерал-губернаторы етіп тағайындауды сұрады. Королева Смиттен келген хатты қабылдамады және жауабында оны "өз бетінше берілген кеңес" деп сипаттады. Ұлыбритания, халықаралық қауымдастықтың басым көпшілігінің қолдауымен, Гиббстің енді Елизавета II-нің Оңтүстік Родезия колониясы ретінде танылған аймақтағы жалғыз заңды өкілі екенін мәлімдеді, демек, ондағы жалғыз заңды билік оған тиесілі. БҰҰ Бас Ассамблеясы мен Қауіпсіздік Кеңесі Ұлыбританияға қосылып, UDI-ді заңсыз және нәсілшіл деп айыптады. Смит жариялағаннан кейін қабылданған Қауіпсіздік Кеңесінің 216 және 217 қарарлары UDI-ді заңсыз "расистік қоныс аударушы азшылықтың билікті узурпациялауы" деп айыптап, мемлекеттерді дипломатиялық немесе экономикалық қатынастарды орнатудан бас тартуға шақырды. Ешбір ел Родезияны тәуелсіз мемлекет деп мойындаған жоқ. Родезиядағы қара ұлтшылдар және олардың шетелдегі қолдаушылары, әсіресе Африка Бірлігі Ұйымы (OAU), Ұлыбританиядан Смит үкіметін әскери шабуыл арқылы құлатуды талап етті, бірақ Ұлыбритания бұл ұсынысты логистикалық қиындықтар, Родезияның Замбияға алдын ала соққы беру қаупі және британдық және родезиялық әскерлер арасындағы кез келген қақтығысқа байланысты психологиялық мәселелерді келтіріп, қабылдамады. Оның орнына Уилсон UDI-ді экономикалық санкциялар арқылы тоқтатуға шешім қабылдады, Родезияға мұнай жеткізуге және Родезия тауарларының көп бөлігін Ұлыбританияға импорттауға тыйым салды. Смит Оңтүстік Африка және Португалия Мозамбигі арқылы мұнай импорттауын жалғастырған кезде, Уилсон 1966 жылдың наурыз айында Мозамбик бұғазына Корольдік теңіз күштерінің эскадрильясын жіберді. Бұл блокада, "Бейра патрулі" деп аталды, келесі айда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 221 қарарымен бекітілді. Уилсон 1966 жылдың қаңтарында әртүрлі бойкоттар Смитті "бірнеше апта ішінде, айлар емес" берілуге мәжбүр ететінін болжады, бірақ британдық (кейіннен БҰҰ) санкциялары Родезияға көп әсер етпеді, себебі Оңтүстік Африка мен Португалия онымен сауда-саттыққа түсіп, оны мұнаймен және басқа да маңызды ресурстармен қамтамасыз етті. Басқа елдермен жасырын сауда да жалғасты, бастапқыда көлемі шектеулі болды, ал шетелдік бәсекелестердің азаюы отандық өнеркәсіптердің бірте-бірте жетіліп, кеңеюіне көмектесті. Тіпті көптеген OAU мемлекеттері Родезияны айыптағанмен, Родезиядан азық-түлік және басқа да өнімдерді импорттауды жалғастырды. Осылайша Родезия Уилсон болжаған экономикалық құлдыраудан құтылып, бірте-бірте өзін-өзі қамтамасыз ете бастады. "Родезия оны қабылдап қана қоймай, оны жасауға да қабілетті", - деді Смит 1966 жылдың 29 сәуірінде Булавайодағы жылдық Орталық Африка сауда жәрмеңкесін ашқанда. "Мен 'қабылдау' дегенде, екі мағынада айтамын. Біріншіден, санкцияларды қабылдай алатынымызды дәлелдедік. Екіншіден, тәуелсіздікке келгенде, оны да қабылдай алатынымызды көрсеттік".

Тайгер мен Қорқытсыз Уилсонмен сөйлеседі

Уилсон 1966 жылдың қаңтарында Ұлыбританияның Парламентіне Смиттің UDI үкіметінен кейін (оны "заңсыз режим" деп атады) тәуелсіздік туралы талабынан бас тартқанша ешқандай диалогқа кірмейтінін айтты, бірақ 1966 жылдың ортасына қарай британдық және Родезия мемлекеттік қызметкерлері Лондон мен Солсбериде "келіссөздер туралы келіссөздер" өткізді. Сол жылдың қарашасына қарай Уилсон Смитпен жеке келіссөздер жүргізуге келісті. Смит пен Уилсон кейіннен екі раунд тікелей келіссөздер өткізді, екеуі де Гибралтар маңындағы Корольдік теңіз күштерінің кемелерінде өтті. Біріншісі 1966 жылдың 2-4 желтоқсанында "Тайгер" кемесінде, ал екіншісі 1968 жылдың 8-13 қазаны аралығында "Фейрлес" кемесінде өтті. Ұлыбританияның премьер-министрі "Тигр" кемесіне қарсыласу ниетімен келді. Уилсонның саяси хатшысы Марсия Фалькендер кейіннен "осы кемедегі апартеид" туралы жазды, британдық және родезиялық делегациялар Уилсонның бұйрығы бойынша конференц-залдан тыс барлық іс-шараларда бөлініп отырды. Екі тараптың есебінде Вильсонның родезиялықтармен қарым-қатынасы өте кермеу болды. Уилсон 1965 жылғы конституцияны тоқтатуды, UDI үкіметін "кең негізді" көпұлттық уақытша басқарудың пайдасына таратуды және британдық губернатордың басшылығымен кезеңді талап етті, бұл Смит үшін капитуляцияға тең болды, әсіресе Ұлыбритания жаңа конституцияны Ұлыбритания бақылауындағы жаңа пікірді сынағаннан кейін ғана әзірлеуді және енгізуді ұсынғандықтан. Смит 3 желтоқсанда Солсберидегі кабинетімен кеңеспей тұрып келісімге келе алмайтынын мәлімдегенде, Уилсон ашуланып, саммиттың басты шарты оның және Смиттің келісімге келу үшін толық өкілеттіктерге ие болуы екенін мәлімдеді. Дж.Р.Т. Вудтың айтуынша, Уилсон және оның бас прокуроры сэр Элвин Джонс кейін "екі күн бойы Смитты қысымға салып" келісімге келтіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Смит, Уилсон және Гиббс жұмыс құжатын жасады, ол Премьер-министрлер үйге оралғаннан кейін әр кабинет толығымен қабылдауы немесе қабылдамауы керек еді. Уайтхолл ұсыныстарды қабылдады, бірақ Солсбери оларды қабылдамады; Смит 1966 жылдың 5 желтоқсанында өзі мен министрлері шарттарға толығымен қанағаттанған болса да, Кабинет 1965 жылғы конституциядан бас тарта алмайтынын сезінді, өйткені өте көп белгісіздіктер өзгеріс пен жаңа "әлі дамымай жатқан мифтік конституцияны" қоршап тұрды. Родезияның оппозиция жетекшісі Джозиа Гондо Смиттен отставкасын талап етті, өйткені ол дайындауға көмектескен жұмыс құжатын Кабинет қабылдамауы сенімсіздік дауысына тең болды. RF оған назар бөлмеді. "Қатаң шаралар қабылдануы керек" деп ескертіп, Уилсон Родезия мәселесін Біріккен Ұлттар Ұйымына жеткізді, ол Қауіпсіздік Кеңесінің 232 (1966 жылғы желтоқсан) және 253 (1968 жылғы сәуір) қарарларымен тарихындағы алғашқы міндетті сауда санкцияларын енгізді. Бұл шаралар БҰҰ-ға мүше мемлекеттерді Родезиямен барлық сауда-экономикалық байланыстарды тоқтатуға міндеттеді. Смит әкімшілігі UDI кезінде енгізген мемлекеттік баспасөз цензурасы 1968 жылдың сәуір айының басында алынып тасталды, бірақ Глазго геральдының мәлімдемесіне сәйкес, үкімет "ақпаратты бақылауға алуға елеулі өкілеттіктерді" сақтап қалды. Бұл Смит мырзаның Родезиядағы өз позициясын "Британияға сатқындықпен" ғана бұза алатынына деген сенімінің артуын көрсетеді. Родезияның Жоғарғы соты UDI заңдылығын талқылаған бірқатар істер бес айдан кейін 13 қыркүйекте аяқталды. Сэр Хью Бидл төрағалық еткен судьялар алқасы UDI, 1965 жылғы конституция және Смит үкіметінің заңды екенін жариялады, бұл Ұлыбританияның одақтастық хатшысы Джордж Томсонды оларды "жердің негізгі заңдарын" бұзған деп айыптауға итермеледі. HMS Fearless-те Ұлыбритания "Тигр" келіссөздеріндегі қарсыласу көзқарасынан бас тартып, родезиялықтармен әлеуметтік араласуға және Смитті HMS Kent-те адмиралдың кабинасында орналастыруға тырысты. Келісімге жетуде айтарлықтай прогресс жасалды - мысалы, Уилсон отаршылдық губернатордың басшылығымен кезеңді толығымен алып тастады - бірақ Родезия делегациясы енді британдық жаңа ұсынысқа, "қос сақтық шарасына" қарсылық білдірді. Бұл Родезия парламентіне сайланған қара нәсілді родезиялықтардың бақылауына ие болуын және содан кейін Лондондағы құпия кеңеске шағымдану құқығын алуын білдіреді. Смит командасы тосқауыллау тоқсан қағидасын қабылдады, бірақ оның техникалық жақтары бойынша келісімге қол жеткізілмеді; Ұлыбританияның құпия кеңесінің қатысуын Смит Родезияның егемендігіне нұқсан келтіретін "күлкілі" ереже деп қабылдады. "Фейрлес" саммиті екі тараптың да "өте үлкен айырмашылықтар сақталып қалғанын" білдіретін бірлескен ағылшын-родезиялық мәлімдемемен аяқталды, бірақ келіссөздерді Солсбериде жалғастыруға дайын екендерін мәлімдеді. Бұл ешқашан орындалмады.

Республика; Дуглас-Хоммен келісімге келмеді

Ұлыбританиямен келісім арқылы Одақ мәртебесіне қол жеткізу үміті сарқылып бара жатқанда, Смит пен РФ 1966 жылдың желтоқсанында, «Тигр» келіссөздерінен кейін республика мүмкіндігін мұқият қарастыра бастады. Республикашылдық Родезияның конституциялық мәртебесін нақтылау, Ұлыбританиямен қарым-қатынастардағы беймәлімдікті жою және ресми халықаралық мойындау мен қабылдауға қол жеткізу құралы ретінде ұсынылды. Смит үкіметі 1967 жылдың наурыз айында республикалық конституцияны зерттеуге кірісті. 1968 жылдың 11 қарашасында, UDI-нің үшінші жылдығында «Юнион Джек» пен Родезияның Комонвелт стиліндегі ұлттық туы – кантондағы «Юнион Джек» қосылған ашық көк түсті байрағы жаңа ұлттық тумен ресми түрде алмастырылды: жасыл-ақ-жасыл тік жолақты ту, ортасында Родезияның гербі бейнеленген. 1969 жылдың маусымында өткен референдумда сайлаушылар жаңа конституцияны және Корольдыққа қатысты символдық байланыстардан бас тартуды қолдағаннан кейін, Смит 1970 жылдың 2 наурызында Родезияны республика деп жариялады. 1969 жылғы конституция мемлекет басшысы ретінде президентті, көпұлтты сенатты, қара және ақ тізімдерден тұратын сайлаушылар тізімін (әрқайсысының талаптары бар) және қара азаматтардың табыс салығынан түсетін кірістер үлесіне пропорционалды түрде қара депутаттар санын арттыру механизмін енгізді. Бұл процесс қаралар ақтармен тең орынға ие болғанда тоқтатылар еді; жарияланған мақсат – көпшілік билік емес, «расалар арасындағы теңдік» болды. Родезия республикасын ешбір ел мойындаған жоқ. РФ 1970 жылдың 10 сәуірінде өткен алғашқы сайлауда жеңіске жетіп, барлық 50 ақ орынды жеңіп алды. Екі айдан кейін Ұлыбританияда консерваторлар күтпеген жеңіске жеткені Англо-родезиялық қарым-қатынасты жақсарту үмітін арттырды. Эдвард Хит премьер-министр, ал Дуглас Хоум – сыртқы істер министрі болды. Дуглас Хоум мен Смит арасындағы келіссөздер 1971 жылдың сәуірінде Солсбериде өткен ұзақ кездесуден басталды және қараша айының басына дейін жалғасты, нәтижесінде алдын ала келісімге қол жеткізілді. 15 қарашада Дуглас Хоум мен Бас прокурор сэр Питер Роулинсон басқаратын Ұлыбритания делегациясы жаңа конституция бойынша келіссөздер жүргізу үшін Солсбериге ұшып келді. Алты күндік талқылаудан кейін 1971 жылдың 21 қарашасында келісімге қол қойылды. Келісілген конституция негізінен Родезияның жаңа ғана қабылдаған конституциясына негізделген, бірақ ақыр соңында парламентте қара көпшілігін құруға әкелер еді. Палатадағы қара өкілдігі бірден арттырылады, ал кері заңдарды мақұлдау үшін қара және ақ депутаттардың көпшілігі қажет болады; Роберт Блейк түсіндіргендей, қаралар «бірге дауыс бергенде» тиімді вето құқығына ие болады. «Көпшілік билік принципі бұл қағиданы бұзуға мүмкіндік бермейтін кепілдіктермен бекітілді», - деп жазды Смит өзінің естеліктерінде. «Бірақ біздің айналамыздағы елдерде куә болған сыбайлас жемқорлық, туысқандық, хаос және экономикалық апатқа алып келетін бір адамға, бір дауысқа асығу болмайды». Ұлыбритания Родезиядағы пікірді анықтау үшін тәжірибелі судья Лорд Пирс басқаратын төрт адамнан тұратын комиссия құратындығын жариялады. Британияның жалғасуы үшін қара, ақ, аралас және азиялық топтардың барлығы шарттарды мақұлдауы керек еді. ZANU және ZAPU жақтастары келісімге қарсылықты ұйымдастыру және үйлестіру үшін Африка Ұлттық Кеңесін (кейін Біріккен Африка Ұлттық Кеңесі, немесе UANC) құрды. Родезияда діни қызметке тағайындалған алғашқы қара нәсілді адам епископ Абель Музорева қозғалыстың жетекшісі болып тағайындалды. Пирс комиссиясы өз жұмысын 1972 жылдың 12 наурызында аяқтады және екі айдан кейін есебін жариялады. Онда ақ, аралас және азиялық родезиялықтардың шарттарды сәйкесінше 98%, 97% және 96% қолдағандығы, ал қара азаматтардың оған қарсы белгісіз көпшілікпен дауыс бергендігі көрсетілді. Бұл ақ нәсілді қауым үшін үлкен жаңалық болды, «сондай-ақ Ұлыбританияда осы шаршатушы альбатростан құтылуды үміттенгендер үшін үлкен көңіл көшірді», - деп жазды Блейк. Смит Пирс комиссарларын «надан және қабілетсіз» деп айыптады. Ұлыбритания келіссөздерден бас тартса да, екі үкімет те келісімнен толық бас тартқан жоқ. «Мен олардан [Родезияның қара халқынан] қабылдамағандарына қайта-қайта зер салып қарауын сұраймын», - деді Дуглас Хоум Парламентке; «ұсыныстар әлі де қол жетімді, өйткені мистер Смит оларды кері қайтарған жоқ немесе өзгерткен жоқ».

Буш соғысы

Родезийлік Буш соғысы (немесе Екінші Чимуренга) 1972 жылдың желтоқсанында ЗАНЛА Солтүстік-Шығыс Родезиядағы шаруа қожалықтарына шабуыл жасаған кезде басталды. Родезия қауіпсіздік күштері келесі екі жыл бойы қарсы шабуылдарды күшейтті. Музорева 1973 жылдың тамызында Смитпен қайтадан келіссөздерге кірісіп, 1971–1972 жылдарғы Дуглас Хоум шарттарын қабылдады және екеуі 17 тамызда осыған қатысты мәлімдемеге қол қойды. UANC басшылығы 1974 жылдың мамырында бұл туралы бас тартты, бірақ Смит пен Музорева арасындағы келіссөздер эпизодтық түрде жалғасты. РФ 1974 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда 50 ақ мандатты тағы да жеңіп алды. Родезияның алғашқы қарсы көтеріліс жетістіктері партизандардың жағдайының саяси өзгерістерімен күрделенді. 1974 жылдың сәуірінде Лиссабондағы Гвоздика революциясы Мозамбиктің келесі жылы Смит үкіметіне достық португалдық аумағынан ZANU-мен ашық одақтасқан коммунистік мемлекетке айналуына себеп болды. Уилсон мен Лейбористер партиясы 1974 жылдың наурызында Ұлыбританияда билікке оралды. Португалияның шығуы Родезияны Оңтүстік Африкаға күрт тәуелді етті, бірақ Смит өзінің мықты ұстанымын сақтайтынын мәлімдеді. "Бір жыл, бес жыл, он жыл болса да, біз оны көтере аламыз", - деді ол 1974 жылдың 20 қыркүйегінде РФ съезінде. "Біздің ұстанымымыз анық және түсінікті. Келісімге келу қажет, бірақ тек біздің шарттарымыз бойынша". Геосаяси жағдай 1974 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Африка премьер-министрі Б.Ж.Ворстер Смитке Замбия, Танзания және Ботсвананың алдыңғы қатарлы мемлекеттерін қамтитын детанция инициативасын қабылдауға қысым жасағанда одан да нашарлады (келесі жылы Мозамбик пен Ангола да қосылады). Ворстер Родезияның жағдайының тұрақсыз екенін түсінді; оның пікірінше, қаралар ақтардан 22:1 есе көп болған елде ақ үкіметті сақтап тұрудың мәні жоқ. Ол сондай-ақ Оңтүстік Африканың мүдделері Родезиядағы келісім бойынша қара африкалық үкіметтермен ынтымақтастық арқылы жақсырақ қызмет етеді деп сенді; ол бұл жетістік Оңтүстік Африкаға халықаралық заңдылықты жеңіп алып, апартеидті сақтауға мүмкіндік береді деп үміттенді. Детанция атысты тоқтатуға мәжбүр етті, бұл партизандарға қайта топтасуға уақыт берді және родезиялықтардан ZANU және ZAPU басшыларын босатуды талап етті, осылайша олар UANC туы астында бірігіп, Музорева басқаруымен Родезияда конференцияға қатыса алды. Родезия ZANLA және ZIPRA атысты тоқтатуды сақтамағандықтарына байланысты қара ұлтшыл тұтқындарды босатуды тоқтатқан кезде, Ворстер Смитке одан әрі қысым жасады, Оңтүстік Африка полициясын қайтарып алды, ол родезиялықтарға елді аралауға көмектескен еді. Смит келіссөздерге дейін "Біздің Родезияда қара басымдығы бар үкіметке билікті беру саясатымыз жоқ" және оның үкіметі "барлық родезиялықтарға білікті сайлау құқығын беруді" қолдайтынын, бұл үкіметтің барлық уақытта жауапты қолдарда сақталатынын қамтамасыз ететінін айтып, келісімге келуге қарсы болды. Нкомо ZAPU басшылығына қарсылық білдірмеді, бірақ ZANU басшылығы оның негізін қалаушы президенті, пастор Ндабанинги Ситоле мен Машоналендтен келген бұрынғы мұғалім Роберт Мугабе арасында күреске түсті. Олар 1974 жылдың желтоқсанында детанция шарттары бойынша босатылғаннан кейін, Мугабе партизандардың басшылығын нығайту үшін Мозамбикке барды, ал Ситоле Музорева делегациясына қосылды. Келіссөздер Родезияда өтеді деп келісілген, бірақ қара ұлтшылдар бейтарап емес деп санайтын жерде кездесуден бас тартты. Родезиялықтар келісімге сәйкес келуді және ел ішінде келіссөздер жүргізуді талап етті. Екі лагердің де көңілінен шығу үшін конференция Родезия мен Замбияның шекарасындағы Виктория шарлауының жартысында пойызда өтті; делегациялар шекараның қарама-қарсы жағында отырды. 1975 жылдың 26 тамызында Каунда мен Ворстердің араласуымен өткен конференцияда келісімге қол жеткізілмеді; әр тарап екіншісін ақылға қонымсыз деп айыптады. Смит содан кейін Солсбериде Нкомо мен ZAPU-мен тікелей келіссөздер жүргізді, бірақ олар да нәтижесіз аяқталды; Нкомо өзін басқаратын уақытша үкіметке дереу өтуді ұсынды, оны Смит қабылдамады. Партизандық шабуылдар 1976 жылдың алғашқы айларында күрт өсті. 1976 жылдың 20 наурызында Смит теледидар арқылы сөйлеген сөзінде ең көп цитаталанған сөзін айтты. "Мен Родезияда көпшілік билігіне ешқашан сенбеймін, тіпті 1000 жыл болса да", - деді ол. "Мен ақтар мен қаралардың бірге жұмыс істеуіне сенемін. Егер бір күні ақ болса, келесі күні қара болса, менің ойымша, біз сәтсіздікке ұшырап, Родезия үшін апат болады". Бұл мәлімдеменің алғашқы сөйлемін Смиттің қара нәсілшілдерге ешқашан келісім жасамайтын қара нәсілшіл екенін дәлелдейтін дәлел ретінде жиі келтіреді, тіпті Смит сөзінде қара нәсілшілдермен билікті бөлісудің қажеттігі айтылған және "біз Родезияның болашақта ақтар мен қараларға арналған ел екенін қабылдауымыз керек, ақтар қараларға қарсы және керісінше емес" деді. Питер Годвинге сәйкес, "1000 жыл болмайды" деген түсініктеме РФ-тің оң қанатын, кез келген өзгеріске қарсы болғандарын сендіруге бағытталған әрекет болды. Берлин 1978 жылғы Смит туралы өмірбаяндық еңбегінде бұл мәлімдеме "контекстен шығарылған болса да, немесе оның нақты ниеті дұрыс түсінілмеген болса да", премьер-министр ретіндегі оның ең ірі қатесінің бірі болғанын айтты, өйткені ол қарсыластарына айқын аргумент берді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер 1976 жылдың ақпанында Родезия жағдайына ресми қызығушылық танытты және келесі жарты жыл бойы Ұлыбритания, Оңтүстік Африка және Алдыңғы қатарлы мемлекеттермен "Англо-Америкалық инициативасы" аясында келіссөздер жүргізді. 1976 жылдың 18 қыркүйегінде Преторияда Смитпен кездескен Киссинджер өтеу кезеңінен кейін көпшілік билігін ұсынды. Ол Смиттің келісімін күшпен іске қосуға тырысты, бірақ болашақтағы ұсыныс Смит үшін одан да нашар болады деп білді, әсіресе егер АҚШ президенті Джеральд Форд алдағы сайлауда Джимми Картерге жеңіліп қалса. Смит өте тартынды, бірақ 24 қыркүйекте Ворстер Оңтүстік Африка қаржылық және әскери көмекті тоқтатуы мүмкін екенін айтқаннан кейін келісімге келді. Бұл Смит көпшілік билігінің принципін және "бір адам - бір дауыс" қағидасын алғаш рет жария түрде қабылдаған кез еді. Алайда, Алдыңғы қатарлы мемлекеттер кейіннен өз ұстанымын күрт өзгертті және Киссинджердің шарттарын қабылдаудан бас тартты, өтеу кезеңінің қабылданыссыз екенін айтты. Ұлыбритания жағдайды түзету үшін Швейцарияның Женева қаласында барлық тараптарды қамтитын конференция ұйымдастырды. ZANU және ZAPU бұл конференцияға және одан кейін өтетін кез келген саммиттерге "Отандық фронт" (PF) атымен қатысатынын жариялады, оның құрамында екі партияның өкілдері біріккен басшылық астында болады. 1976 жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында британдық араласумен өткен Женева конференциясы да сәтсіз аяқталды.

Ішкі қоныстар мен Ланкастер үйі; Зимбабве болып табылады

Смиттың қара ұлттық топтармен келісімге ұмтылуы Родезия майданының оңшыл қанатының бір бөлігінде наразылық тудырды, бірақ ол партия ішінде қол сұғылмайтын күйде қалды, өйткені 1975 жылдың соңында оған ең жақсы келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуге мандат берілген еді. Партиядағы жік келісімнен кейін, 1977 жылдың шілдесінде Смит жерді пайдалану туралы заңнан нәсілдік критерийлерді алып тастау туралы заң ұсынғаннан кейін 12 РФ депутаты партиядан шығып кетті. Бұл орындарды қара ұлттықтармен кез келген келісімге қарсы болған Rhodesian Action Party партиясына жоғалту Смит парламенттегі қажетті үштен екі көпшілігін жоғалтқанын білдірді, ол келісімге қол жеткізілген жағдайда конституцияны өзгерту үшін қажет болатын. Сондықтан ол мерзімінен бұрын сайлау жариялады және 1977 жылдың 31 тамызында РФ-тың «кір жетеу» деп атаған дезертирлерді, сондай-ақ барлық басқа оппозицияны жеңіске ұшыратты; жеті жылдың ішінде үшінші рет РФ барлық 50 ақ орынды жеңіп алды. Берлиннің пікірінше, партиялық көтеріліс Смит үшін жасырын сый болды, өйткені ол оған «оңшыл қанаттың ескірген бөлігінен құтылуға» мүмкіндік берді, бұл ұлтшылдармен келіссөздер жүргізуде оған көбірек еркіндік берді. Келісімге қол жеткізу қажеттілігі күшейді, соғыс күрт өрши, ақ нәсілділердің эмиграциясы артып, экономика БҰҰ санкцияларының салдарынан қиындыққа тап болды. 1978 жылдың наурыз айында Смит және Мюзорева, Ситхоле және Бас Джеремия Чирау басқаратын ұлтшыл емес топтар «ішкі келісімге» қол қойды, оған сәйкес ел 1979 жылдың маусымында көп нәсілдік сайлаудан кейін Зимбабве Родезиясы ретінде қайта құрылды. ZANU және ZAPU қатысуға шақырылды, бірақ бас тартты; Нкомо Смиттің қара әріптестерін «тұрақшылар» деп атады. Бұл келісім шетелде жағымсыз қабылдады, себебі полиция, әскери, сот және мемлекеттік қызмет ақтардың қолында қалды. Сенатта 20 қара және 10 ақ адам болады, ал жаңа Ассамблея палатасындағы 100 орынның 28-і ақтарға берілді. Смит пен Нкомо 1978 жылдың тамызында келіссөздерге кірісті, бірақ олар 3 қыркүйекте ZIPRA Air Rhodesia жолаушылар рейсін атып түсіргеннен кейін және апат орнында аман қалғандарды өлтіргеннен кейін тоқтатылды. Смит келіссөздерді тоқтатып, елдің басым бөлігінде әскери жағдай режимін енгізді және партизандық позицияларға жазалау шабуылдарын бұйырды. Смит, Музорева және Ситхоль 1978 жылдың қазанында өз келісімін ілгерілету үшін АҚШ-қа сапар шегіп, Киссинджер, Форд және болашақ президент Рональд Рейган сияқтылармен кездесті. 11 желтоқсанда ZANLA Солсберидегі мұнай қоймасына шабуыл жасап, алты күнге созылған өрттің салдарынан Родезия отынының төрттен бір бөлігі жойылды. Екі айдан кейін ZIPRA тағы бір азаматтық ұшақты құлатып, оның барлық жолаушыларын өлтірді. 1979 жылдың 30 қаңтарында референдумда ақтардың 85% Ішкі келісімді қолдағаннан кейін, Смит 28 ақпанда Родезия парламентін соңғы рет таратып жіберді. 1979 жылғы сәуірдегі сайлауда РФ барлық ақ орындарды жеңіп алды, ал Музорева мен UANC жалпы дауыстың 67% дауысымен жалпы тізімдегі орындардың көпшілігін жеңіп алды; бірақ PF және БҰҰ оны «алдау» деп атаған резолюцияны қабылдады. Ситхоль өзінің партиясының UANC-тің 51 орынына қарағанда 12 орынға ие болғанына таңғалып, кенеттен келісімге қарсы шықты және сайлаудың Музореваның пайдасына ұйымдастырылғанын мәлімдеді. Мугабе епископты «неоколониалды қуыршақ» деп атады және ZANLA науқанын «соңғы адамға дейін» жалғастыруға уәде берді; Нкомо да ZIPRA-ға ұқсас уәде берді. 1979 жылдың 1 маусымында елдің Зимбабве Родезиясы ретінде ресми қайта құрылған күні Музорева Смиттың орнына премьер-министр болып, 12 қара және бес ақтан тұратын UANC-RF коалициялық кабинетінің басында тұрды. Смит портфелі жоқ министр ретінде енгізілді; Нкомо оны «барлық портфельді министр» деп атады. Ұлыбританияның консервативтік партиясының бақылау тобы 1979 жылғы сәуірдегі сайлауды әділ деп санады, ал консервативтік партияның жетекшісі Маргарет Тэтчер Музореваның үкіметін тануға және санкцияларды алып тастауға дайын болды. 1979 жылғы мамырдағы Ұлыбританиядағы жалпы сайлаудағы консервативтік жеңістің ықтимал маңызы Смит үшін ұнады, ол Тэтчерге: «Барлық родезиялықтар сіздің керемет жеңісіңіз үшін Құдайға алғыс айтады» деп хат жазды. АҚШ Сенаты президент Картерді санкцияларды алып тастауға және Зимбабве Родезиясын заңды деп жариялауға шақыратын резолюция қабылдады, бірақ Картер мен оның кабинеті бұған қатты қарсы болды. Картер мен Тэтчер ақыр соңында Гиррильяларға халықаралық қолдаудың жалғасуын ескере отырып, Зимбабве Родезиясын қабылдамауға шешім қабылдады. 1979 жылдың тамызында Лусакада өткен Достастық басшыларының кеңесінен кейін, Ұлыбритания Сыртқы істер министрі лорд Каррингтон Зимбабве Родезия үкіметін және Патриоттық фронтты 10 қыркүйектен бастап Лондонның Ланкастер Хаусындағы барлық партиялық конституциялық конференцияға қатысуға шақырды. Смит Музореваның Ланкастер Хаусындағы делегациясының құрамында болды. Ішкі келісім конституциясының кейбір аспектілері, мысалы, адам құқықтарының жариялануы және үкімет тарапынан қайта бөлінген жер үшін төлем жасалатынының кепілдігі сақталды; сондай-ақ кем дегенде жеті жылға 100 орынның 20-сын ақтарға беруге келісілді. Жаңа сайлаулар Ұлыбританияның толық атқарушы және заң шығару билігіне ие болған губернаторының қысқа мерзімінде өткізіледі. Жаңа конституция 18 қазан күні келісілді, ал 12 желтоқсан күні 1979 жылы Ассамблея палатасы соңғы рет таратылды, бұл UDI-ге нүкте қойды. Лорд Соумс сол күні кешірек Солтүстік Родезияның соңғы губернаторы болу үшін Солсбериге келді; басқа нәрселермен қатар, ол Смит тәуелсіздік жариялағаны үшін кешірім беруге келісетінін жариялады. Соңғы Ланкастер келісімі 21 желтоқсан күні қол қойылды. Смит келісімдерге ашық қарсы шыққан делегацияның жалғыз мүшесі болды; ол қол қою рәсіміне қатысудан бас тартты және келісімнен кейінгі кештен бас тартты, орнына бұрынғы RAF әріптестерімен және топ капитаны сер Дуглас Бадермен кешкі ас ішті. Ұлыбритания үкіметі мен халықаралық қауымдастық ақыр соңында 1980 жылғы ақпан айындағы жалпы сайлауды еркін және әділ деп жариялады, бірақ көптеген бақылаушылар сайлаушыларды, әсіресе ZANU (өзін «ZANU-PF» деп атады) тарапынан кең таралған саяси зорлық-зомбылық пен қорқыту туралы куәлік берді. ZANU-PF басымдығы бар шығыс провинцияларындағы британдық бақылаушылар «сәйкес келмегендерге күтілетін тағдырдың мысалы» ретінде «қатыгез жазалау өлтірулері», аттарды алу және «адамдар қалай дауыс бергенін анықтауға мүмкіндік беретін машиналардың болуы» туралы күшті сынға ұшырады. Достастық бақылау тобы бұзушылықтар орын алып жатқанын мойындады, бірақ есептердің шамадан тыс екенін мәлімдеді. РФ барлық 20 ақ орынды жеңіп алғаннан кейін, Соумс 1980 жылдың 4 наурызында кешірек Мугабе мен ZANU-PF жалпы тізімдегі 80 орынның 57-сін жеңіп алғанын, бұл оларға жаңа Ассамблея палатасында көпшілікті қамтамасыз еткенін жариялады. Мугабе сол кеште Смитты үйіне шақырды және Смит айтуынша, оны «өте әдептілікпен» қабылдады; Мугабе қазіргі заманғы инфрақұрылымы мен тиімді экономикасы бар «ұлы елді мұра еткеніне» қуаныш білдірді, Смит ұсынған реформалардың кезеңдік жоспарларын баяндады және олармен үнемі байланыста болуға үміттенді. Бұл кездесу бұрынғы премьер-министрге терең әсер етті. Сайлаудан бұрын Мугабені «Сайтанның елшісі» деп айыптаған Смит енді оны «салмақты және жауапкершілікті» деп жариялады. «Егер бұл шындық болса, онда үміт бар, отчаяние жоқ», - деп еске алды ол өзінің автобиографиясында. «Үйге келгенімде Жанетке бұл галлюцинация болмаса екен деп айттым».

Мугабе билігінің алғашқы жылдары

Жаңа Зимбабве парламенті 1980 жылдың 15 мамырында ашылды, Ұлыбританиядан ресми тәуелсіздік алғаннан кейін бір ай өткен соң. Смит жаңадан құрылған мемлекеттің алғашқы оппозициялық көшбасшысы болды. Родезия дәуірінен келе жатқан ұзақ дәстүрді сақтай отырып, үкімет пен оппозиция мүшелері бір-бірлеп палатаға кірді. Мугабе мен Смит өздерінің депутаттарымен қатарласып кірді, бұл "ынтымақ-келісімнің көңіл-күйін көрсетеді", - деп атап өтті Мартин Мередит. Зимбабведен ай сайын шамамен 1000 ақ адамның кетіп жатқанын ескере отырып, Смит радио арқылы оларды елде қалып, Мугабе бастаған жаңа үкіметке мүмкіндік беруге шақырды. Мередиттің жазуынша, қалған 100 000-ға жуық адам "өздерінің клубтарына, спорттық шараларына және жайлы өмірге көшті". Мугабе билікке келген соң, Зимбабве ауыл шаруашылығы өнімінің кем дегенде 75% -ын құрайтын ақ фермерлер қауымын тарапына тартуға көп күш жұмсады. 1980 жылдан кейінгі жылдары Зимбабведегі тауар бағаларының өсуіне байланысты көптеген ақ фермерлер Мугабеге қолдау көрсетті. Жаңа премьер-министр 1981 жылы Республикалық фронт (RF) басшысы Смит оны бір партиялық мемлекет құруға ашық шақырғанға дейін оныңмен жақсы қарым-қатынаста болды. Смит бұл шетелдік инвесторларды алаңдатып отырғанын айтты. Мугабе оған қызығушылық танытпады және Смит айтуынша, онымен қайтадан кездесуден бас тартты. Парламенттегі Мугабедің басты қарсыласы ретінде (RF 1981 жылы атын өзгертті), Смит өзін Зимбабведегі "ақ тайпаның" қорғаушысы деп таныстырды. Ол Зимбабве болашағы туралы пессимистік пікір білдірді, Мугабе үкіметін сыбайлас жемқорлық, қастық және жалпы нашар басқаруда бірнеше рет айыптады және бір партиялық жүйеге қолдау көрсеткенін сынады. RF парламенттегі ұстанымын күшейтті, Мугабе мен басқа да үкімет министрлері ұлттық телеарналар мен басқа да БАҚ арқылы ақ нәсілділерді жиі сынағаннан кейін. Оңтүстік Африкамен қарым-қатынастардың шиеленісуіне байланысты бірнеше ақ зимбабвийліктер тұтқындалып, Оңтүстік Африканың тыңшылары деп айыпталып, азаптауға ұшырады. Смит төтенше жағдай кезінде ақ нәсілділер сотсыз қамауға алынғанына шағымданып, ZANU–PF депутаттары олардың өзі де Смит үкіметімен ұзақ уақытқа қамауда болғанын, тіпті одан да ұзақ уақытқа дейін қамауда болғанын атап өтті. Мугабе күдікті тыңшыларды азаптауды ашық мойындады, Жоғарғы сот кінәсіз деп тапқандарды сот залынан шыққан бойда қайтадан тұтқындады және батыстық сыншыларды тек қана ақ нәсілді болғандықтан қамқорлық жасады деп айыптады. 1982 жылдың қараша айында Смит Ұлыбритания мен АҚШ-қа сапар шегіп, Зимбабве туралы журналистерге қатты сын айтты, Мугабе елді тоталитарлық марксистік-лениндік диктатураға айналдырып отыр деп мәлімдеді. Үкімет дереу жауап берді. Смит үйге оралған кезде полиция оны құрметті қонақ ретінде қабылдаған өнер көрмесіне шабуыл жасап, барлық қатысушыларды сұраққа алу үшін полиция бөліміне жеткізді, бұл оның заңсыз саяси жиын болуы мүмкін деген күдікке байланысты болды. Бір аптадан кейін полиция оның паспортын тартып алды, өйткені оның шетелде Зимбабвені сынауы "саяси әдепсіздік және хулигандық" болып саналады деп мәлімдеді. Полиция келесі аптада оның Хараредегі үйін және Гвенородағы үйін мұқият тексеріп, қару-жарақ, жеке құжаттар мен күнделігін тәркіледі. Смит журналистерге бұл "мені қорқыту және ақтарды әлсірету үшін жасалған ойынның бір бөлігі" екенін айтты. Кейбір RF депутаттары партиядан шығып, ZANU–PF-ке немесе тәуелсіздер ретінде отырды, өйткені Мугабемен үнемі қарсы тұрудың ақылға қонымсыз және қажетсіз екенін сезінді. Смит ақ зимбабвийліктер бір-бірімен бірігіп, парламентте өз мүдделерін қорғамаса, ешкім олардың мүддесін қорғамайтынына сенімді болды. Смит Хемпстон кейін бұрынғы премьер-министрдің "барлық риторикалық қаруларын қолданып күресуге" шешім қабылдағанын жазды. Бұл оның денсаулығының нашарлауына қарамастан болды; 1982 жылдың маусым айында ол Ассамблея палатасында құлап, жанынан ұстап, дірілдеп жатты. Алты айдан кейін ол артериялардың қатаюынан туындаған ауруы үшін Оңтүстік Африкада ем алуға баруы керек болды. Үкімет оның паспортын тартып алып, екі рет қайтарудан бас тартқандықтан, ол сапарға шыға алмады. Сондықтан 1983 жылдың сәуір айында Смит британдық паспорт алу үшін сәтті өтініш берді. "Мен әлі де Зимбабве паспортымды қайтарып алуға тырысамын", - деді ол. "Мен осы жерде тудым және мен осы паспортпен саяхаттауым керек". Смит Зимбабве паспортын шамамен бір жылдан кейін қайта алды. 1984 жылы ол бірнеше азаматтықты заңсыз ететін жаңа Зимбабве заңына сәйкес британдық азаматтығынан бас тарту ниеті бар екенін мәлімдеді. Ұлыбритания бұл заңды мойындамады; Смит айтуынша, британдық шенеуніктер оның Ұлыбритания паспортын қайтарып беруге тырысқанда қабылдаудан бас тартты.

Гүкурахунди; саясаттағы соңғы жылдары

ЗАНУПФ және ЗАПУ арасындағы қарым-қатынас шиеленіскеннен кейін, Мугабе Зимбабведе бір партиялық жүйені қабылдау ниетін білдірді. 1982 жылғы ақпанда Мугабе Нкомоны үкіметтен қуды, оны және ЗАПУ-ды төңкерілгендік жоспарлауда айыптады. Шамамен бір жылдан кейін Мугабе Солтүстік Кореяда оқытылған 5-ші бригаданы ЗАПУ-дың негізгі өңірі – Матабелелендке жіберді, онда «қарсыласушыларды» қолдаған деген айыппен мыңдаған бейбіт тұрғындарды қырғынға салды, бұл оқиға Гукурахунди деп аталды. Кейбір ақ фермерлер де қаза тапты. Гукурахунди науқанының бес жыл ішінде болған қазалардың саны 10 000-нан 30 000-ға дейін бағаланады. Мугабе сонымен қатар Чимуренганың басқа маңызды қара ұлтшыл көшбасшыларын ықпалдан шығаруға тырысты. 1983 жылғы наурызда Нкомо өміріне қауіптеніп, Ұлыбританияға қашып кетті, ал Ситхоле де АҚШ-қа эмиграциялады. Музорева Зимбабведе қалды және 1983 жылдың соңында Оңтүстік Африкамен «төңкерушілік байланыстар» бар деген айыппен ұсталды. Англияға келгеннен кейін Нкомо Мугабеді геноцид жасады деп айыптады және «қазіргі жағдай Иан Смит билігінде болғаннан да нашар» деді. Мугабе бұл айыптамаларды жоққа шығарды және олардың себебін «реакциялық шетелдік журналистерге» жатқызып, оларды жасанды деп мәлімдеді. Зимбабве үкіметі Смитке үнемі ашық түрде қорқытты, бірақ іс жүзінде оны және оның мүлкін тиіспеді – Мугабе Смиттің бостандығын Зимбабве келісім саясатының дәлелі ретінде жиі келтірді. 1984 жылғы 21 шілдеде Смит РФ-ны Зимбабве консервативтік альянсы (CAZ) деп атады, сонымен бірге мүшелікке қатысты нәсілдік критерийлерді алып тастады және қара Зимбабвеліктерді қосылуға шақырды. CAZ 1985 жылғы парламенттік сайлауда сәтті өтті, 20 ақ орынның 15-ін жеңіп алды, ал Смит Булавайо орталық округінде жеңіске жетті. Мугабе мұны «осы елдің расистері» өз үкіметіне қарсы шығып, келісімді қабылдамауы деп түсіндірді және дереу ақ тілді орындықтарды жоюға уәде берді, олар «халқымыздың егемендігіне» қауіп төндіреді деп мәлімдеді. 1985 жылғы қарашада BBC телеарнасында Смит Мугабе үкіметін «сауатсыз» деп сипаттағаннан кейін, Мугабе парламентте Смитті «өзгермейтін расист» деп атап, оның «көп бұрын асылып, жұрт алдында көрсетілуі керек еді» деді. Сол айдың соңында Смиттың жақын досы және ұзақ жылдар бойы саяси серіктесі «Босс» Лилфорд, РФ құруға қаржымен көмектескен, ранчосында ұрып-соғылып, атып өлтірілді. Смит Лилфордты кейіннен «өз қағидалары үшін өлуге дайын болған» адам деп сипаттады, бірақ кез келген саяси себептерді ашық талқылаудан бас тартты, тек «қорытынды жасауға ерте» деді. Смит мансабының соңына жақындады, бірақ оның ашық, қарсылық білдіруі ZANUPF үкіметін ашуға мәжбүр етті. 1987 жылғы ақпанда Ақпарат министрі Натан Шамуярира Смит Оңтүстік Африка бизнесмендерінің тобына ақ африкалықтар бірігіп тұрса, экономикалық санкциялардан аман қалуы мүмкін деп кеңес бергеннен кейін оны «бесінші колонна» деп жариялады. Үш айдан кейін, Оңтүстік Африкадағы пікірлері мен ZANUPF-ті сынағандықтан Зимбабве парламентінен бір жылға шеттетілгеннен кейін, ол CAZ басшысы лауазымынан кетті. Оның жалақысы да тоқтатылды, бірақ 1989 жылы Зимбабве Жоғарғы Соты бұл заңсыз болды және Смиттың конституциялық құқықтарын бұзды деп шешті. Оның төрт онжылдық депутаттық қызметі 1987 жылғы қыркүйекте Ланкастер хаузының шарттарына сәйкес, ZANUPF конституциялық реформалар кезінде ақ тілді орындықтарды жойған кезде ресми түрде аяқталды. Қазан айында премьер-министр лауазымы жойылды, ал Мугабе екі айдан кейін елдің бірінші атқарушы президенті болды. Мугабе мен Нкомо бір уақытта бірлік туралы келісімге қол қойып, ZAPU-ны ZANUPF-ке біріктірді, мақсаты марксистік-лениндік бір партиялық мемлекет құру еді. Бұл Смиттың саяси мансабының аяқталуын білдірді – Геральд Смит (туыс емес) оны CAZ басшысы ретінде алмастырды, бірақ ол оппозицияда белсенді болды. 1992 жылғы шілдеде ол CAZ, Музореваның UANC, Ситхоленің ZANU-Ndonga партиясы және Эдгар Текеренің Зимбабве бірлігі қозғалысы келесі парламенттік сайлауда Мугабе мен ZANUPF-ке қарсы күресу үшін коалиция құрды. Нәтижесінде қысқа өмір сүрген Біріккен майдан құрылды, оны Смит басқаруға келісті, өйткені оның саяси амбициялары жоқ және оны бейтарап фигура ретінде қарастыруға болады. Біріккен майдан көп ұзамай, құраушы партиялар арасында ортақ түсінік болмауына байланысты сәтсіздікке ұшырады және ешқашан сайлауға қатыспады. Ынтымақтастықтың қалған бөлігі Форум партиясын құрды, онда Смит жетекші рөлді атқаруға шешім қабылдамады. 2000 жылғы наурызда Смит, Музорева және Ситхоле арасындағы тағы бір қысқаша ынтымақтастық та нәтижесіз аяқталды.

Зейнетақы және соңғы жылдары

Қарт Иан Смит Хараредегі қарапайым үйде тұрды, онда, Дэвид Блэрдің айтуынша, "алдыңғы қақпа әрқашан ашық тұрды және жолмен келе жатқан кез келген адам шайға шақырылатын". Ол әлі де Gwenoro-ға иелік етті, бірақ 1994 жылы Джанет қайтыс болғаннан кейін оны басқару үшін менеджер жалдады. Ол ешқашан Зимбабведен кетпейтінін мәлімдеді. "Қаңтарылысқа алаңдамаңыз, басыңызды тік ұстаңыз, қорқудың қажеті жоқ", - деп бір досы оның айтқанын жеткізді. "Ешқандай мойынсұнбаулық көрсетпеңіздер, үкімет сіздерді жалғыз қалдырады". Ол 1997 жылғы "Ұлы сатқындық" атты автобиографиясының көп бөлігін Мугабе әкімшілігін және өзін, сондай-ақ Родезияны тастап кеткен деп санайтын британдық саяхатшылардың тізіміне сынға арнады; ол сондай-ақ премьер-министр ретіндегі әрекеттерін қорғап, ақтады және Нельсон Манделаны мақтап, оны Африканың "бірінші қара мемлекет қайраткері" деп атады. Смиттің ақ зимбабвеліктер арасындағы беделі 1997 жылдың желтоқсан айында Харареде кітабына қол қою үшін олардың ұзын кезекте тұрғанынан көрінді. "Олар өздерін жасырып, қабырғаға қарап тұтқындалды, ал телекамералар кешкі жаңалықтарға арналған 'садақаларын' жазды", - деп жазады Джозефин Фишер. Елдегі барлық ақ адамдар Смитті құрметтемеді; кейбіреулері оның өткен қателіктерді мойындаудан жалтарғаны бүкіл ақ қоғамның наразылығына және күдікпен қарауына себеп болды деп ойлады.

2000-2002: қайтадан қоғамның назарына

Мередиттің айтуынша, үкіметтік басқарудың нашарлауы және ZANU–PF ішіндегі кең таралған сыбайлас жемқорлық Мугабе мен басқалардың елдің есебінен мол байыуына әкелді. Мередиттің пікірінше, 2000 жылы орташа зимбабвелік 1980 жылғыдан нашаңқы жағдайда болды: «орташа жалақы төмендеді, жұмыссыздық үш есеге артты, мемлекеттік қызметтер құлдырады және өмір сүру ұзақтығы азайды». ZANU–PF-ке қарсылық, әсіресе қалалар мен кенттерде күшейді. 2000 жылы ауылдық қара нәсілділердің қолдауын алу ниетімен Мугабе жеделдетілген жер реформасы бағдарламасын енгізді. Осы бағдарлама аясында ZANU–PF белсенділерінің топтары, ресми түрде «соғыс ардагерлері» деп аталатын, ақ фермерлерге тиесілі фермаларды иеленуге жіберілді. Мақсаты – жерді өтемақысыз бөліп, қара шаруаларға қайта бөлу еді. Ақ фермерлер мен олардың қара жұмысшылары зорлықпен қуылып шығарылды, азық-түлік өндірісі күрт төмендеді және экономика 1980 жылғы деңгейінің жартысына дейін құлдырады. 2000 жылдың мамыр айында 50-ге жуық ZANU–PF белсендісі Gwenoro-ға шабуыл жасағанда, Смит оқиғаны асыра сілтеді, шабуылшылардың жай ғана көңілсіз және жұмыссыз болғанын айтты. «Фермада саясат жоқ», – деді ол. Бес айдан кейін, Англиядағы Оксфорд университетінде сөз сөйлеген Смит Мугабеді «ақыл-есі дұрыс емес» деп сипаттады. Президент жауап ретінде Смит Зимбабвеге қайтып келген жағдайда тұтқындалып, геноцид қылмысы үшін сотталатынын мәлімдеді. Бұл қауіп Смит үшін мазаққа айналды. «Мен оны сынап көргім келеді. Ол тырысып көрсін, – деді ол. – Бұл маған осы бандит туралы шындықты әлемге жеткізуге мүмкіндік береді. Мен оған ұшағымның қону күні мен уақытын айтамын, сонда ол мені әуежайда күтіп алады». 2000 жылдың 7 қарашасында Смиттің тұтқындалуын көрген үшін Харраре халықаралық әуежайына көптеген журналистер жиналды. Бірақ бұрынғы премьер-министр тұтқындалмай, иммиграциялық қызметкерлермен жылы қарсы алынып, кедергісіз өтіп кетті. Күтіп тұрған журналистерге ешқандай қарсылыққа тап болмағанына көңілі қалғанын айтты: «Бізде ақыл-есі тұрақсыз және шындыққа қатысы жоқ мәлімдемелер жасайтын президент бар», – деді ол және үйіне қайтты. 2001 жылдың қыркүйек айының басында ZANU–PF жауынгерлері Смитті тағы да фермасынан қууға тырысты. Бұрынғы премьер-министр провинция губернаторына телефон соғып, ол дереу полицияны жіберіп, шабуылшыларды алып тастады. Смиттің айтуынша, заңсыз кіргендер биліктің оны қолдап отырғанын естіп, қатты таңғалды және полиция келгенге дейін кетіп қалды. Жарты жылдан кейін Смит көп азаматтығына қатысты заңның қатаңдауы салдарынан Зимбабве паспортын жоғалтты. 2001 жылы қабылданған жаңа заң Зимбабве азаматтарынан басқа ұлттың азаматтығынан бас тартуды талап етті, тіпті олар шетелдік паспорттары болмаса да. Мугабе үкіметі оны Зимбабве азаматтығынан айыруға құқығы жоқ деп, Смит британдық азаматтығынан бас тартудан бас тартты, бірақ ол бірнеше жыл бойы Ұлыбритания паспортын ұстаған жоқ. Зимбабве билігі 2002 жылдың наурызында Смиттің паспортын жаңартудан бас тартты. Мемлекеттік баспасөз оның паспортының мерзімі өткеннен кейін «Зимбабве азаматы болудан автоматты түрде бас тартқанын» және сол жылдың 8 қаңтарында британдық азаматтығынан бас тартпағанын хабарлады. Смит өзінің Зимбабве азаматтығынан заңсыз айырылғанын және қазір азаматтығы жоқ екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдемені Ішкі істер министрі Джон Нкомо жоққа шығарды. Ол Смит елде қала алатынын, бірақ британдық азаматтығынан бас тартқанша жаңа Зимбабве паспортын алмайтынын айтты. 2002 жылы Зимбабведегі ақ нәсілділердің саны 50 мыңнан аспады, олардың көпшілігі Смит сияқты қарт адамдар еді. Смит бұл кезде бұрынғы халықаралық беделінің көп бөлігін жоғалтты – 2004 жылы Ұлыбританияға консервативті саясаткерлермен кездесуге барған сапары британдық баспасөз тарапынан көз жазбас болды, бірақ ол Зимбабве оппозициясының жақтастары арасында жаңа ішкі танымалдылыққа және беделге ие болды. Олар оны Мугабе үкіметіне қарсы тұрудың сынбайтын, қайтпас символы ретінде қарады. Р. В. Джонсонның айтуынша, Зимбабве университетінің студенттеріне сөйлеген сөзінде Мугабе мен ZANU–PF-ті құзырсыз және жемқор «бандиттер» деп айыптағандықтан оған тұрып алғыстарын білдірді. 2002 жылы Смит Мугабеге онымен бірге қалашыққа барып, кімнің ең жақсы қарсы алынғанын көруді ұсынды. «Біздің біреуіміз ғана аман қалады, – деді Смит, – мен қазір оны сынауға дайынмын. Ол емес». 2005 жылғы сұхбатында Смит өзін африкалық санайтынын айтты: «Мен осы жерде тудым. Менің балаларым осы жерде туды, менің немерелерім де осы жерде туды. Мен африкалықпын, британдық емес».

Соңғы жылдары және өлімі

Смит 2005 жылы Оңтүстік Африкаға емделу үшін сапар шекті және Кейптаунның оңтүстік жағындағы Сент-Джеймсте теңізге қарап тұрған зейнеткерлер үйіне көшіп барды. 2006 жылдың қаңтар айында ұлы Алек Лондонның Хитроу әуежайында жүрек талмасынан қайтыс болғанына қатты қайғырды. Бірқатар айқын ерекшеліктерге қарамастан – Алек жастығында есірткі қолданған және ол премьер-министр болған кезде әкесінің саясатына ашық қарсы болған – олар өте жақын болды. Смит ағасы ұлын "менің тірегім" деп атаған. Смиттің әйелінен туған қызы Жан 1967 жылы танымал родезиялық әнші-күйші Клем Толетке үйленді, ол бұл кезде жесір болған еді. Ол Роберт Смитпен бірге әкесінің соңғы жылдарында күтім жасады. Бірнеше апта ауырғаннан кейін Иан Смит 2007 жылдың 20 қарашасында 88 жасында инсульттан кейін Кейптаунда қайтыс болды. Жан оның қасында болды. Оның күлі Зимбабвеге қайтарылды және отбасы Гвенорода шашыратылды. Ферма 2012 жылдың желтоқсанына дейін Смиттің әйелінен туған балаларының меншігінде болды, содан кейін Зимбабве үкіметі жер реформасы бағдарламасы аясында оны тартып алды және техникалық колледжге берді. Зимбабведе 2008 жылғы президенттік және парламенттік сайлау кезінде, ZANU–PF Морган Цвангирай мен Демократиялық өзгерістер қозғалысына (MDC) қарсы "көшпелі дауыс берушілерді" пайдаланғаны үшін айыпталғанда, сайлаудағы алаялықты зерттеулер Смит пен жүздеген мың басқа қайтыс болған адамдардың әлі де сайлау тізімінде екенін көрсетті. Зимбабве сайлауын қолдау желісінің 2011 жылы жарияланған есебіне сәйкес, қайтыс болған "дауыс берушілер" тіркелген сайлаушылардың 27% құрады. Мугабе 2008 жылғы сайлау кампаниясында, тіпті жеңіске жеткен жағдайда да, MDC-ның билікті иеленуіне жол бермейтінін, оны тек "Құдай" ғана қызметтен алатынын мәлімдеді. Смит 2013 жылдың сәуірінде 345 мың басқа қайтыс болған адамдармен бірге сайлау тізімінен шығарылды. Мугабе төрт жылдан кейін президенттік лауазымынан кетті, ZANU–PF оны әскери төңкеріс кезінде импичментке ұсынды.

Қасиет, бедел және мұра

Смит қарапайым адам еді, - деп жазды Грэм Бойнтон оның қайтысынан кейін көп ұзамай, - және оның біршама әзілсіз, бір өлшемді Родезиялық болмысы оны бірден өз халқының батыры және жауларының мазаққа түсіруіне себеп болды. Родезия майданының және оның ізбасарларының басшысы ретінде ол өз елінің ақ нәсілді қауымының ең ірі тұлғасы болды – Мордехай Тамаркиннің сөзімен айтқанда, «символ және әкелік бейне», ол премьер-министр ретінде «ақ Родезияны бейнеледі». Оны қолдағандар «Африканың қиын шындықтарын түсінген саяси көреген» деп мақтады, ал қарсыластары оны «миллиондаған зимбабвийліктерге шексіз азап келтірген, өкінген жоқ расист» деп айыптады. Оның Родезиядағы ақ нәсілді азшылықтың жағдайын сақтап қалуға деген ұмтылысы көптеген қара нәсілді африкалықтар мен басқалардың оны әділетсіз ақ үстемдігінің және расизмнің символы ретінде қарауына себеп болды. Смит өзінің нәсілдік көзқарастармен жетекшілік еткенін жоққа шығарды – 1987 жылғы сұхбатында ол Батыс принциптерін қорғап жүргенін және «мен қаралармен емес, марксизммен күрестім» деді. Ең бастысы, ол премьер-министр ретінде жасаған әрекеттеріне ешқашан өкінген жоқ; ол өмірінің соңына дейін Мугабе президенттігінің салдары оның болжамдарын растады және оны дұрыс екенін дәлелдеді деп мәлімдеді. «Смитті түсінудің кілті, – деп жазды Джонсон, – басқа ақ родезиялықтар сияқты, ол да моральдық құндылықтар мен империяны сипаттайтын британдық үстемдіктің оңай болжамдарында әлемге викториялық көзқарасқа жақын болды». Билл Шварц осыған ұқсас пікір білдірді, Смит пен оның жақтастары Британ империясының құлдырауына наразылық білдіріп, ақ родезиялықтарды «жоғалған өркениеттің соңғы тірі қалғандары» деп елестетті, оларға «тарихи Британияның мантиясын алу» міндеті жүктелді. «Ол родезиялықтардың британдықтардан да ағылшын екендігі туралы үнемі айтып отырды», – деп ойлады Бойнтон, «және осы кішкентай ақсүйектердің бұл кішкентай қауымдастығына, жақсы, ақылды ақсүйектердің барлығы қалай сатқындық жасады. Смиттің «1000 жылда емес» деген сөзі оның некрологында басым болды, бұл Питер Годвиннің Смит пен оның саясатына қатысты сынды көзқарасына қарамастан «әділ емес және дәл емес» деп санаған жаңалық: «Бұл жылдар бойы барлық контекстен айырылып, еркін жүзетін клипке қысылып, қазір оның епитафиясына айналды. Бірақ Смитті жалғанға жүгінбей, заңды түрде сынға алу үшін жеткілікті себептер бар». Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның атынан жасаған қиындықтары туралы естеліктер – Джонсонның айтуынша, «күмәнісіз, оның өмірінің басты тәжірибесі» – Ұлыбритания үкіметі оның басты қарсыластарының бірі болған премьер-министр ретінде Смит сезінген терең сатқындық сезімі үшін маңызды болды. Соғыс кезінде бетіндегі жараларды түзеткен пластикалық операция оның оң жағын сал қалдырды, оған қисық күлкі мен біршама бос көрініс берді, ал дене жарақаттары оған бүгілген және сәл секіргіштік берді; ол ұзақ уақыт бойы ауырсынусыз отыра алмады. Премьер-министр ретінде Смит кездескен британдық колониядан кейінгі Ұлыбритания оған «шетелдік және біршама әлсіз» болып көрінді, Кеннет Янгтың сөздерін келтіре отырып, Смит «британдық саясаткерлердің көпшілігі үшін тілден басқа барлық жағынан шетелдік болды – сенімдері ескірген, дәмдері соншалықты нағыз, өзара түсіністікті мүмкін емес». Смит британдық саясаткерлердің көпшілігін өте төмен бағалады, оларды өзін және өз елін мүмкін емес жағдайға итермелеген деп есептейді, онда ол 1970 жылы біржақты әрекет жасау шешімі «бізге мәжбүр болды» деп мәлімдеді. Смит замандастары мен қарсыластары арасында айтарлықтай күшті және ерік-жігерлі келіссөзші ретінде танылды. Хемпстоун оны «өзінің қате деп санайтын нәрселерімен келіспей, тым қатаң принципті (немесе қысқа көреген) адам» деп санаса, Велленский онымен қарым-қатынас жасауды «жасқа гельді іліп қоюға тырысумен» салыстырды. RF әріптесі П. К. ван дер Бильдің айтуынша, Смиттың «темір нерві» бар еді; ол сонымен қатар «мұздай тыныш» деген атақ алды, өйткені ол ешқашан ашуланбады немесе дауысын көтермеді. Оның қоғамдық бейнесін адамдар бөліп қарады: ол «назальды монологпен» сөйледі, деді Питер Янгхасбанд, «родезиялық риторикалық стандарттармен де шабыттандырмайды». Керісінше, оның жалпы жұртшылықпен ашық, бейресми қарым-қатынасы ақ родезиялықтардың арасында премьер-министрін әлі де «әдемі, лайықты адам» деп ойлауға ықпал етті, бұл Берлин оның тұрақты танымалдылығының басты факторы деп атады. Велленский оны 1978 жылы Родезия сайлаушыларына «шамадан тыс гипнотикалық әсер» ететінін айтты, бұл оған «сайлаудан кейін сайлауды жеңуге» көмектесті. Оның мінезі қарсыластары тарапынан да танылды; 1976 жылы People журналында анонимді түрде сұхбат берген белсенді «Егер бізде Смит сияқты көшбасшы болғанда, біз бұрыннан жеңіске жеткен болар едік» деді. ZANU негізін қалаушы Ндабанинги Ситоле оны осыған ұқсас сөздермен сипаттады: «Смит күрескер. Ол өз халқы үшін күресті. Біз осылай күрестік, екі бұқа сияқты. Ол адам. Мен оған құрметтеймін». Оның бөлінген мұрасын көрсете отырып, Смиттың қайтысы Зимбабведе ара-жібін аралас реакцияларды тудырды: Ақпарат вице-министрі Брайт Матонга радиода «Жақсы құтылдық» деді, кейін Рейтерге «ешқандай лайықты адам оны сағынбайды және жоқтап көрмейді» деді. Зимбабве жұртшылығының реакциялары әртүрлі болды: The Week басылымына сұхбат бергендер Мугабе кезіндегі елдің экономикалық құлдырауына байланысты оның премьер-министрлігін тұрақтылық пен өркендеу кезеңі ретінде сағынды, сонымен бірге көпшілік билікке қарсы оның қатаң оппозициясын еске алды. Смит қайтысынан кейін MDC саясаткері және сенатор Патрик Комбайи зимбабвеліктердің Смиттен көп нәрсеге алғыс айтуы керек екенін айтты. «Біз бүгін пайдаланып жүрген жолдардың бәрі Смит салған», деді ол. «Барлық инфрақұрылым Смиттікі. Смит экономиканы қолдады, барлық адамдарға жеткілікті тамақ болды, сондықтан біз қазіргідей азаптауға ұшырамадық. Ол биліктен кеткен кезде [британдық] фунт зимбабве долларымен тең болды, бірақ президент Мугабе бәрін жойды». Тағы бір MDC саясаткері Дэвид Колтарт Смит қайтысынан кейін оны қарапайымдық пен адалдығы үшін мақтаған білім берушілік мәлімдеме жасады, бірақ премьер-министр ретінде оның «апатты саяси шешімдеріне» сын айтты; Колтарт Смиттың саясаты қара ұлтшылдарды радикалдандырды, Мугабе билікке келуіне ықпал етті және осылайша «қазіргі Зимбабве шегініп отырған қасіретке тікелей үлес қосты». Годвин осыған ұқсас пікір білдірді, Смит қара ұлтшылдармен күресу үшін қолданған төтенше жағдайлар туралы «қатаң» деп сипаттады; ол сондай-ақ осы «құқық қорғау құралдары» Мугабе кейін жасаған көптеген нәрселердің негізін құрағанын атап өтті. Лорд Каррингтон 2005 жылы Хайди Холландпен сұхбатта оның Смит пен Мугабе екеуін де ұнатпағанын, бірақ егер оған «мүлдем таңдау жасау керек болса» Мугабені таңдайтынын айтты; Смит оның пікірінше, «кішіпейілсіз, ақымақ адам» болды және Зимбабведегі барлық проблемаларға жауапты. Оның қайтысы кезінде кейбір сарапшылар қара зимбабвеліктер арасында оның мұрасының қабылдауы жақсарғанын айтты. «Смиттың бейнесі Мугабе құлдыраған сайын жақсарды», – деп жазды Джонсон. «Ол Хараре көшелерімен жүргенде, африкалықтар оның қолынан ұстап, сәлемдесуге тікелей кезекке тұратын». «Егер сіз 2007 жылы Харареге барып, қара зимбабвеліктерге Смит немесе Мугабе кімді көшбасшы ретінде таңдайтындарын сұрасаңыз, жауап дерлік бірауызды болар еді», – деп мәлімдеді Бойнтон; «және бұл Мугабе болмас еді».