Кіріспе

Түрік премьер-министрі Мендереске қарсы әскери төңкеріс 1960 жылғы Түркиядағы төңкеріс (27 Mayıs Darbesi), сонымен қатар 27 мамыр революциясы (27 Mayıs İhtilali) деп аталады. Бұл Түркия Республикасындағы алғашқы төңкеріс болды. Бұл оқиға 1960 жылы 27 мамырда болды. Төңкерісті 38 жас түрік офицерлері жасады, олар әскери басқару тізбесінен тыс әрекет етті. Офицерлерді іс жүзінде төңкеріс күніне дейін Джемаль Маданоглу басқарды. Рагип Гүмешпаланың төңкерісті өзінен жоғары әскери атағы бар біреу басқармаса, оны басуға әрекет ететінін айтқаннан кейін офицерлер генерал Джемаль Гюрселді өздерінің басшысы ретінде алып келді. Төңкеріс Демократиялық партияның демократиялық жолмен сайланған үкіметін жою үшін жүргізілді. Соның нәтижесінде оның премьер-министрі Аднан Мендерес, оның екі министрі Фатин Рушту Зорлу мен Хасан Полаткан өлтірілді.

Өмірбаян

Оқиға әлеуметтік-саяси дағдарыс пен экономикалық қиындықтар кезінде орын алды, өйткені АҚШ-тың Трумэн доктринасы мен Маршалл жоспарынан көмек бітіп барады, сондықтан премьер-министр Аднан Мендерес баламалы несие желілерін құру үмітімен Мәскеуге баруға жоспарлады.

Төңкеріс

Төңкеріс жасатқан офицерлердің арасында полковник Алпарслан Тюркеш те болды. Ол хунтаның (Ұлттық бірлік комитеті) мүшесі болды және 1948 жылы Америка Құрама Штаттары қарсы партизандық топ құру үшін алғашқы 16 офицердің қатарында болды. Осылайша, ол өзінің антикоммунизмін, НАТО мен CENTO-ға деген сенімі мен адалдығын халыққа арнаған қысқаша сөзінде ашық айтты, бірақ ол төңкеріс себептері туралы түсініксіз болды. 27 мамыр күні таңертең Түркеш төңкеріс туралы радио арқылы жариялады, бұл ақыр соңында "Түркия тарихындағы бір кезеңнің аяқталғанын және жаңа кезеңнің басталғанын" жариялады: Келесі күні өткен баспасөз конференциясында Джемаль Гюрсель "төңкеріс мақсаты мен мақсаты - елді барлық жылдамдықпен әділ, таза және берік демократияға жеткізу. Бірнеше жүз күрд әлеуті көрнектілер Сивастағы лагерьде ұсталды. 55 адам, олардың көпшілігі ДП-ға мүше, ал бірнешеуі Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының күрд депутаттары болды. Жалал Баяр асылмаған, ол Имралы түрмесінде қамалған.

Салдары

1961 жылы 9 шілдеде конституциялық референдум өткізілді. 1924 жылғы конституцияның орнына жаңа конституция жасалды. Оны сайлаушылардың 61,7% -ы, 81,0% -ы қолдады. Мендерес пен Түркия үкіметінің басқа мүшелері өлім жазасына кесілгеннен кейін бір ай өткен соң, 1961 жылы 15 қазанда жалпы сайлаулар өткізілді. Әкімшілік билік азаматтық адамдарға қайтарылды, бірақ әскерилер саяси сахнада 1965 жылдың қазанына дейін билік етуді жалғастырды. 1961-1965 жылдары үшінші рет Премьер-министр қызметін атқарған. Түрік армиясының полковнигі Талат Айдемир 1962 жылдың ақпаны мен 1963 жылдың мамыр айында екі рет сәтсіз төңкеріс ұйымдастырды. Төңкерістен кейінгі алғашқы еркін сайлауда 1965 жылы Сүлеймен Демирел сайланды және ол 1971 жылға дейін, әскери меморандуммен босатылғанға дейін билікте болды. Төңкерістен кейін құрылған үкімет билікте ұзақ уақыт болмаса да, саяси атмосфераны туғызды, бұл Түркия тарихындағы солшылдықтың ең ерекше және жаппай пайда болуына әкелді. Оны Халықтық азаттық партиясы (ХКП) және Патриотикалық партия (ВП) революция деп санайды.