Кіріспе
Хуаншер есімді хан - 637 - 669 жылдар аралығында Кавказ Албаниясының миграндық князі. Ол Вараз Григордың ұлы және мұрагері болды. Ол Сасанидтер империясының азаматы ретінде басталды, оның тұсында ол Иранға араб исламдық шабуылға қарсы күресті (632-654). Сасанидтердің құлауын аңғарған ол Албанияға кетіп, онда көтеріліс жасады. Ол қысқа уақытқа Албанияның төменгі жерлерін және оның астанасы Партауды өз бақылауынан айырса да, партизандық соғысы сасанидтерді оған көбірек автономия беруге мәжбүр етті. 651 жылы Сасанидтер империясы құлағаннан кейін, Хуаншердің әкесі, өзінің ағалығына байланысты, тағы да Албанияның басшысы болды. Ол Рашид халифалығының билігін мойындау арқылы қауіпсіз жолды таңдады, сонымен қатар Хуаншерге Византия императоры Констанс II-мен байланыс орнатуды және оның қызметтерін ұсынуды тапсырды. Хуаншер Византияға мойынсұнды, бірақ бұл іс жүзінде тек 656-661 жылдар аралығындағы халифаттағы азаматтық соғыс кезінде жүзеге асырылды, ол кезде Констанс II бүкіл Оңтүстік Кавказға ықпалын тигізді. 665 жылы Хуаншер Омейяд халифалығына мойынсұнды, ал 667 жылы халифа Муавия I-ге 15 шілдеде болған Констанс II-ді қалай өлтіру керектігі туралы кеңес беруде маңызды рөл атқарды. Жүлде ретінде Хуаншерге Сивниктің билігі және халифаттың Албаниядан жинаған алым-салығының үштен бірі берілді, бұл Хуаншердің билігінің шыңы болды. Ол 14 қыркүйекте 669 жылы Крест мейрамы кезінде Варазной есімді сатқынның қолынан қаза тапты, мүмкін халифамен араздыққа ұшырағандықтан. Оның орнын немересі Вараз Тиридат I басқарды. Христиан болғанымен, Хуаншер әлі де Сасанидтер империясының ресми діні Зороастризмге қатысты іс-шараларға қатысқан. Ол әсіресе 7-ғасырдағы армян ақыны Давтак Кертог жазған әрмен әдебиетіндегі алғашқы ұзын дүниежүзілік өлең деп саналатын өлеңде кездеседі.
Juansher was the Mihranid prince of Caucasian Albania, ruling the principality from 637 to 669. He was the son and successor of Varaz Grigor
During his reign, Juansher changed his allegiance thrice. He started out as a subject to the Sasanian Empire, under which he fought against the Arab Islamic invasion of Iran (632–654). Realizing the impending downfall of the Sasanians, he withdrew to Albania, where he rebelled. Although he briefly lost control over the Albanian lowlands and its capital, Partaw, his guerrilla warfare forced the Sasanians to grant him more autonomy. Following the fall of the Sasanian Empire in 651, Juansher's father seemingly became the leader of Albania once more, due to his seniority. He took the safe route by acknowledging the suzerainty of the Rashidun Caliphate, but also instructed Juansher to establish contact with the Byzantine emperor Constans II and offer his services. Juansher submitted to the Byzantines, but this was implemented in practice only during the civil war in the caliphate between 656–661, when Constans II managed to exert his influence over all of the Southern Caucasus. In 665, Juansher submitted to the Umayyad Caliphate, and in 667 reportedly played an important role in counselling Caliph Mu'awiya I on how to assassinate Constans II, which took place in 15 July 669. As a reward, Juansher was given control over Siwnik and one third of the tribute collected from Albania by the caliphate, which marked the zenith of Juansher's rule. He was himself assassinated on 14 September 669 during the Feast of the Cross by a traitor named Varaznoy, probably due to falling out with the Caliph. He was succeeded by his nephew Varaz Tiridates I.
Albeit a Christian, Juansher still participated in activities related to Zoroastrianism, the official religion of the Sasanian Empire. He notably appears in what is considered to be the first long secular poem in Armenian literature, written by the 7th century Armenian poet Davtak Kertogh.
Өмірбаян
Хуаншер Мигран әулетіне қарасты. Династияның парфяндық шығу тегіне қарамастан, олар 252/3 жылдан бері Кавказ Албаниясы үстінен билік жүргізген Иранның Сасанид монархтарының ұрпағы деп мәлімдеді. Мигранидтер қалай Албанияның хандары болып шыққаны белгісіз. Олардың ата-бабасы Михранға Гардман аймағын Сасанид монархы Хосров II берген деп айтылады. 600 жылы Михранид князі бүкіл Албанияны жаулап алып, титул алды. Отбасының толық титулінің басшысы "Гардманның мырзасы және Албанияның князі" болды. Хуаншер албан ханзадасы Вараз Григордың төрт ұлының екіншісі болды. Оның есімі парсы тілінен алынған. Ол орта парсы және армян тілдерін еркін білген, албан тілдерін жақсы білген, грек тілінде біраз сөйлеген, арап тілінде аздап сөйлеген.
Сасанидтер империясының тұсында
Араб исламдық Иранға шабуыл жасаған (632-654 жж.) кезінде Хуаншер албан контингентін басқаруға шақырылды. Сәсәнилердің көршілес аймақтары - Сивник пен Армениядан келген контингенттермен бірге Хуаншер империяның солтүстік бөлігінің (бас қолбасшысы) Ростам Фаррохзадтың әскерінің құрамында болды. 637 жылы Хуаншер әкесі Ахаздың орнын басады. 637 немесе 638 жылы Сәсәнилердің астанасы Ктесифонға жеткенде, оның албандардың (әскери қолбасшысы) лауазымын Сәсәнилердің монархы Яздегерд III ресми түрде мойындады. Әл-Кадисия шайқасында Сәсәнилер қатты жарақат алды, бұл шайқаста арабтар жеңіске жетті. Ол басқалармен бірге Евфрат өзенінің арғы жағына жүзіп, құтылуға тырысады. Арабтар кейіннен шабуылдарын қайта бастаған кезде және Ктесифонды қоршап алған кезде, Хуаншер Тигр өзенінің оң жағында 3000 сарбазды басқарып, Яздегерд III-ді қорғауға тағайындалды, сондықтан ол қаладан шыға алды. Патша сарайындағылар, министрліктер мен қала тұрғындарының басым көпшілігі Яздегерд III-ге қосылған болса керек. Бірнеше жыл бойы Хуаншер Ростамның ағасы және мұрагері Фаррухзадтың қол астында шайқасты. Ол басқа бір маңызды шайқасқа қатысқан, оны Х ғасырдағы жазушы Мовсес Каганкатватси сасанидтер үшін "құрықсыз жеңіліс" деп сипаттаған. 644/45 жылы Хуаншер Албанияға Адурбадаган (қазіргі Иранның солтүстік-батысы) арқылы қайта оралды, бұл оның Сасани империясына деген сенімін жоғалтып, оның құлдырауының жақындап қалғанын түсінгендіктен болуы мүмкін. Адурбадаган қаласында болған кезінде Хуаншер Фарухзадты некелік одақтан бас тартып, одан алыстатты. Содан кейін Сасанилерге қарсы көтеріліске шығады. Албандық жазық жерлер мен оның астанасы Партауды Сасанидтер тез арада қайтарып алса да, Хуаншердің партизандық соғысы ерекше тиімді болды, әсіресе ол көршілес Иберия княздігінің көрнекті тұлғаларының қолдауына ие болғаннан кейін. Осылайша Фаррухзад жеңілдетуші шешім қабылдауға мәжбүр болды. Олар Сивниктің князі Хуаншердің қайын атасы көмегімен Хуаншерге едәуір дербестік беретін келісімге келді. Албандықтарды қайтадан қолға алу үшін Сасанидтер жасаған әрекетіне Хуаншердің жедел әскери жауабы күш тепе-теңдігінің әлі де оның пайдасына ауысып жатқанын көрсетті. Бұл кезеңде (әдетте 640-шы жылдардың соңында), басқалар өз аумақтарына көбірек бақылау жасағанда, Сасанидтер империясы мұсылман басқыншыларына қарсы біртұтас майдан құрамайтын аймақтық биліктердің желісіне бөлініп кетті. 651 жылы Яздегерд III жергілікті диқанның қолынан қаза тауып, Сасанидтер империясының аяқталғанын білдірді.
Византия империясының тұсында
Сасанидтер империясының құлдырауынан кейін Оңтүстік Кавказдың жергілікті билеушілері жаңадан пайда болған, бірақ мүмкін уақытша Рашиддер халифатымен немесе мұсылман жаулап алуларынан аман қалған Византия империясымен ынтымақтасуды таңдау керек болды. Хуаншердің әкесі, өзінің ағалығына байланысты, тағы да Албанияның көшбасшысы болды. Ол халифаның билігін мойындау арқылы қауіпсіз жолды таңдады, сонымен қатар Хуаншерге Византия императорымен байланыс орнатып, өз қызметтерін ұсынуды тапсырды. Хуаншер Византия императоры Констанс ІІ-ге хат жолдады, онда ол оның вассалы болуға ұсынды. Соңғысы оның ұсынысын қабылдады, Хуаншерге протопатрикий атағын берді. Сонымен қатар, Хуаншерге өзінің азаматтарына бірқатар римдік атақтар беру және Шынайы айқышқа бір бөлік беру билігі берілді. Хуаншердің Византияға бағынуы, 653 жылдың күзінде Констанс II-нің Арменияға жасаған жорығынан бұрын орын алған, бірақ 656-661 жылдар аралығында халифаттағы азаматтық соғыс кезінде алғаш рет жүзеге асырылды, ол кезде Констанс II бүкіл Оңтүстік Кавказға ықпалын арттыра алды. Азамат соғысы Рашид халифатының таралуымен аяқталды, енді оның орнына Омейяд халифаты келді. Мовс Хуаншерді осы кезеңдегі көрнекті жергілікті билеуші ретінде суреттейді. 660-661 жылы Оңтүстік Кавказдағы ісі кезінде Хуаншер Констанс ІІ-ді екі рет жеке өзімен көрді. 661 жылы көктемде екінші аудиенция кезінде "барлық шығыс халықтарының" патшасы ретінде ресми түрде майланған. Мұсылмандық азамат соғысы аяқталғаннан кейін халифаттың Загрос тауларының солтүстігінде өз билігін қайта орнатуына біраз уақыт кетті. Осы кезең ішінде Хуаншер және басқа да Оңтүстік Кавказ билеушілері Византияның азаматтары ретінде өздерінің билігін сақтады. Мовс Хуаншерді құрылыс бастамаларын бастағаны және көршілес билеушілердің құрметіне ие болғаны үшін мақтады. Алайда Византияның бұл аймақтағы бейбітшілікке қол жеткізуі ұзаққа созылмады. Кубань мен Терек далаларында өз үстемдігін кеңейтіп отырған хазарлар 662 жылы Кавказға шабуылдар жасады. 665 жылы Кавказға тағы да шабуыл жасалды, бұл жолы Солтүстік Кавказдың хундары, олар Хазарлардың өкілі болған. Гунндар қыстың күнбағыс тұсына орай шабуылдауды жоспарлаған. Олар Айрарат пен Сивниктен келген отарлар мен малдарды Аракс пен Кура өзендерінің қыстағы жайылымдарында тосқауылға түсіру үшін. Олар шабуылдан көп олжаға ие болды, оларды патшалары кейін саммит барысында Хуаншермен татуласып, қайтарды.
Омейяд халифаты тұсында
Сол жылы Хуаншер Умаяд халифасы Муавия І шақырғаннан кейін оған мойынсұнды. 667/68 жылы Хуаншер Муавия І шақырған адамдардың бірі болды. Ол сол кезде Сицилияда болған Констанс ІІ-ді қалай өлтіру туралы кеңес сұрады. Бұл шешімде Хуаншердің маңызды рөлі болды (Констан II 669 жылы 15 шілдеде өлтірілді), ол көптеген сыйлықтармен марапатталды және оның иелігіне Сивник қосылды. Оған Адурбадаганды басқару ұсынылды, бірақ ол бас тартты және оның орнына халифат Албаниядан жинаған алымның үштен бір бөлігін алды. Бұл Хуаншердің билігінің шыңы болды. 669 жылы 14 қыркүйекте Партауда Крест мейрамын атап өтіп жатқанда, оны Варазной есімді сатқын өлтірді. Ағылшын тарихшысы Джеймс Говард Джонстон бұл қастандық, Констанс ІІ-нің қазасы сияқты, "қатаң жоспарланған" сияқты көрінді дейді. Ол сондай-ақ былай деп қосты: "Бәлкім, Хуаншер жер бетіндегі істерді басқаруға Құдай тағайындаған жоғары дәрежелі христиан билеушісін өлтіру үшін жауапкершілікке тартылуды ойлағаннан кейін, қатты қорқып қалған болар. Ол Констансқа қарсы жасалған қастандық туралы көп білген болуы мүмкін. Қандай себеп болмасын, халифаның сенімінен айырылып, ол үшін өз өмірін қиған". Хуаншердің орнын оның немере інісі Вараз Тиридат І басады.
Мәдениет
Христиан діні Албанияның ресми діні болған және маңызды саяси билік иеленгенімен, Зороастризм - Сасанидтер империясының ресми діні - айрықша 6-шы және 7-ші ғасырдың ортасында елеулі ықпал етті. Христиан болғанына қарамастан, Хуаншер өзінің жеке жансакшылармен бірге Навасардтың дәстүрлі зороастризм жаңа жылдық мейрамына қатысуды жалғастырды және ("минерельдер") пұтқа табынушылық қойылымдарын тамашалады. Мовсстың "Кавказ албандарының тарихы" кітабының бір тарауында 7-ғасырдағы армян ақыны Давтак Кертогтың Хуаншерге арналған өлеңі бар, ол армян әдебиетіндегі алғашқы ұзақ зайырлы өлең болып саналады.
Отбасы
Хуаншер үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі 659 жылы қайтыс болған Сивник князінің қызы болды. Оның екінші әйелі - Хосрованүш, ал үшіншісі - Солтүстік Кавказ хандарының қызы, ол 665 жылы үйленді.