Кіріспе
Америкалық мінез-құлық ғалымы (1917-2002) Хьюго Отто Энгельманн (11 қыркүйек 1917 - 2 ақпан 2002) - американдық социолог, антрополог және жалпы жүйелер теоретигі. Ол өзінің бүкіл шығармашылығында тарихтың маңыздылығын атап өтті.
Hugo Otto Engelmann (September 11, 1917 – February 2, 2002) was an American sociologist, anthropologist and general systems theorist. Throughout his work he emphasized the significance of history.
Өмірбаян
1917 жылдың 11 қыркүйегінде Венада (Австрия) дүниеге келген Энгельман 1939 жылы, Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға екі апта қалғанда, АҚШ-қа келді. 1938 жылы Австрияны Германияның басып алуы салдарынан ол алдымен Чехословакияға, кейіннен Францияға қашып кетіп, Америкаға кемемен жүзіп бара жатқанға дейін Францияның даласында жұмысшы болып жұмыс істеді. Висконсин Университетінің Мадисон қаласында аспирантурадан кейін ол Мичиган мемлекеттік университетінде, Висконсин университеті, Милуокиде және Солтүстік Иллинойс университетінде сабақ берді. 1950 жылдардың соңында ол Жалпы жүйелерді зерттеу қоғамының алғашқы мүшелерінің бірі болды. Ол 1960-62 жылдары Висконсин социологының бірінші редакторы, содан кейін 1965-70 жылдары қайтадан редактор болды. 1963 жылы Энглманн Висконсин социологиялық қауымдастығының президенті болды. Ол "Австрияның елден қуылған әлеуметтік ғалымдары" 1933 1945 жылы аталған. 1960 жылдары Энгельман азаматтық құқықтар науқандарына үнемі қатысып, тіпті университеттерде де нәсілдік және гендерлік теңдікті нық қолдаған. 1970 жылдардың басында оның бір мақаласы - автобуспен және көрші мектептердегі талдау - Ллойд Барби бастаған Милвакидің мемлекеттік мектептерінің сәтті сегрегациясын жою туралы іс-шараға қатысты. 1969 жылдан 1989 жылы профессорлық қызметіне шыққанға дейін АҚШ пен Еуропаны аралап, сабақ берді, жазды. Зейнетақы көп өзгерген жоқ. Ол әріптестерімен және бұрынғы студенттерімен 30 жылдан астам уақыт бойы белсенді хат алмасып жүрді. Ол 2002 жылы 2 ақпанда ДеКальб қаласында қайтыс болғанға дейін әлеуметтану саласында белсенді болды. Оның әйелі Рут "Лиф Хаус: еске алу күндері" кітабының авторы. Олардың ұлы Джон - заңгер, кейде Энгельманның мақалаларының авторларының бірі болды.
Жұмыс
Өмірінің басым бөлігінде ол ең алдымен әлеуметтанушы болды. Ұлты мен діні бойынша екінші орында тұрды. Ол зияткерлік еркіндікті, тең құқықты, азаматтық бостандықты және жұмысшыларды жақтады. Бұл рух бірінші Висконсин социологы журналында, қазіргі уақытта "Социологиялық қиял" деп аталады. Ол "WSA Wisconsin Sociological Association қолдауымен, өз үлескерлері бірлесіп жариялаған қарым-қатынас журналы" екенін айтты. Коммуникациялар әлеуметтік ғалымдарды ғылыми қызметкер, оқытушы және кәсіби қызметкер ретінде өздерінің рөлдерінде алаңдататын кез келген тақырыпты қамтуға болады". Ол әділетсіздік туралы былай деді: "Біз басқалардың мінез-құлық дамуын шектегенде, өзімізді интерактивті мүмкіндіктерден айырамыз және өз дамуымызды шектейміз. Сондықтан біз: "Біз осы кішіпейіл бауырластарымыздың біреуімен не істесек те, өзімізбен не істедік" деп шын жүректен айта аламыз".
Халық санының өсуі және әлеуметтік жүйе
Миллиардтаған шағын әлеуметтік қарым-қатынастар арқылы қоғам бірте-бірте өзгеріп, жиі қарама-қайшы бағытта жүреді. Дегенмен, әлеуметтік өзгерістердің жалпы бағытын байқауға болады. 1967 жылы "Халықтың ұлғаюы және әлеуметтік жүйе" атты еңбегінде Энгельман өзінің негізгі теориясын баяндады. Әлем халқының саны өскен сайын адамдар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болады. Еркіндік азаяды, билік билігі бастапқыда артады, бірақ кейіннен төмендейді (Енгельманн мен Кэш, 1981 қараңыз), ал зорлық-зомбылық шексіз болады. Белгілі бір дәрежеден кейін тоталитарлық билік құрылымдары авторитарлықтарды басып тастайды. Бір-бірімен қарым-қатынас жасаудың үлкен мөлшері тік билік құрылымдарын көлденеңге айналдырады, өйткені адамдар бір-біріне билік жүргізеді. "Оруэлл, қазіргі заманғы ой және тоталитаризм" атты еңбегінде Энгельман авторитарлық және тоталитарлық қоғамдар арасындағы айқын айырмашылықты көрсетті. "Ауторитарлық полиция қызметкерлері сыртқы сәйкестікті көздеп, жағымсыз деп саналатын іс-әрекеттерді жояды. Тоталитарлық билеушілер ішкі сенімді жағымды құлшыныспен немесе өкінішпен мойындау арқылы білдіреді".
1960 жылдардағы басқа да еңбектер
"Шығыс Еуропа дамуының әлеуметтік-тарихи перспективасы" атты еңбегінде ол өз ойын одан да күшті түрде білдірді: "Тоталитаризм психологиялық қатаңдықтан туындайтын болса, авторитарлық билік билік жүргізу арқылы сыртқы ережелерді жүзеге асыруға байланысты". Оның антропологиялық көзқарастары "Этнографияның белсенділік бейімділігі және қоғам тарихы" (1960) еңбегінде баяндалған. Зерттеушілер адамдардың іс-әрекетінің көріністеріне, мысалы қыш құмыра, құралдар немесе қару-жарақтарға назар аударады, бірақ олардың тәжірибелік үлгілерін елемеді. Технологияның дамып келе жатқанынан зерттеушілер қоғамның күрделілігі артып бара жатқанын жиі айтады. Олар іс-әрекет тәжірибелік күрделілік есебінен кеңейіп кету мүмкіндігін елемеді. Енгльманның тарихи көзқарасы "Еуропа империясы: Карл І-ден ортақ нарыққа дейін" (1962) еңбегінде айрықша айқын көрінді. Шарль империясы мен Ортақ нарықтың географиялық ұқсастығы шамамен он екі жүз жылдан кейін көші-қон үлгілерінің ұқсас кезеңдеріне байланысты болды. Шарльдің әскерінің сыртқа қарай кеңейуі сияқты, осыған ұқсас үрдіс Ортақ нарықта байқалды. Тіпті Карл Ұлы астанасы Ахен де Брюсселдегі НАТО штаб-пәтерінен 75 миль қашықтықта орналасқан. Мэтью Омолески өзінің 2009 жылғы Еуропалық Одақ туралы мақаласында "Рим мен Византия арасында" Энгельманның Ортақ нарық пен Карл империясының географиялық ұқсастығы туралы байқауын келтіреді. Энгельманның жұмысында қайталанатын тақырып - кәсіби манипуляторлар, олардың сипаты мен салдарынан қарамастан, өз мүддесі үшін басқаларды белсенділікке тарту. "Қоланыстағы ғылым" атты соңғы еңбегінде ол ғылымға жол ашатын діннің екі түрі туралы ескертті. Біріншісі - табиғаттан тыс нәрселерге деген көзқарас, яғни креационисттер ұстанымы. Екіншісі - әлдеқайда жұмсақ. Бұл - натуралистік көзқарас. Бұл екі көзқарастың бірін де жақтағандар бізді дәлелденбеген нәрселерге сенуге талпындырады. Құдай аспан мен жерді алты күнде жаратты ма, әлде параллель әлемдер бар ма, оған шынайы сенушілер қаншалықты қуана қарамасын, ғылымның еш қатысы жоқ. Ғылымның басты мәні - сынауға болатын гипотеза. Егер ол жоқ болса, онда біз ғылым туралы сөйлеспейміз.
Білім әлеуметтануы
Үлкен теориялар сансыз сыналатын гипотезаларды тудырады. Бұл тұрғыда Энгльманның теориясы өте сәтті болды. Оның гипотезалары агрессия, кездейсоқ зорлық-зомбылық, мәдени жабық, зиялылыққа қарсы, азайып бара жатқан бостандықтар немесе ғылыми көзқарастар туралы болды. 1960 жылдардың аяғында көтерілістер жиі болып, әркім әркімді кінәлаған кезде, Енгльман ешкім сұрамайтын сұрақтарға жауап іздеді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, топтар қалай пайда болады? Мүмкіндіктер тұрғысынан олар қалай сақталады? Сұрақтар екі математикалық қисықты қамтиды. Бірі белгілі бір мөлшердегі кіші топтың пайда болу ықтималдығын білдіреді, екіншісі оның сақталу ықтималдығы. Екі қисықтардың көбейтіндісі 1967 жылы үшінші гипотезаға жауап берді. Ең көп пайда болатын және сақталатын топтар - бұл жалпы халықтың үштен бір бөлігін құрайтын топтар, қаладағы этникалық анклавтар, көшеде наразылық білдірген студенттер, әлеуметтік қозғалыстар немесе жергілікті үкіметтер. Ең қызықтысы, Энгельманның барлық гипотезаларының негізгі тұжырымдамасы болды. Орташа адамның мінез-құлқының қарқындылығы мен күрделілігі бір мезгілде көбейе алмайды. Бірі жоғарыласа, екіншісі төмендейді. Аристотельдің "Егер біз бір нәрсеге қатты қуанатын болсақ, онда басқа ештеңе істей алмаймыз" деген сөзінің түсіндірмесін 23 ғасырдан кейін табамыз. Сонымен қатар, мінез-құлықтың қарқындылығы өзара әрекеттесу жиілігінің өсуімен, тіпті күрделілік төмендеуімен бірге артатынын анықтадық. Осыдан кейін билік билік етудің де, оның қазіргі кезде кеңінен таралуының да бастауы болып табылады. Энгельманның білім әлеуметтануы толық салыстырмалылық пен интеллектуалды түрде адекватты жұмыс арасында мұқият айырмашылықты көрсетті. Басқаша айтқанда, адамның әлеуметтік жағдайына байланысты идеялар бейтарап болады. Е.Энгельманның пікірінше, ғылыми байқаулар (және заңдар) бүкіл қоғам бойынша әлеуметтік тұрғыдан өзгермелі. Е.Энгельманның кеңсесінде екі сурет ілінеді, бірі Мартин Лютер Кингтің, екіншісі Альберт Эйнштейннің. Әрқайсысы өз тәсілдерімен қоғамның тікелей және жанама өзара іс-қимылдар желісі екенін атап көрсетті. Көп жылдар өткен соң олардың қоғамға деген көзқарастары Е.Энгельманның көзқарастарына ұқсас болды.
In Engelmann's office hung two photos, one of Martin Luther King Jr., the other of Albert Einstein. Each in his own way underscored the fact that society is a network of direct and indirect interactions. Their views on society, which were very similar to those of Engelmann, became many years later the source of an article by one of his former students called "The Preacher and the Physicist".