Кіріспе

Австриялық философ (1899–1959)

Альфред Шуц (/ʃ//ʊ//t//s/; туған аты Альфред Шюц, 1899–1959) – австриялық философ және әлеуметтік феноменолог, оның еңбектері социологиялық және феноменологиялық дәстүрлерді байланыстырды. Шуц 20 ғасырдың әлеуметтік ғылымдарындағы маңызды философтардың бірі ретінде мойындалып келеді. Ол Эдмунд Гуссерлдің еңбектерін әлеуметтік ғылымдармен қатыстырып, «Әлеуметтік әлемнің феноменологиясы» атты негізгі еңбегінде Макс Вебердің социологиясының философиялық негіздерін дамыту үшін пайдаланды. Дегенмен, оның ықпалының көп бөлігі 1960 жылдары жарияланған жинақталған еңбектерінен кейін пайда болды.

Өмірбаян

Шуц 1899 жылғы 13 сәуірде Венада, Австрияда, жоғары орта тапқа жататын еврей отбасындағы жалғыз бала ретінде дүниеге келді. Жоғары мектепті бітіргеннен кейін, ол Австрия армиясына қабылданып, тез арада американдық армиядағы екінші лейтенант шеніне жетті. Оның әскерлік бөлімі Италия майданында (Бірінші дүниежүзілік соғыс) бірнеше ауыр шайқастарға аттанды.

Білім және кейінгі өмір

1918 жылы Шутц Вена университетіне түсіп, заңгер мамандығын бітірді. 1919-1920 жылдары Вена халықаралық сауда академиясында оқып, халықаралық құқық саласында маманданды. Вена университетінде Макс Вебердің лекцияларын тыңдағанда, Шутц Вебер мағына мәселесін толық ашпаған деген қорытындыға келді. Гельмут Вагнердің (1983) мәлімдемесінше, Шутцтың осы мәселеге деген қызығушылығы, соғыстағы тәжірибесімен және аштық пен экономикалық қиындыққа тап болған Венаға оралуымен байланысты болған. 1926 жылы Шутц Ильза Хеймге үйленді. Академиялық қызмет орнының аздығына байланысты, ол халықаралық банк ісінде табысты және белгілі мансапқа ие болды. Венадағы Рейтлер және Компания банкінің бас қаржы директоры қызметін атқарды. Академиялық жұмыстарын бос уақытында жүзеге асырды. Эдмунд Гуссерл оны «күндіз банкир, түнінде философ» деп сипаттаған. Шутц 1959 жылдың 20 мамырында Нью-Йорк қаласында 60 жасында дүниеден өтті. Оның өлімінен кейін төрт томдық жинақ жарық көрді, сондай-ақ ол қайтыс болғанға дейін жұмыс істеп жатқан екінші кітабының қолжазбасы да жарияланды.

Зияткерлік мансап

Штуцке Людвиг фон Мизес, Анри Бергсон, Уильям Джеймс және Эдмунд Гуссерл, сондай-ақ Макс Вебер зор әсер етті. Феноменологияға сүйене отырып, Штуцтың басты мақсаты әлеуметтік ғылымдардың философиялық негізін қалау болды. Шутцтың еңбегі Джордж Герберт Мидтің әлеуметтік өзара әрекеттесудегі мағыналарды талдауымен үндес болғанымен, Шутц Мидтің бихевиористік тәсілін қатаң сынады. 1932 жылы Шутцтың күш-жігері оның тұңғыш жарияланған кітабы – «Der sinnhafte Aufbau der sozialen Welt» («Әлеуметтік әлемнің мағыналық құрылымы») жемісін берді, ол ағылшын тілінде «Әлеуметтік әлемнің феноменологиясы» деп басылды. Шутц әлеуметтік ғылымның Хуссерлдің «табиғи көзқарас» деп атаған нәрселерін талдауға негізделуі керек екенін айтады, бұл әлеуметтік әлемдегі күнделікті қабылдаулар мен іс-әрекеттерді құрайтын алғышарттар. Шутц Вебердің әлеуметтік ғылымның құндылықты бейтараптық принципіне, сондай-ақ құндылықты маңыздылыққа адалуы керек деген тұжырымын сақтайды, және оның зерттеулері «идеалдық типтерге» сүйенуі тиіс. Ол Хуссерлдік феноменологиядан алынған «жақшаға алу» (bracketing) әдісін идеалдық типтерді талдаудың шектерінен өтудің жолы деп қарастырды. Бұл жарияланым оны Хуссерлдің назарына іліктірді, ол оған жиі баратын және Хуссерлдің 1938 жылы қайтыс болғанға дейін хат алмасып тұрды. Дегенмен, Хуссерл Шутцты өзінің ассистенты болуға шақырғанда, ол жеке себептерге байланысты Фрайбург университетіндегі ұсынысты қабылдай алмады. Шутц сонымен қатар адамдардың барлық нәрсені типологиялауға тырысатынына сенді; яғни, қоғамдық контексте оларды жақсырақ түсіну үшін адамдар мен заттарды жіктеуге ұмтылады. Ол біз қолданатын түрлі типологиялар әлеуметтік әлемдегі адамдар мен заттарды қабылдау және олармен қарым-қатынас жасау тәсілімізге әсер етеді деп санады. Шутцтың теориялары мен тұжырымдамалары Гарвард ғалымы Талкотт Парсонспен болған қарқынды және терең хат алмасу арқылы ашылады. Талқылаудың негізгі тақырыбы «әлеуметтік әрекет» ұғымының мағынасына арналды. Шутц пен Парсонс арасындағы хат алмасу «диалог» ма, әлде «дебат» ма, деген мәселені Рехорик (1980) талдады. Шутц пен Парсонстың арасындағы түбегейлі айырмашылықтарды анықтау үшін бастапқы хат алмасуды сын тұрғысынан қарастыру қажет болды, оған үшінші ғалым – Эрик Вогелиннің пікірін қосты. Бұл талқылау Шутц пен Парсонстың арасындағы тұжырымдық және теориялық даулардың әртүрлі «білу жолдарынан» туындайтындығын көрсетті, бұл әлеуметтік ғылыми ойлауға қатысты түбегейлі түрлі бағыттарды білдіреді.

Мұра

Шутцтың еңбектері әлеуметтік ғылымдарға, әсіресе социологияға феноменологиялық тәсілдерге және этнометодологияға (Гаррольд Гарфинкельдің еңбектері арқылы) ұзаққа созылған әсер етті. Шутцтың жұмысына күшті ықпал еткен, оның студенті Томас Лакманн, Шутц қайтыс болғаннан кейін оның жазбаларын толықтырып, өмір әлемінің құрылымы туралы жұмысын аяқтады. Фарганис (2011) атап өткендей, Шутцтың студенті болған Пётр Л. Бергер, оның ықпалымен ең танымал әлеуметтанушы саналды, әсіресе ол сыртқыландыру, объектілендіру және ішкілендіру процестерінің шындықтың әлеуметтік құрылысына қалай үлес қосатынын түсіндіретін әлеуметтік құрылыс теориясын жасаған арқасында. Бергер мен Лакманн адам мәдениеті мен шындықты одан әрі зерттеу үшін Шутцтың еңбегін пайдаланды, соның нәтижесінде білім социологиясының жаңа түрін жасады.

Феноменология

Феноменология – нәрселердің қалай көрінетінін (яғни құбылыстарды) зерттейтін ғылым. Ол көбінесе түсіндірме емес, сипаттамалық деп есептеледі: феноменологияның басты міндеті – "нәрселердің қалай көрінетінінің анық, бұрмаланбаған сипаттамасын" беру. Феноменология Эдмунд Гуссерлден бастау алады, оны Шюц зерттеді және тіпті кездесті. Феноменологияның пайда болуын түсіндіруге көмектесетін көптеген негізгі қағидалары бар. Біріншіден, ол объективті зерттеу тұжырымдамасын жоққа шығарады: феноменологтар феноменологиялық эпохе деп аталатын процесте болжамдарды топтастыруды ұсынады. Екіншіден, феноменология адамның күнделікті мінез-құлқын талдаудың табиғатты толыққанды түсінуге көмектесетініне сенеді. Үшінші қағида – жеке тұлғаларды емес, адамдарды зерттеу және сұраққа алу керек. Әлеуметтанулық тұрғыдан алғанда, бұл адамдардың өмір сүретін қоғамды бейнелеу және символдау арқылы жақсырақ түсіндірілуіне байланысты. Төртіншіден, феноменологтар дәстүрлі деректердің орнына капта, яғни саналы тәжірибе жинауды жөн көреді. Соңында, феноменологияны зерттеуге бағытталған деп есептейді, сондықтан феноменологтар басқа ғылымдарға қарағанда кем шектеулермен зерттеулер жинақтайды.

Әлеуметтік феноменология

Әлеуметтік феноменология адамдардың күнделікті әрекеттесулерді шындық және өзара субъективтілік сезімін құру үшін қалай пайдаланатынымен айналысады. Шутцтың көптеген еңбектері күнделікті тәжірибе арқылы шындықты құруға қолданылатын әдістерге қатысты. Шындықтың әлеуметтік құрылысы және этнометодология – Альфред Шуцтың әлеуметтік феноменологиясынан туындаған ғылым салалары. Фарганис (2011) атап өткендей, феноменологиялық социология өте субъективті болып ерекшеленеді, себебі ол ғылыми бақылаушының көзімен емес, әрекет ететін субъектінің көзімен шындықты түсінуге баса назар береді. Әлеуметтік әлемге әсер ететін әлеуметтік құрылымдарды анықтауға және сипаттауға тырысудың орнына, Шутц және басқа да әлеуметтану феноменологтары күнделікті өмірдің әлеуметтік шындығына қатысты санамыздың мазмұнын ғана емес, сонымен қатар осы шындықтың қалай қалыптасатындығын анықтауға ұмтылады. Осы әлемде әлеуметтік және табиғи әлем арасындағы байланыстар сұрақ тудырады. Мағынаның болуы байқалады, бірақ көптеген адамдар әлемді қалай болса солай қабылдайды және мағынаның мәні мен мәселесін ешқашан терең ойластырмайды. Шутц жеке және жақын қарым-қатынастар мен алыс және бейперде қарым-қатынастар сияқты нақты қарым-қатынастарды одан да терең зерттейді.

Таңдалған библиография

1932: Әлеуметтік әлемнің мағыналы құрылымы: түсіндіруші әлеуметтануға кіріспе. Вена: J. Springer. 1941: "Уильям Джеймстің сана ағыны тұжырымы феноменологиялық тұрғыдан түсіндірілді." Философия және феноменологиялық зерттеулер 1:442–51. 1942: "Шелердің интерсубъективтілік теориясы және Альтер-эгоның жалпы тезисі." Философия және феноменологиялық зерттеулер 2: 323–47. 1944: "Шет елдік." Американдық әлеуметтану журналы 49(6):499–507. 1945: "Көптеген шындықтар туралы." Философия және феноменологиялық зерттеулер 5:533–576. 1948: "Сартрдың Альтер-эго теориясы." Философия және феноменологиялық зерттеулер 9:181–199. 1951: "Іс-қимыл жобаларын таңдау." Философия және феноменологиялық зерттеулер 12:161–84. 1953: "Эдмунд Гуссерлдің идеялары, II том." Философия және феноменологиялық зерттеулер 13: 394–413. 1953: "Феноменология және ғылымның негіздері. (Эдмунд Гуссерлдің III идеялары: шолу)." Философия және феноменологиялық зерттеулер 13:506–14. 1953: "Ақылға қонымдылық және адам әрекетінің ғылыми түсіндірілуі." Философия және феноменологиялық зерттеулер 14:1–38. 1954: "Әлеуметтік ғылымдардағы тұжырымдама және теорияны қалыптастыру." Философия журналы. 51:257–72. 1957: "Макс Шелердің эпистемологиясы және этикасы: I." Метафизиканы қарау 11:304–14. 1958: "Макс Шелердің эпистемологиясы және этикасы: II." Метафизиканы қарау. 11:486–501. 1959: "Гуссерлдің кейінгі философиясындағы тип және Эйдос." Философия және феноменологиялық зерттеулер 20:147–65. 1962–66: I жинақ: Әлеуметтік шындық мәселесі, М. А. Натансон және Х. Л. ван Бреда редакциялаған. Дордрехт: Martinus Nijhoff Publishers. II жинақ. Әлеуметтік теория бойынша зерттеулер, А. Бродерсен редакциялаған. Дордрехт: Martinus Nijhoff Publishers. III жинақ. Феноменологиялық философия бойынша зерттеулер, И. Шюц және А. Гурвич редакциялаған. Дордрехт: Martinus Nijhoff Publishers. 1967: Әлеуметтік әлемнің феноменологиясы. Эванстон, Иллинойс: Солтүстік-Батыс университетінің баспасы. 1970: Р. Занер редакциялаған "Релеванттылық мәселесі бойынша ойлар." Нью-Хейвен, КТ: Йель университетінің баспасы. 1970: Феноменология және әлеуметтік қатынастар туралы: таңдалған жазбалар, Гельмут Р. Вагнер редакциялаған. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. 1971: Маңыздылық мәселесі. Франкфурт-на-Майне: Suhrkamp. 1972: Gesammelte Aufsätze: I том. Әлеуметтік шындық мәселесі, Б. Лакман және Р. Гратхофф аударған. Дордрехт, Нидерланды: Martinus Nijhoff Publishers. 1972: Gesammelte Aufsätze: II том. Әлеуметтік теория бойынша зерттеулер, А. фон Байер аударған, А. Бродерсен редакциялаған. Дордрехт: Martinus Nijhoff Publishers. 1972: Gesammelte Aufsätze: III том. Феноменологиялық философия бойынша зерттеулер, А. фон Байер аударған, И. Шюц редакциялаған. Дордрехт: Martinus Nijhoff Publishers. 1973: Тіршілік әлемінің құрылымы [Strukturen der Lebenswelt], Томас Лакманмен, Р. М. Занер және Х. Т. Энгельхардт, кіші аударған. Эванстон, Иллинойс: Солтүстік-Батыс университетінің баспасы. 1976: "Музыка феноменологиясы туралы фрагменттер." Music Man 2:5–72. 1977: "Zur Theorie sozialen Handelns: Briefwechsel Alfred Schutz, Talcott Parsons", В. М. Спрондл редакциялаған. Франкфурт-на-Майне: Suhrkamp. 1978: Әлеуметтік әрекет теориясы: Альфред Шюц пен Талкотт Парсонстың хат алмасуы, Р. Гратхофф редакциялаған. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. 1982: Өмір формалары және мағына құрылымы [Lebensformen und Sinnstruktur], Г. Р. Вагнер аударған. Лондон: Рутледж және К. Пол. 1985: Альфред Шюц, Арон Гурвич: Briefwechsel, 1939–1959, Людвиг Ландгребе редакциялаған. Мюнхен: W. Fink. 1989: Философтар эмиграцияда: Альфред Шюц пен Арон Гурвичтің хат алмасуы, 1939–1959, Дж. С. Эванс аударған, Р. Гратхофф редакциялаған. Блумингтон, ИН: Индиана университетінің баспасы. 1996: H. Вагнер, Г. Псатас және Ф. Керстен редакциялаған "IV жинақ". Дордрехт: Kluwer Academic Publishers. 2010: Әлеуметтік ғылымдар әдістемесі. Альфред Шюцтің "Werkausgabe", 4: Hrsg.: Жохен Дрехер, Томас Эберле, Джеральд Себальд. UVK Verlag: Konstanz, ISBN 9783896697455. 2011: Relevanz und Handeln 2. Қоғамдық білім және саяси әрекет. Альфред Шюцтің "Werkausgabe", 6; Hrsg.: Андреас Геттлих, Джеральд Себальд, Ян Вейанд. UVK Verlag: Konstanz, ISBN 9783896697424. 2013: Әдебиет туралы жазбалар. Альфред Шюцтің "Werkausgabe"; 8; Hrsg.: Майкл Д. Барбер және Жохен Дрехер. UVK Verlag: Konstanz, München; ISBN 9783896697400.