Кіріспе

Венгр социологы (1893–1947)

Карл Мангейм (туған күні: Károly Manheim, 27 наурыз 1893 – 9 қаңтар 1947) – 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ықпалды венгр социологы. Ол классикалық социологияның маңызды тұлғасы, сондай-ақ білім социологиясының негізін қалаушылардың бірі. Мангейм ең көп танымал "Идеология және утопия" (1929/1936) кітабымен, онда ол жарым-жартылай және толық идеологияларды ажыратады, соңғысы нақты әлеуметтік топтарға тән толыққанды көзқарастарды білдіреді, сондай-ақ қолданыстағы әлеуметтік құрылымды қолдайтын идеологиялар мен болашаққа бағытталған және қоғамды өзгертуді ұсынатын утопиялар арасындағы айырмашылықты көрсетеді.

Балалық шағы мен білімі

Карл Маннхайм 1893 жылдың 27 наурызында Будапештте дүниеге келді. Оның әкесі мажар, мата саудагері, ал анасы неміс, екеуі де еврей тегінен. Оның алғашқы білімі сол қалада алды, Будапешт университетінде философия және әдебиетті оқыды, алайда білімін жетілдіру үшін Берлинге (мұнда Георг Симмельмен бірге оқыды) және Парижге де барды, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған шамада Венгрияға қайтып келді. Ол Будапешт университетінен философия докторы ғылымының кандидаты дәрежесін, ал Гейдельберг университетінен қосымша біліктілік алды.

Академиялық мансап

Соғыс кезінде ол бірқатар ықпалды интеллектуалдық айналымдарға қатысты: Карл Поланьи құрған Галилей айналымына Майкл Поланьи де қатысты, Оскар Ясси ұйымдастырған Әлеуметтік ғылымдар қауымдастығы және Гьёрги Лукач басқарған Sonntagskreis немесе 'Жексенбілік айналымы'. Венгрия Кеңес Республикасының қысқа мерзімінде, 1919 жылы Маннхайм Будапешт университетінің педагогикалық институтында досы және ұстазы Лукачтың қолдауымен сабақ берді, бірақ оның коммунизмге деген саяси ұстанымын бөліспеді. Маннхайм да, Лукач та Хортидің Венгрияның регенті ретінде билікке келгеннен кейін эмиграцияға мәжбүр болды. Маннхайм Германияны таңдап, 1920 жылдан 1933 жылға дейін сонда тұрды. 1921 жылы психолог Джулиска Каролине Лангқа, көбінесе Джулия Ланг деп танылатын психологқа үйленді. 1926 жылы Маннхаймның әлеуметтік ғылымдар факультеті оның абилитациясын қабылдады, осылайша Гейдельбергте әлеуметтану сабақтарын оқытуға қойылған талаптарды орындады. Маннхайм басқа үміткерлердің үстінен таңдалды, олардың бірі Уолтер Бенджамин болды. 1929-1933 жылдары Гёте университетінде (Франкфурт) әлеуметтану және саяси экономика профессоры болды. Норберт Элиас пен Ханс Герт 1930 жылдың көктемінен 1933 жылдың көктеміне дейін оның ассистенттері болып жұмыс істеді, Элиас аға ассистент болды. Кейіннен ГДР-де танымал болған Грета Кукхофф Франкфуртта оның кеңсе меңгерушісі болды және 1933 жылдың басында Лондон экономика мектебінде (LSE) оқуға түсіп, Маннхаймның сонда эмиграциясына дайындалды. 1933 жылы Маннхайм антисемит заңдарына сәйкес профессорлық қызметінен босатылып, эмиграцияға мәжбүр болды. Нацистік режимнен қашып, Ұлыбританияға қоныс аударғаннан кейін Маннхайм Лондон экономика мектебінде академик эмигранттарға көмек бағдарламасы аясында әлеуметтану лекторы болды. Ол сонымен қатар Рутледждің халықаралық әлеуметтану және әлеуметтік қайта құру кітапханасының (кейіннен Халықаралық әлеуметтану кітапханасы) редакторы ретінде де ықпалды болды. Маннхаймның өмірі, интеллектуалдық және географиялық көші-қонға толы, үш негізгі кезеңге бөлінеді: венгр (1919 жылға дейін), неміс (1919–1933), британдық (1933–1947). Оның құнды әріптестерінің арасында Гьёрги Лукач, Оскар Ясси, Георг Симмель, Мартин Хайдеггер, Эдмунд Гуссерл, Карл Маркс, Альфред және Макс Вебер, Макс Шелер және Вильгельм Дилтей болды. Ол өз жұмысында неміс тарихилігінен, марксизмнен, феноменологиядан, социологиядан және ағылшын-американдық прагматизмнен алынған элементтерді синтездеуге тырысты.

Өлім

Маннгейм 1947 жылдың 9 қаңтарында Лондонда туа біткен жүрегінің әлсіздігінен 53 жасында қайтыс болды. Ол Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды, күлі сол жердегі колумбарийге урнаға салынды, кейіннен әйелінің күлімен араластырылды. Ол бастапқыда Зигмунд Фрейдпен мақсатты түрде бірге қою үшін орналастырылған, бірақ Фрейд кейін басқа жерге көшірілді.

Венгрия кезеңі (1919)

Маннгейм ерте білім алған ғалым және Будапешттегі бірнеше ықпалды зиялы топтардың қабылдаған мүшесі болды. 1915 жылдың күзінде ол Бела Баляз, Лайос Фюлеп және Дьердь Лукачпен бірге Sonntagskreis (Жексенбілік үйірме) құрылтайшыларының ең жас мүшесі болды, онда әдеби және философиялық тақырыптардың кең ауқымы талқыланды. Талқылаулардың бір бөлігі мәдени дағдарысты зерттеген неміс ғалымдарының ынталарына, сондай-ақ Федор Достоевскийдің романдарына, Сёрен Кьеркегордың және неміс мистиктерінің еңбектеріне арналды. Ол 1919 жылы Оскар Яси құрған Әлеуметтік ғылымдар қауымдастығына да қатысты, оның ең басты қызығушылығы француз және ағылшын социологиялық жазбалары болды. Маннгеймнің венгр тіліндегі жазбалары, әсіресе оның "Эпистемологияның құрылымдық талдауы" атты докторлық диссертациясы,

Неміс кезеңі (1919-1933 жж.)

Осы екінші кезеңде Мангейм мәдениеттің тамырларын зерттеу үшін философиядан әлеуметтануға көшті. Германиядағы тұруының басында Мангейм «Білімнің құрылымдық эпистемологиясы» атты докторлық диссертациясын жариялады, онда оның эпистемология құрылымы туралы теориясы, яғни Мангейм үшін психология, логика және онтология негізінде «білуші, білінетін және білінерлік арасындағы қарым-қатынастар» талқыланады. Олар білімнің әлеуметтануының өркендеуін марксизмді бейтараптандыру және сатқындық деп есептеді. Мангейм мен Хоркхаймер арасындағы пікір таластар факультеттік форумдарда, мысалы, Кант қоғамында және Пол Тиллихтің христиандық социалистік талқылау тобында өрбіді. Хоркхаймер институты сол кезде эмпирикалық зерттеулерді қолдауымен танымал болды, және Мангеймнің бірнеше докторанты оның ресурстарын пайдаланды. Мангейм, Адорно және Хоркхаймер арасындағы қақтығыс кейіннен ірі көрінгенімен, Мангеймнің ең белсенді қарсыластары шын мәнінде басқа академиялық әлеуметтанушылар болды, атап айтқанда, Лейпцигтегі протофашистік профессор Ханс Фрейер және формалды әлеуметтанудың жақтаушысы, сол кездегі саладағы жетекші тұлға Леопольд фон Визе.

Маннхайм және макросоциология

Мангеймнің еңбектері көбінесе макросоциологиялық тұрғысынан жазылған. «Идеология және утопия» еңбегін жазғанда Мангеймнің басты сұрақтары: «Адам неліктен әртүрлі әлеуметтік топтар мен сыныптық құрылымдар шеңберінде әртүрлі мінез-құлық танытады?» Осы сұраққа жауап іздеуде оның әлеуметтану ғылымына қосқан интеллектуалдық үлесі әлеуметтанулық проблемалардан гөрі әлеуметтік проблемаларға басымдық берген. Оның жұмысының негізгі бағыттары – «әлеуметтік тұрақтылық, әлеуметтік топтар және әлеуметтік мәртебеге немесе сыныптық жіктерге сәйкес келетін психологиялық ерекшеліктер» сияқты тақырыптарды қамтыды. Мангейм үшін халық демократиялық қоғам үшін маңызды және қажетті элемент болды. Сондықтан, бір ғана идеологияның бүкіл халыққа үстемдік етуіне жол бермеу демократияны сақтау үшін өте маңызды.

Британдық кезең (1933-1947 жылдар)

Өзінің британдық кезеңінде Маннгейм демократиялық әлеуметтік жоспарлау және білім беру арқылы қазіргі қоғам құрылымын жан-жақты талдауға тырысты. Маннгеймнің осы кезеңде жарық көрген алғашқы маңызды еңбегі – 1935 жылғы «Қайта құру дәуіріндегі адам және қоғам» еңбегі, онда ол «реттелмеген сауда айналымына, дамылмаған демократияға, еркін бәсекелестікке және жекелей бәсекеге қабілеттілік идеяларына негізделген» либералдық тәртіпке негізделген еркін нарық капитализмін жоспарлы демократияға ауыстыру қажеттігін айтады. «Біздің заманымыздың диагнозында» Маннгейм Лонгхерстке сәйкес, осы аргументін кеңейтеді және либералдық тәртіптен жоспарлы демократияға өтуге қатысты алаңдаушылық білдіреді, айтады: «Дамып келе жатқан жоспарлы демократиялық қоғам демократиялық немесе диктаторлық жолмен дами алады, бұл нацистік Германия мен Кеңес Одағының тоталитарлық қоғамдарында көрініс тапқан». Оның еңбегін британдық әлеуметтанушылардың кішкентай тобынан гөрі педагогтар, әлеуметтік жұмыскерлер және діни ойшылдар жоғары бағалады. Оның жоспарлау туралы кітаптары соғыстан кейінгі жылдардағы саяси пікірталастарда маңызды рөл атқарды, АҚШ-та да, бірнеше еуропалық елдерде де.

Мұра

Мангеймнің әлеуметтанулық теориясы көптеген кітаптай зерттеулерге арналған, бұл оның басты тақырыптарына халықаралық деңгейдегі қызығушылықты көрсетеді. Мангейм өзі аяқталған кітап деп есептеген ең бір жұмыстың да авторы емес, оның орнына, елуге жуық маңызды эссе мен трактаттардың авторы болды, олардың көпшілігі кейін кітап түрінде жарық көрді. Испанияда оның теориясын Артур Юнкоса Карбонелл қолдады.

Таңдалған шығармалар

Маннхайм, К. ([1922–24] 1980) Ойлау құрылымы. Лондон: Рутледж және Кеган Пол. Маннхайм, К. ([1925] 1986) Консерватизм. Білімнің әлеуметтануына үлес. Лондон: Рутледж және Кеган Пол. Маннхайм, К. (1929) Идеология және утопия.
Маннхайм, К. ([1930] 2001) Әлеуметтану саяси білім ретінде. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Транзакция. Маннхайм, К. (1935 (ағылшын тілінде 1940)) Жаңару дәуіріндегі адам және қоғам. Лондон: Рутледж. Маннхайм, К. (1936) Идеология және утопия. Лондон: Рутледж. Маннхайм, К. (1950) "Азаттық, билік және демократиялық жоспарлау". Оксфорд университетінің баспасы.
Маннхайм, К. (1971, 1993) Карл Маннхаймнан. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Транзакция.