Теодор Адорно: Немец философы, әлеуметтанушы және теоретик

Теодор Адорно: неміс философы, әлеуметтанушы, Франкфурт мектебінің өкілі. Мәдениет индустриясын, фашизмді сынаған, жаңа солшылдарға әсер еткен философ.

39 мин оқу

100%

Дереккөз: Theodor W. Adorno — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Неміс философы, әлеуметтанушысы және теоретик (1903–1969)

Теодор В. Адорно (/ə/'d//ɔːr//n//oʊ/ əDORnoh; туған Теодор Людвиг Висенгрунд; 11 қыркүйек 1903 – 6 тамыз 1969) – неміс философы, музыка зерттеушісі және әлеуметтік теоретик. Ол Франкфурт мектебінің сындық теориясының жетекші мүшесі болды, оның еңбектері Эрнст Блох, Вальтер Бенджамин, Макс Хоркхаймер, Эрих Фромм және Герберт Маркузе сияқты ойшылдармен байланысты болды. Олар үшін Фрейд, Маркс және Гегельдің еңбектері заманауи қоғамды сынға алу үшін маңызды болды. Фашизмді де, оның «мәдениет индустриясы» деп атаған нәрсені де сынға алған Адорноның «Ағартушылық диалектикасы» (1947), «Минима Моралия» (1951) және «Негативті диалектика» (1966) сияқты жазбалары Еуропаның жаңа солшыл қозғалысына зор әсер етті. 20 ғасырдың басында Еуропада экзистенциализм мен позитивизмнің танымалдылығы зейінін тартып тұрған кезде, Адорно Кьеркегор мен Гуссерлді зерттеу арқылы онтология мен эмпирицизмнің екі құмарлығын сынға алған табиғи тарихтың диалектикалық тұжырымын ұсынды. Классикалық білімі бар пианист, Арнольд Шенбергтің он екі тондық техникасына деген құштарлығы оны Альбан Бергпен (Екінші Вена мектебі) композицияны оқып үйренуге итерді. Адорноның авангардтық музыкаға деген бейімділігі оның келесі жазбаларының негізін құрады және Томас Маннмен оның «Доктор Фаустус» романы бойынша бірлескен жұмысына әкелді. Екеуі де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Калифорнияда эмигранттар ретінде өмір сүрді. Жаңадан орналасқан Әлеуметтік зерттеулер институтында жұмыс істей отырып, Адорно авторитаризм, антисемитизм және үгіт-насихат туралы маңызды зерттеулерге қатысты, бұл зерттеулер соғыстан кейінгі Германиядағы институт жүргізген социологиялық зерттеулердің үлгісіне айналды. Франкфуртқа оралғаннан кейін Адорно позитивистік ғылымның шектеулері туралы Карл Попперменғы дебаттар, Хайдеггердің шынайылық туралы тіліне сын, Холокостқа Германияның жауапкершілігі туралы жазбалар және қоғамдық саясат мәселелеріне үнемі араласу арқылы Германияның зияткерлік өмірін қайта құруға қатысты. Ницше мен Карл Краустың дәстүріндегі polemik жазушысы ретінде Адорно қазіргі Батыс мәдениетін қатал сынға алды. Адорноның өлімінен кейін жарық көрген «Эстетикалық теориясы», оны Сэмюэль Беккетке арнауды жоспарлаған, қазіргі заманғы өнерге өмір бойы берілгендігінің шыңы. Ол философия тарихы ұзақ уақыт бойы талап еткен сезім мен түсініктің «жазық бөлінуін» жоюға тырысады және эстетиканың формадан мазмұнға және суға батудан қарауға басымдық беруін жоққа шығарады. Адорно 1965 жылы Гельмут Виброктың ұсынуымен Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды.

Theodor W. Adorno (/ə/'/d//ɔːr//n//oʊ/ əDORnoh, ; born Theodor Ludwig Wiesengrund; 11 September 1903 – 6 August 1969) was a German philosopher, musicologist, and social theorist. He was a leading member of the Frankfurt School of critical theory, whose work has come to be associated with thinkers such as Ernst Bloch, Walter Benjamin, Max Horkheimer, Erich Fromm, and Herbert Marcuse, for whom the works of Freud, Marx, and Hegel were essential to a critique of modern society. As a critic of both fascism and what he called the culture industry, his writings—such as Dialectic of Enlightenment (1947), Minima Moralia (1951), and Negative Dialectics (1966)—strongly influenced the European New Left. Amidst the vogue enjoyed by existentialism and positivism in early 20th century Europe, Adorno advanced a dialectical conception of natural history that critiqued the twin temptations of ontology and empiricism through studies of Kierkegaard and Husserl. As a classically trained pianist whose sympathies with the twelve tone technique of Arnold Schoenberg resulted in his studying composition with Alban Berg of the Second Viennese School, Adorno's commitment to avant garde music formed the backdrop of his subsequent writings and led to his collaboration with Thomas Mann on the latter's novel Doctor Faustus, while the two men lived in California as exiles during the Second World War. Working for the newly relocated Institute for Social Research, Adorno collaborated on influential studies of authoritarianism, antisemitism, and propaganda that would later serve as models for sociological studies the Institute carried out in post war Germany. Upon his return to Frankfurt, Adorno was involved with the reconstitution of German intellectual life through debates with Karl Popper on the limitations of positivist science, critiques of Heidegger's language of authenticity, writings on German responsibility for the Holocaust, and continued interventions into matters of public policy. As a writer of polemics in the tradition of Nietzsche and Karl Kraus, Adorno delivered scathing critiques of contemporary Western culture. Adorno's posthumously published Aesthetic Theory, which he planned to dedicate to Samuel Beckett, is the culmination of a lifelong commitment to modern art, which attempts to revoke the "fatal separation" of feeling and understanding long demanded by the history of philosophy, and explode the privilege aesthetics accords to content over form and contemplation over immersion. Adorno was nominated for the 1965 Nobel Prize in Literature by Helmut Viebrock.

Алғашқы жылдары: Франкфурт

Теодор В. Адорно (сонымен қатар: Теодор Адорно Висенгрунд) 1903 жылдың 11 қыркүйегінде Франкфурт-на-Майне қаласында Теодор Людвиг Висенгрунд ретінде дүниеге келді. Ол Мария Калвели Адорно делла Пиананың (1865–1952) және Оскар Александр Висенгрундтың (1870–1946) жалғыз баласы еді. Оның анасы, Корсикадан шыққан католик, бұрын кәсіби әнші болған, ал әкесі, протестантизмге өткен ассимиляцияланған еврей, сәтті шарап экспорттау бизнесін жүргізді. Мария өзінің тегіне мақтан тұтқандықтан, ұлының әкесінің тегіне өзінің – Адорно есімін қосуын қалады. Сөйтіп, оның алғашқы жариялымдары Теодор Висенгрунд Адорно деген атпен жарық көрді. АҚШ азаматтығына өтініш берген кезде оның аты Теодор В. Адорно болып өзгертілді. Оның балалық шағы анасы мен тәтесінің музыкалық өмірімен байланысты болды. Мария Венадағы император сарайында өнер көрсеткен әнші болды, ал оның қарындасы Агата, олармен бірге тұрған, әнші және пианист ретінде танымал болды. Ол ерте жастағы бала ғана емес, сонымен қатар он екі жасында Бетховеннің шығармаларын фортепианода орындай алатын дарынды бала еді. Алты жасында ол Deutschherren орта мектебінде оқыды, кейін 1913 жылдан 1921 жылға дейін Kaiser Wilhelm гимназиясына ауысты. Сыныбын үздік бітіруге дейін Адорно сол кездегі революциялық көңіл-күйге ұшырады, бұл туралы оның сол жылы Георг Лукачтың «Роман теориясы» еңбегін оқығанынан және Эрнст Блохтың «Утопия рухы» шығармасына қызығушылығынан көрінеді. Кейінірек ол былай деп жазды: Адорноның интеллектуалды конформсыздығы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рейхке тараған ұлтшылдыққа деген қарсылығымен де қалыптасты. Уолтер Бенджамин, Макс Хоркхаймер және Блох сияқты болашақ әріптестерімен бірге Адорно Германияның зиялы және рухани көшбасшыларының – Макс Вебер, Макс Шелер, Георг Симмель, сондай-ақ оның досы Зигфрид Кракауэрдің соғысты қолдауына қатты көңіл көшірді. Жастардың дәстүрлі білімге деген сенімсіздігі осы дәстүрдің өзін-өзі абыройсыз етуінен туындады. Уақыт өте келе Оскар Висенгрундтың фирмасы Берлиндегі Karplus & Herzberger фабрикасымен тығыз кәсіби және жеке байланыстар орнатты. Карплюс отбасының үлкен қызы Маргарете, немесе Гретль, Берлиннің зиялы ортасына көшіп барды, онда ол Бенджамин, Бертольт Брехт және Блохпен танысты, олардың бәрімен де Адорно 1920 жылдардың ортасында танысқан болатын. Он төрт жылдан кейін Гретль Карплюс пен Адорно 1937 жылы үйленді. Мектепті бітіргеннен кейін Адорно Франкфурттың бай концерттік ұсыныстарынан ғана емес, сонымен қатар Шенберг, Шрекер, Стравинский, Барток, Бусони, Делиус және Хиндемит шығармаларын тыңдау мүмкіндігінен пайдаланды, және Hoch консерваториясында музыкалық композицияны оқып, сонымен қатар беделді композиторлар Бернхард Секлес және Эдуард Юнгтан жеке сабақтар алды. Шамамен сол уақытта ол Франкфурт газетінің әдеби редакторы Зигфрид Кракауэрмен достық қарым-қатынас орнатты, ол кейіннен былай деп жазды: Гимназияны бітіріп, Франкфурттағы Иоганн Вольфганг Гете университетінде философия, психология және әлеуметтануды оқу үшін Адорно оқуын Кракауэрмен бірге жалғастырды, енді Гегель мен Кьеркегорға бет бұрды және «Zeitschrift für Musik», «Neue Blätter für Kunst und Literatur» сияқты беделді журналдарда концерттік шолулар мен музыкалық шығармалар жариялай бастады. Осы мақалаларында Адорно музыкалық модернизмнің кемшіліктерін сынға алып, сонымен қатар авангардтық музыканы қолдады, мысалы, Стравинскийдің «Солдат ертегісін» 1923 жылы «көктемгі богемиялық әзіл» деп атады. Осы ерте жазбаларында ол Адорноның сол кездегі көптеген зиялыларға сәйкес мүмкін емес деп санайтын трансценденттілікке ұмтылған немесе қиялданған қойылымдарды айыптауда бекем болды. Ол былай деп жазды: «Егер бірде-бір қауым соны қаламаса, собор салуға болмайды». 1924 жылдың жазында Адорно Эдмунд Гуссерлдің зерттеуі бойынша, неортодоксальды неокантиан Ханс Корнелиустың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Бітіруге дейін Адорно өзінің ең маңызды интеллектуалды әріптестері Хоркхаймер мен Бенджаминмен танысқан болатын. Корнелиус семинары арқылы Адорно Хоркхаймермен танысты, содан кейін ол Фридрих Поллокпен таныстырылды.

Theodor W. Adorno (alias: Theodor Adorno Wiesengrund) was born as Theodor Ludwig Wiesengrund in Frankfurt am Main on 11 September 1903, the only child of Maria Calvelli Adorno della Piana (1865–1952) and Oscar Alexander Wiesengrund (1870–1946). His mother, a Catholic from Corsica, was once a professional singer, while his father, an assimilated Jew who had converted to Protestantism, ran a successful wine export business. Proud of her origins, Maria wanted her son's paternal surname to be supplemented by the addition of her name, Adorno. Thus his earliest publications carried the name Theodor Wiesengrund Adorno. Upon his application for US citizenship, his name was modified to Theodor W. Adorno. His childhood was marked by the musical life provided by his mother and aunt. Maria was a singer who could boast of having performed in Vienna at the Imperial Court, while her sister, Agathe, who lived with them, had made a name for herself as both a singer and pianist. He was not only a precocious child but, as he recalled later in life, a child prodigy who could play pieces by Beethoven on the piano by the time he was twelve. At the age of six, he attended the Deutschherren Middle School, before transferring to the Kaiser Wilhelm Gymnasium, where he studied from 1913 to 1921. Before his graduation at the top of his class, Adorno was already swept up by the revolutionary mood of the time, as is evidenced by his reading of György Lukács's The Theory of the Novel that year, as well as by his fascination with Ernst Bloch's The Spirit of Utopia, of which he would later write:
Adorno's intellectual nonconformism was also shaped by the repugnance he felt towards the nationalism that swept through the Reich during the First World War. Along with future collaborators Walter Benjamin, Max Horkheimer, and Bloch, Adorno was profoundly disillusioned by the ease with which Germany's intellectual and spiritual leaders—among them Max Weber, Max Scheler, Georg Simmel, as well as his friend Siegfried Kracauer—came out in support of the war. The younger generation's distrust for traditional knowledge arose from how this tradition had discredited itself. Over time, Oscar Wiesengrund's firm established close professional and personal ties with the factory of Karplus & Herzberger in Berlin. The eldest daughter of the Karplus family, Margarete, or Gretel, moved into the intellectual circles of Berlin, where she became acquainted with Benjamin, Bertolt Brecht, and Bloch, each of whom Adorno would become familiar with during the mid 1920s. After fourteen years, Gretel Karplus and Adorno were married in 1937. At the end of his schooldays, Adorno not only benefited from the rich concert offerings of Frankfurt—where one could hear performances of works by Schoenberg, Schreker, Stravinsky, Bartók, Busoni, Delius, and Hindemith—but also began studying music composition at the Hoch Conservatory while taking private lessons with well respected composers Bernhard Sekles and Eduard Jung. At around the same time, he befriended Siegfried Kracauer, the Frankfurter Zeitungs literary editor, of whom he would later write:

Leaving gymnasium to study philosophy, psychology and sociology at Johann Wolfgang Goethe University in Frankfurt, Adorno continued his readings with Kracauer, turning now to Hegel and Kierkegaard, and began publishing concert reviews and pieces of music for distinguished journals like the Zeitschrift für Musik, the Neue Blätter für Kunst und Literatur and later for the de. In these articles, Adorno championed avant garde music at the same time as he critiqued the failings of musical modernity, as in the case of Stravinsky's The Soldier's Tale, which in 1923 he called a "dismal Bohemian prank". In these early writings he was unequivocal in his condemnation of performances that either sought or pretended to achieve a transcendence that Adorno, in line with many intellectuals of the time, regarded as impossible. "No cathedral", he wrote, "can be built if no community desires one." In the summer of 1924 Adorno received his doctorate with a study of Edmund Husserl under the direction of the unorthodox neo Kantian Hans Cornelius. Before his graduation, Adorno had already met his most important intellectual collaborators, Horkheimer and Benjamin. It was through Cornelius's seminars that Adorno met Horkheimer, through whom he was then introduced to Friedrich Pollock.

Вена, Франкфурт және Берлин

1924 жылдың жазында веналық композитор Альбан Бергтің "Воззектен үш фрагмент", op. 7, Франкфуртта тұңғыш рет орындалды, сол кезде Адорно Бергпен танысып, жас философ пен композитор Венада Бергпен оқитыны туралы уағдаласты. 1925 жылдың ақпан айында Венаға көшіп келгеннен кейін Адорно Шенбергтің айналасында қалыптасқан музыкалық мәдениетке толыққанды енді. Аптасына екі рет Бергпен кездесуден бөлек, Адорно Эдуард Штуерманмен фортепиано сабақтарын жалғастырды және скрипкашы Рудольф Колишпен дос болды. Венада ол Бергпен бірге сатирик Карл Краустың қоғамдық лекцияларын тыңдады және венгр совет республикасының күйреуінен кейін Венада тұратын Лукачпен танысты. Берг, оны Адорно "менің ұстазым және мұғалімім" деп атады, жас шәкіртінің ерте достарының арасында ең көрегені болды: Венадан кеткеннен кейін Адорно Италия арқылы саяхаттап, Кракхауэрмен, Бенджаминмен және экономист Альфред Зон-Ретельмен кездесіп, олармен берік достық қарым-қатынас орнатты, содан кейін Франкфуртқа оралды. 1926 жылдың желтоқсанында Адорноның "Струнный квартет үшін екі шығарма", op. 2, Венада орындалды, бұл оның хабилитацияға дайындығынан құлпырар үзіліс болды. "Қатаң он екі тондық техникадағы фортепиано шығармаларын" жазғаннан кейін, сондай-ақ кейіннен "Дауыс пен фортепианоға арналған алты багателл" op. 6-ға енген әндерді жазғаннан кейін, Адорно 1927 жылдың қараша айында Корнелиусқа өзінің "Психиканың трансценденттік теориясындағы санасыздық тұжырымы" (Der Begriff des Unbewußten in der transzendentalen Seelenlehre) атты хабилитациялық қолжазбасын ұсынды. Корнелиус Адорноға өтінішін кері тартып алуды кеңес берді, өйткені қолжазба оның ойлау жолына тым жақын еді. Қолжазбада Адорно Фрейдтің ерте жазбаларынан туындаған санасыздықтың эпистемологиялық мәртебесін көрсетуге тырысты. Ницше мен Шпенглердегі санасыздықтың функциясына қарсы Адорно Фрейдтің санасыздық туралы түсінігі "инстинкттердің метафизикасын құруға және толық, органикалық табиғатты қасиеттендіруге бағытталған барлық әрекетке қарсы өткір қару" екенін дәлелдеді. Академиялық үміттеріне қарамастан, Адорно қайтадан композицияға берілді. Опералық қойылымдар мен концерттерге көптеген шолулар жариялаумен қатар, Адорноның "Орташа дауыс пен фортепианоға арналған төрт ән", op. 3, 1929 жылдың қаңтарында Берлинде орындалды. 1928-1930 жылдар аралығында Адорно Musikblätter des Anbruch редакциялық комитетінде маңызды рөл атқарды. Журналды өзгерту туралы ұсынысында ол Анбрухты радикалды заманауи музыканы Пфицнердің, кейінірек Рихард Штраустың "тұрақтандырылған музыкасы" деп атаған, сондай-ақ Стравинский мен Хиндемиттың неоклассицизміне қарсы қолдауға тырысты. Осы кезеңде ол "Түнгі музыка", "Он екі тондық техника туралы" және "Реакция және прогресс" атты мақалаларын жариялады. Алайда, он екі тондық ортодоксальдыққа қатысты оның күмәні күшейе берді. Адорноның пікірінше, он екі тондық техниканың атоналдылығын пайдалануды композиторға нұсқау беру үшін тондыққа сүйенуге болатын сияқты, авторитетті канон ретінде қарастыруға болмайды. Осы уақытта Адорно композитор Эрнст Кренекпен хат алмасып, атоналдылық және он екі тондық техника мәселелерін талқылады. 1934 жылғы хатында ол Шенбергке қатысты сын айтты: Осы кезде Адорно бұрынғы басымдықтарын өзгертті: енді оның музыкалық қызметі эстетиканың философиялық теориясын дамытуға екінші орынға түсті. 1929 жылдың ортасында ол Пол Тиллихтің Кьеркегор туралы хабилитация беру ұсынысын қабылдады, оны Адорно ақырында "Эстетиканың құрылысы" деген атпен ұсынды. Ол кезде Кьеркегордың философиясы, негізінен, идеализм мен Гегельдің тарих философиясына балама ретінде тұрғаны арқылы, күшті ықпал етті. Алайда Адорно Кьеркегорға назар аударғанда, "үрей", "ішкілік" және "секіру" сияқты экзистенциалистік философияға нұсқаулық сөздер теологиялық шығу тегінен ажыратылып, эстетикаға қатысты проблемалар ретінде қойылды. Жұмыс жүріп жатқанда - Кьеркегордың Гегель идеализмін жеңгені жай ғана ішкілеу болып шықты - Адорно Бергке жазған хатында өзінің жұмысын бағалайтын факультеттің иығына қарамай жазып жатқанын айтты. Профессорлар Тиллих пен Хоркхаймерден, сондай-ақ Бенджамин мен Кракауэрден жағымды есептер алған университет 1931 жылдың ақпан айында Адорноға venia legendi құқығын берді. 1933 жылдың 23 наурызында Гитлер өзінің қайта қаралған зерттеуін жариялаған күні диктаторлық билікті қолға алды. Философия пәнінің оқытушысы ретінде біліктілігін алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Адорно әлеуметтік зерттеу институтында басқару лекциясын оқыды, бұл институт жақында Хоркхаймерді директоры етіп тағайындаған және әдебиет зерттеушісі Лео Лёвенталь, әлеуметтік психолог Эрих Фромм және философ Герберт Маркузе келгеннен кейін, әлеуметтік ғылымдардағы жаңа теориялық және методологиялық жетістіктерді пайдалануға тырысты. Оның "Философияның өзектілігі" атты лекциясы сенсация тудырды. Онда Адорно бір жыл бұрын Хоркхаймер белгілеген теориялық бағдарламадан ғана емес, сонымен қатар философияның өзінің шындықты түсіну қабілетіне күдік келтірді: "Сезім", - деп жариялады Адорно, "шындықтың толықтығын жасауға немесе ұстауға қабілетсіз, бірақ ең болмағанда ең шектен шыққан шындықтың бөлшектерін теріп алуға, жай ғана барлық нәрсенің массасын миниатюралық түрде жаруға мүмкін". Бенджаминнің "Немец трагедиялық драмасының шығу тегі" және Аркадалар жобасының алдын ала эскиздеріне сәйкес, Адорно философиялық интерпретацияны "жауаптар оқшауланатын, ал сұрақтар жоғалып кететін" фигураларға жеткенше жүргізілуге тиіс эксперименттерге теңеді. Ғылымдар патшайымы мәртебесінен айырылған философия енді нысаналарға қатысты өзінің тәсілін радикалды түрде өзгертуі керек, осылайша "шындық ашылатын кілттерді құруы" керек. Хоркхаймер институтының директоры болып тағайындалғаннан кейін, институт мүшелерінің зерттеулерін жариялау үшін Zeitschrift für Sozialforschung атты жаңа журнал шығарылды, соның ішінде АҚШ-қа көшкеннен кейін де. Адорно институт мүшесі болмаса да, журнал оның көптеген мақалаларын жариялады, оның ішінде "Музыканың әлеуметтік жағдайы" (1932), "Жазз туралы" (1936), "Музыкадағы фетиштік сипат және тыңдаудың регресі" (1938) және "Вагнер туралы фрагменттер" (1938). Әлеуметтік теоретик ретінде Адорноның мәдени құбылыстарға жасаған философиялық талдауы тарихи материализм тіліне көп сүйенді, өйткені реификация, жалған сана және идеология сияқты ұғымдар оның жұмысында маңызды рөл атқара берді. Алайда, институтта тағы бір көрнекті социолог, Карл Маннгеймнің болуына және "музыкалық материал" сияқты нысаналарды әлеуметтік қайшылықтардың шифрлері ретінде қарастыру мәселесіне байланысты, Адорно "құндылықтан бос" социологиядан бас тартып, шындыққа ұстанып қалатын идеологиялық сын формасына көшті. 1934 жылдың күзінде эмиграцияға кеткенге дейін Адорно Марк Твеннің "Том Сойердің баяулы" негізінде "Үнді Джоның қазынасы" атты сингшпиль жұмысын бастады, бірақ оны аяқтаған жоқ. Гитлердің Германиясынан қашқан кезде Адорно 100-ден астам опералық шолулар мен 50 музыкалық композицияларға сын жазған еді. Рейхстагта наци партиясы ең ірі партия болған кезде, Хоркхаймердің 1932 жылғы байқауы оның айналасындағылар үшін тән болды: "Бір ғана нәрсе анық", - деп жазды ол, "қоғамның иррационалдығы осы деңгейге жетті, онда тек ең пессимистік болжамдар ғана сенімділік тудырады". Қыркүйекте Адорноның оқыту құқығы алынып тасталды. Наурызда, қалалық әкімшіліктің флагштогіна свайка тіккен кезде, Франкфурт қылмыстық полициясы институтының кеңселерін тінтіп қарады. Адорноның Зеехаймер көшесіндегі үйі шілдеде де тінтіп қаралып, оның өтініші...

During the summer of 1924, the Viennese composer Alban Berg's "Three Fragments from Wozzeck", op. 7, premiered in Frankfurt, at which time Adorno introduced himself to Berg, and both agreed the young philosopher and composer would study with Berg in Vienna. Upon moving to Vienna in February 1925, Adorno immersed himself in the musical culture that had grown up around Schoenberg. In addition to his twice weekly sessions with Berg, Adorno continued his studies on piano with Eduard Steuermann and befriended the violinist Rudolf Kolisch. In Vienna he and Berg attended public lectures by the satirist Karl Kraus, and he met Lukács, who had been living in Vienna after the failure of the Hungarian Soviet Republic. Berg, whom Adorno called "my master and teacher", was among the most prescient of his young pupil's early friends:

After leaving Vienna, Adorno traveled through Italy, where he met with Kracauer, Benjamin, and the economist Alfred Sohn Rethel, with whom he developed a lasting friendship, before returning to Frankfurt. In December 1926 Adorno's "Two Pieces for String Quartet", op. 2, was performed in Vienna, which provided a welcome interruption from his preparations for the habilitation. After writing the "Piano Pieces in strict twelve tone technique", as well as songs later integrated into the Six Bagatelles for Voice and Piano, op. 6, Adorno presented his habilitation manuscript, The Concept of the Unconscious in the Transcendental Theory of the Psyche (Der Begriff des Unbewußten in der transzendentalen Seelenlehre), to Cornelius in November 1927. Cornelius advised Adorno to withdraw his application because the manuscript was too close to his own way of thinking. In the manuscript, Adorno attempted to underline the epistemological status of the unconscious as it emerged from Freud's early writings. Against the function of the unconscious in both Nietzsche and Spengler, Adorno argued that Freud's notion of the unconscious serves as a "sharp weapon against every attempt to create a metaphysics of the instincts and to deify full, organic nature." Undaunted by his academic prospects, Adorno threw himself once again into composition. In addition to publishing numerous reviews of opera performances and concerts, Adorno's "Four Songs for Medium Voice and Piano", op. 3, was performed in Berlin in January 1929. Between 1928 and 1930 Adorno took on a greater role within the editorial committee of the Musikblätter des Anbruch. In a proposal for transforming the journal, he sought to use Anbruch to champion radical modern music against what he called the "stabilized music" of Pfitzner, the later Richard Strauss, as well as the neoclassicism of Stravinsky and Hindemith. During this period he published the essays "Night Music", "On Twelve Tone Technique" and "Reaction and Progress". Yet his reservations about twelve tone orthodoxy became steadily more pronounced. According to Adorno, twelve tone technique's use of atonality can no more be regarded as an authoritative canon than can tonality be relied on to provide instructions for the composer. At this time Adorno struck up a correspondence with the composer Ernst Krenek, discussing problems of atonality and the twelve tone technique. In a 1934 letter, he sounded a related criticism of Schoenberg:

At this point Adorno reversed his earlier priorities: now his musical activities came second to the development of a philosophical theory of aesthetics. Thus, in the middle of 1929, he accepted Paul Tillich's offer to present a habilitation on Kierkegaard, which Adorno eventually submitted under the title The Construction of the Aesthetic. At the time, Kierkegaard's philosophy exerted a strong influence, chiefly through its claim to pose an alternative to Idealism and Hegel's philosophy of history. Yet when Adorno turned his attention to Kierkegaard, watchwords like "anxiety", "inwardness", and "leap"—instructive for existentialist philosophy—were detached from their theological origins and posed, instead, as problems for aesthetics. As the work proceeded—and Kierkegaard's overcoming of Hegel's idealism was revealed to be a mere interiorization—Adorno excitedly remarked in a letter to Berg that he was writing without looking over his shoulder at the faculty who would soon evaluate his work. Receiving favorable reports from Professors Tillich and Horkheimer, as well as Benjamin and Kracauer, the university conferred on Adorno the venia legendi in February 1931. On the very day his revised study was published, 23 March 1933, Hitler seized dictatorial powers. Several months after qualifying as a lecturer in philosophy, Adorno delivered an inaugural lecture at the Institute for Social Research, an independent organization that had recently appointed Horkheimer as its director and, with the arrival of the literary scholar Leo Löwenthal, social psychologist Erich Fromm, and philosopher Herbert Marcuse, sought to exploit recent theoretical and methodological advances in the social sciences. His lecture "The Actuality of Philosophy" created a scandal. In it Adorno not only deviated from the theoretical program Horkheimer had laid out a year earlier but challenged philosophy's very capacity for comprehending reality as such: "For the mind", Adorno announced, "is indeed not capable of producing or grasping the totality of the real, but it may be possible to penetrate the detail, to explode in miniature the mass of merely existing reality." In line with Benjamin's The Origin of German Tragic Drama and preliminary sketches of the Arcades Project, Adorno likened philosophical interpretation to experiments that should be conducted "until they arrive at figurations in which the answers are legible, while the questions themselves vanish." Having lost its position as the Queen of the Sciences, philosophy must now radically transform its approach to objects so that it might "construct keys before which reality springs open." Following Horkheimer's taking up the directorship of the Institute, a new journal, Zeitschrift für Sozialforschung, was produced to publish the research of Institute members both before and after its relocation to the United States. Though Adorno was not an Institute member, the journal published many of his essays, including "The Social Situation of Music" (1932), "On Jazz" (1936), "On the Fetish Character in Music and the Regression of Listening" (1938), and "Fragments on Wagner" (1938). In his new role as a social theorist, Adorno's philosophical analysis of cultural phenomena heavily relied on the language of historical materialism, as concepts like reification, false consciousness, and ideology came to play an ever more prominent role in his work. At the same time, however, and owing to both the presence of another prominent sociologist at the institute, Karl Mannheim, as well as the methodological problem posed by treating objects—like "musical material"—as ciphers of social contradictions, Adorno was compelled to abandon any notion of "value free" sociology in favor of a form of ideology critique that held on to an idea of truth. Before his emigration in the autumn of 1934, Adorno began work on a Singspiel based on Mark Twain's The Adventures of Tom Sawyer titled The Treasure of Indian Joe, which he never completed. By the time he fled Hitler's Germany Adorno had already written over 100 opera or concert reviews and 50 critiques of music composition. As the Nazi party became the largest party in the Reichstag, Horkheimer's 1932 observation proved typical for his milieu: "Only one thing is certain", he wrote, "the irrationality of society has reached a point where only the gloomiest predictions have any plausibility." In September Adorno's right to teach was revoked. In March, as the swastika was run up the flagpole of the town hall, the Frankfurt criminal police searched the Institute's offices. Adorno's house on Seeheimer Strasse was similarly searched in July and his application for membership in the Reich Chamber of Literature was denied on the grounds that membership was limited to "persons who belong to the German nation by profound ties of character and blood. As a "non Aryan", he was informed, "you are unable to feel and appreciate such an obligation." Soon afterward Adorno was forced into 15 years of exile.

Шет елге айдалу: Оксфорд, Нью-Йорк, Лос-Анджелес

Вена университетіне оқуға қабылдану мүмкіндігі күйреген соң, Адорно әкесінің ұсынысымен Ұлыбританияға көшуді қарастырды. Академиялық жәрдем кеңесінің көмегімен Адорно 1934 жылғы маусымда Оксфордтағы Мертон колледжінде аспирант ретінде тіркелді. Оксфордтағы төрт жыл ішінде Адорно Германияға ата-анасымен және әлі Берлинде жұмыс істейтін Гретлмен кездесу үшін бірнеше рет сапарлады. Гилберт Райлдің жетекшілігімен Адорно Гуссерлдің эпистемологиясына диалектикалық сын еңбегін жазды. Осы кезде Әлеуметтік зерттеулер институты Нью-Йоркке көшіп, Адорноға ұсыныс жасауды бастады. Бірнеше айлық шиеленісті қарым-қатынастан кейін Хоркхаймер мен Адорно Париждегі кездесулерде өзара теориялық байланыстарын қайта орнатты. Адорно музыка туралы жазуын жалғастырып, "Фонограф жазбасының формасы" және "Музыкалық сынның дағдарысы" атты мақалаларын Венадағы 23-музыкалық журналында, "Джаз туралы" мақаласын институттың "Zeitschrift" журналында, ал "Джазбен қоштасу" атты мақаласын "Еуропалық шолу" журналында жариялады. Бірақ Адорноның музыка социологиясынан шығу әрекеті екі рет сәтсіз аяқталды: ол жылдар бойы жұмыс істеген Мангеймді зерттеуі де, Гуссерлді зерттеуінен алынған үзінділер де "Zeitschrift" журналына қабылданбады. Хоркхаймердің "Таң және құлдырау" атты афоризмдер жинағына әсерленген Адорно кейін "Минима Моралия" деп аталатын өзінің афоризмдер жинағын жазуға кірісті. Оксфордта жүргенде Адорно екі ауыр қайғыға ұшырады: 1935 жылғы маусымда оның тәтесі Агата қайтыс болды, ал сол жылдың желтоқсан айында Берг қайтыс болды. Өмірінің соңына дейін Адорно Бергтің аяқталмаған "Лулу" операсын аяқтау үмітінен ешқашан айырылмады. Осы уақытта Адорно Уолтер Бенджаминмен соңғысының "Аркадалар жобасы" туралы қарқынды хат алмасып отырды. Хоркхаймерден Нью-Йорктегі институтқа келуге шақыру алғаннан кейін Адорно 1937 жылғы 9 маусымда Нью-Йоркке аттанды және екі апта болды. Нью-Йоркте болғанда Хоркхаймердің "Метафизикаға соңғы шабуыл" және "Дәстүрлі және сын теориясы" атты мақалалары, олар институттың өзін-өзі түсінуі үшін маңызды болды, қызу талқыланды. Еуропаға оралғаннан кейін көп ұзамай Гретл Ұлыбританияға көшіп, Адорномен 1937 жылғы 8 қыркүйекте үйленді. Бір айдан кейін Хоркхаймер Нью-Йорктан Адорноға Принстон радио жобасында, сол кезде австриялық социолог Пол Лазарсфельд басқаратын, жұмыс істеуге болатын лауазым туралы телеграмма жіберді. Дегенмен Адорноның жұмысы Бетховен мен Рихард Вагнерді зерттеумен жалғасты (1939 жылы "Вагнер туралы фрагменттер" деп жарияланды), оның жобаларын ол желтоқсан айында Италияның Ривьерасында Бенджаминге соңғы кездесуінде оқыды. Бенджаминнің айтуынша, бұл жобалар "материалистік дешифровкасының дәлдігімен" және "музыкалық фактілердің мен үшін жаңаша әлеуметтік тұрғыдан ашық болуымен" таң қалдырды. Вагнерді зерттеуде, кейін "Ағартушылық диалектикасын" сипаттайтын тезис – адамның табиғатты бағындыруы – алғаш рет пайда болды. Адорно 1938 жылғы 16 ақпанда Нью-Йоркке аттанды. Риверсайд драйвтегі жаңа үйіне қоныстанғаннан кейін көп ұзамай Адорно Ньюаркта (Нью-Джерси) Лазарсфельдпен кездесіп, жобаның радио хабарларын тарату музыкасының әсерін зерттеу жоспарларын талқылады. Ол жобаның зерттеулерін кең теориялық контекстке енгізетінін күткенмен, жобаның негізінен әкімшілерге тыңдаушылар топтарын оларға арнайы бағытталған хабар тарату арқылы анықтау үшін пайдаланатын деректерді жинаумен айналысатыны тез арада белгілі болды. Тыңдаушылар белгілі бір музыканы ұнататын-оспайтынын көрсету үшін батырманы басып көрсететін құрылғыларды қолдануды күткен Адорно әбден таңғалып, ренжіді: "Мен мәдениетті өлшеуге тырысатын ой-өрісін болдырмайтын жағдай деп ойладым". Осылайша Адорно тыңдаушылардың реакциясын анықтау үшін жеке сұхбаттарды қолдануды ұсынды және Лазарсфельдпен кездесуден кейін үш айдан кейін ғана "Радиодағы музыка" тақырыбында 160 беттік меморандумды аяқтады. Адорноны ең алдымен музыка материалдарының радио арқылы таралуы қалай әсер ететіні қызықтырды және музыканың күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналуы қалай әсер ететіні туралы түсіну өте маңызды деп ойлады. Ол былай деп жазды: "Бетховеннің симфониясын тыңдаушы жаяу жүргенде немесе төсекте жатқанда естіген әсері, адамдар шіркеуде отырғандай отыратын концерт залында естіген әсерінен мүлдем өзгеше болуы мүмкін". Институттың "Zeitschrift" журналында жарияланған мақалаларында Адорно музыка мәдениетінің құлдырауына, конформизмге, тривиализацияға және стандартизацияға бейімділікті күшейтуге ықпал еткені туралы айтты. Көп ұзамай Лазарсфельд 1939 жылдың соңында қаржыландыру үшін екінші өтініш бергенде, зерттеудің музыкалық бөлігі алынып тасталды. Дегенмен, ол жобада жұмыс істеген екі жыл ішінде Адорно өнімді болды, "Радио симфониясы", "Радио музыкасына әлеуметтік сын" және "Популярлы музыка туралы" мақалаларын жариялады, олар Роберт Хуллот Кентордың аудармасындағы "Музыка ағыны" кітабында, сондай-ақ жарияланбаған жазбаларында табылады. Осы жағдайды ескере отырып, Хоркхаймер Адорно үшін институтта тұрақты қызмет таба алды. "Zeitschrift" журналына көмектесуге қоса, Адорно институттың Бенджаминмен байланысын күтуге тиіс болды, ол Чарльз Бодлерді зерттеуді Нью-Йоркке жіберді, ол үлкен "Аркадалар жобасы" үшін үлгі болар деп үміттенді. Хат алмасуда екеуі Бенджаминнің "Техникалық өндірісінің дәуіріндегі өнер туындысы" еңбегі арқылы айқын болған сын мен өнер туындылары арасындағы қарым-қатынас туралы түсініктердегі айырмашылықтарды талқылады. Сонымен қатар Адорно мен Хоркхаймер "диалектикалық логика" тақырыбында бірлескен еңбек жоспарлауды бастады, ол кейін "Ағартушылық диалектикасы" болып өсті. Еуропадағы жағдай туралы хабарлар, Адорноның ата-анасы күшейе берген кемсітушілікке ұшырады және Бенджамин Коломбста тұтқынға алынды, олар өз жұмысының практикалық әсеріне аз сенімді болды. "Еуропаны қамтитын қауіпке байланысты", - деді Хоркхаймер, - "біздің қазіргі жұмысымыз жақындап келе жатқан қараңғылық арқылы нәрсені жеткізуге арналған, бір түріндегі құтыдағы хабарлама". Адорно Нью-Йоркте радиода музыка туралы сөздерімен және Киркегордың махаббат туралы доктринасы туралы лекциясымен жұмысын жалғастырғанда, Бенджамин Парижден қашып, заңсыз шекарадан өтуге тырысты. Испаниялық визасының жарамсыз екенін білгеннен кейін және Францияға қайтарылып келуден қорқып, Бенджамин морфин таблеткаларын ішіп өмірге құл кетті. Соңғы оқиғаларға байланысты институт антисемитизм және фашизм теориясын жасауға кірісті. Бір жағынан Франц Леопольд Нойманның ұлттық социализм "монополиялық капитализм" түрі екенін жобалағандар болды, екінші жағынан Фридрих Поллоктың "мемлекеттік капитализм" теориясын қолдағандар болды. Хоркхаймердің "Авторитарлық мемлекет", "Ақылдың соңы" және "Еврейлер мен Еуропа" атты мақалалары, олар оның және Адорноның диалектикалық логика туралы кітабында жасау жоспарлаған нәрселерінің негізін құрады. 1941 жылдың қараша айында Адорно Томас Манн "Германиялық Калифорния" деп атаған жерге, Бертольт Брехт пен Шёнбергтің арасындағы германиялық эмигранттардың Pacific Palisades ауданына Хоркхаймерді іздеп келді. Адорно өзінің "Жаңа музыка философиясының" жобасымен келді, он екі тонды музыкаға диалектикалық сын, Адорно бұл еңбекте өзінің бұрынғы онжылдықтардағы өнер теориясынан басқаша екенін сезінді. Хоркхаймер қолжазбаға толығымен оңтайлы реакция берді: "Егер мен өмірім бойы біреуге құштар болсам, онда мен осы сәтте болдым", - деді ол қолжазбаны оқығаннан кейін. Екеуі бірлескен жұмысын аяқтауға кірісті...

After the possibility of transferring his habilitation to the University of Vienna came to nothing, Adorno considered relocating to Britain upon his father's suggestion. With the help of the Academic Assistance Council, Adorno registered as an advanced student at Merton College, Oxford, in June 1934. During the next four years at Oxford, Adorno made repeated trips to Germany to see both his parents and Gretel, who was still working in Berlin. Under the direction of Gilbert Ryle, Adorno worked on a dialectical critique of Husserl's epistemology. By this time, the Institute for Social Research had relocated to New York City and begun making overtures to Adorno. After months of strained relations, Horkheimer and Adorno reestablished their essential theoretical alliance during meetings in Paris. Adorno continued writing on music, publishing, "The Form of the Phonograph Record" and "Crisis of Music Criticism" in the Viennese musical journal 23, "On Jazz" in the institute's Zeitschrift, "Farewell to Jazz" in Europäische Revue. But Adorno's attempts to break out of the sociology of music were twice thwarted: neither the study of Mannheim he had been working on for years nor extracts from his study of Husserl were accepted by the Zeitschrift. Impressed by Horkheimer's book of aphorisms, Dawn and Decline, Adorno began working on his own book of aphorisms, which later became Minima Moralia. While at Oxford, Adorno suffered two great losses: his Aunt Agathe died in June 1935, and Berg died in December of the same year. To the end of his life, Adorno never abandoned the hope of completing Berg's unfinished opera Lulu. At this time Adorno was in intense correspondence with Walter Benjamin about the latter's Arcades Project. After receiving an invitation from Horkheimer to visit the Institute in New York, Adorno sailed for New York on 9 June 1937 and stayed for two weeks. While he was in New York, Horkheimer's essays "The Latest Attack on Metaphysics" and "Traditional and Critical Theory", which would soon become instructive for the institute's self understanding, were the subject of intense discussion. Soon after his return to Europe, Gretel moved to Britain, where she and Adorno were married on 8 September 1937. A little over a month later, Horkheimer telegrammed from New York with news of a position Adorno could take with the Princeton Radio Project, then under the directorship of the Austrian sociologist Paul Lazarsfeld. Yet Adorno's work continued with studies of Beethoven and Richard Wagner (published in 1939 as "Fragments on Wagner"), drafts of which he read to Benjamin during their final meeting, in December on the Italian Riviera. According to Benjamin, these drafts were astonishing for "the precision of their materialist deciphering" as well as the way in which "musical facts had been made socially transparent in a way that was completely new to me." In his Wagner study, the thesis later to characterize Dialectic of Enlightenment—man's domination of nature—first emerges. Adorno sailed for New York on 16 February 1938. Soon after settling into his new home on Riverside Drive, Adorno met with Lazarsfeld in Newark, New Jersey, to discuss the Project's plans for investigating the impact of broadcast music. Although he was expected to embed the Project's research within a wider theoretical context, it soon became apparent that the Project was primarily concerned with data collection to be used by administrators for establishing whether groups of listeners could be targeted by broadcasts specifically aimed at them. Expected to make use of devices with which listeners could press a button to indicate whether they liked or disliked a particular piece of music, Adorno bristled with distaste and astonishment: "I reflected that culture was simply the condition that precluded a mentality that tried to measure it." Thus Adorno suggested using individual interviews to determine listener reactions and, only three months after meeting Lazarsfeld, completed a 160 page memorandum on the Project's topic, "Music in Radio." Adorno was primarily interested in how musical material was affected by its distribution through the medium of radio and thought it imperative to understand how music was affected by its becoming part of daily life. "The meaning of a Beethoven symphony", he wrote, "heard while the listener is walking around or lying in bed is very likely to differ from its effect in a concert hall where people sit as if they were in church." In essays published by the institute's Zeitschrift, Adorno dealt with the atrophy of musical culture that had become instrumental in accelerating tendencies—toward conformism, trivialization, and standardization—already present in the larger culture. Unsurprisingly, Adorno's studies found little resonance among members of the Project. At the end of 1939, when Lazarsfeld submitted a second application for funding, the musical section of the study was left out. Yet during the two years during which he worked on the Project, Adorno was prolific, publishing "The Radio Symphony", "A Social Critique of Radio Music", and "On Popular Music", texts that, along with the draft memorandum and other unpublished writings, are found in Robert Hullot Kentor's translation, Current of Music. In light of this situation, Horkheimer soon found a permanent post for Adorno at the Institute. In addition to helping with the Zeitschrift, Adorno was expected to be the institute's liaison with Benjamin, who soon passed on to New York the study of Charles Baudelaire he hoped would serve as a model of the larger Arcades Project. In correspondence, the two men discussed the difference in their conceptions of the relationship between critique and artworks that had become manifest through Benjamin's "The Work of Art in the Age of its Technical Reproducibility". At around the same time, Adorno and Horkheimer began planning for a joint work on "dialectical logic", which would later become Dialectic of Enlightenment. Alarmed by reports from Europe, where Adorno's parents suffered increasing discrimination and Benjamin was interned in Colombes, they entertained few delusions about their work's practical effects. "In view of what is now threatening to engulf Europe", Horkheimer wrote, "our present work is essentially destined to pass things down through the night that is approaching: a kind of message in a bottle." As Adorno continued his work in New York with radio talks on music and a lecture on Kierkegaard's doctrine of love, Benjamin fled Paris and attempted to make an illegal border crossing. After learning that his Spanish visa was invalid and fearing deportation back to France, Benjamin took an overdose of morphine tablets. In light of recent events, the Institute set about formulating a theory of antisemitism and fascism. On one side were those who supported Franz Leopold Neumann's thesis according to which National Socialism was a form of "monopoly capitalism"; on the other were those who supported Friedrich Pollock's "state capitalist theory." Horkheimer's contributions to this debate, in the form of the essays "The Authoritarian State", "The End of Reason", and "The Jews and Europe", served as a foundation for what he and Adorno planned to do in their book on dialectical logic. In November 1941 Adorno followed Horkheimer to what Thomas Mann called "German California", setting up house in a Pacific Palisades neighborhood of German émigrés that included Bertolt Brecht and Schoenberg. Adorno arrived with a draft of his Philosophy of New Music, a dialectical critique of twelve tone music that Adorno felt, while writing it, was a departure from the theory of art he had spent the previous decades elaborating. Horkheimer's reaction to the manuscript was wholly positive: "If I have ever in the whole of my life felt enthusiasm about anything, then I did on this occasion", he wrote after reading the manuscript. The two set about completing their joint work, which transformed from a book on dialectical logic to a rewriting of the history of rationality and the Enlightenment. First published in a small mimeographed edition in May 1944 as Philosophical Fragments, the text waited another three years before achieving book form when it was published with its definitive title, Dialectic of Enlightenment, by the Amsterdam publisher Querido Verlag. This "reflection on the destructive aspect of progress" proceeded through the chapters that treated rationality as both the liberation from and further domination of nature, interpretations of both Homer's Odyssey and the Marquis de Sade, as well as analyses of the culture industry and antisemitism. With their joint work completed, the two turned their attention to studies on antisemitism and authoritarianism in collaboration with the Nevitt Sanford led Public Opinion Study Group and the American Jewish Committee. In line with these studies, Adorno produced an analysis of the Californian radio preacher Martin Luther Thomas. Fascist propaganda of this sort, Adorno wrote, "simply takes people for what they are: genuine children of today's standardized mass culture who have been robbed to a great extent of their autonomy and spontaneity". The result of these labors, the 1950 study The Authoritarian Personality, was pioneering in its combination of quantitative and qualitative methods of collecting and evaluating data as well as its development of the F scale personality test. After the USA entered the war in 1941, the situation of the émigrés, now classed "enemy aliens", became increasingly restricted. Forbidden from leaving their homes between 8pm and 6am and from going more than five miles from their houses, émigrés like Adorno, who was not naturalized until November 1943, were severely restricted in their movements. In addition to the aphorisms that conclude Dialectic of Enlightenment, Adorno put together a collection of aphorisms in honor of Horkheimer's 50th birthday that was later published as Minima Moralia: Reflections from Damaged Life. These fragmentary writings, inspired by a renewed reading of Nietzsche, treated issues like emigration, totalitarianism, and individuality, as well as everyday matters such as giving presents, dwelling, and the impossibility of love. In California Adorno made the acquaintance of Charlie Chaplin and became friends with Fritz Lang and Hanns Eisler, with whom he completed a study of film music in 1944. In this study the authors pushed for the greater usage of avant garde music in film, urging that music be used to supplement, not simply accompany, films' visual aspects. Adorno also assisted Thomas Mann with his novel Doktor Faustus after the latter asked for his help. "Would you be willing", Mann wrote, "to think through with me how the work—I mean Leverkühn's work—might look; how you would do it if you were in league with the Devil?" At the end of October 1949, Adorno left America for Europe just as The Authoritarian Personality was being published. Before his return, Adorno had reached an agreement with a Tübingen publisher to print an expanded version of Philosophy of New Music and completed two compositions: Four Songs for Voice and Piano by Stefan George, op.7, and Three Choruses for Female Voices from the Poems of Theodor Däubler, op. 8.

Франкфурт университетіне қайта оралу

Адорно оралғаннан кейін Батыс Германияның саяси мәдениетін қалыптастыруға көмектесті. 1969 жылы қайтыс болғанға дейін, Германияға оралғаннан кейін жиырма жыл өткен соң, Адорно Франкфурт университетінің профессоры, Хайдеггер философиясының танымалдылығын сынаған сыншы, сыншыл социологияның жақтаушысы және Дармштадт халықаралық жаңа музыка жазғы курстарында музыка оқытушысы ретінде Федеративтік Республиканың зияткерлік негіздеріне үлес қосты. Адорно Германияға келгеннен кейін көп ұзамай университеттегі оқытушылық қызметін қайта бастады, "Канттың трансценденттік диалектикасы", эстетика, Гегель, "Білім теориясының қазіргі мәселелері" және "Білім туралы ұғым" тақырыптарында семинарлар өткізді. Алайда, Адорноның студенттерінің интеллектуалдық мәселелерге деген ынтасына таңырқауы Германиядағы мәселелердің әлі де жалғасып жатқанын байқамады: әдеби ортада Гитлер билігі кезінде Германияда қалған жазушылар басымдық құрды, үкімет нацистік аппаратта жұмыс істеген адамдарды қайтадан жұмысқа алды, ал адамдар өздерінің ынтымақтастығын немесе осыдан туындаған кінәларын мойындауға құлшынбады. Керісінше, қираған Франкфурт қаласы ешнәрсе болмағандай өмір сүре берді, зұлымдықтарға қарамастан, ақиқат, сұлулық және жақсылық туралы идеяларды сақтап, өзінің мәдениетімен бірге қирап немесе концлагерьлерде жойылған нәрсені ұстап тұрды. Адорноның студенттерінің интеллектуалдық мәселелерге деген құлшынысы Макс Фриштің сөзімен айтқанда, мәдениет саяси сананың болмауына "құжаттама" болды деген күдіктен арыла алмады. Бірақ көп ұзамай "Франкфурт мектебі" деп аталатын нәрсенің негізі салынды: Хоркхаймер әлеуметтік философия кафедрасын қайта иеленді, ал қайта құрылған Әлеуметтік зерттеулер институты сыншыл ойдың орталығына айналды.

Фашизм туралы очерктер

1947 жылы жазған «Вагнер, Ницше және Гитлер» атты эссесінен бастап Адорно психологиялық фашистік ерекшеліктерді сипаттау үшін бірқатар ықпалды еңбектер жазды. Осы еңбектердің бірі – «Ауторитарлық тұлға» (1950), АҚШ-тағы бірнеше зерттеу институты жүргізген «Алдын ала пікірлерді зерттеулер» жинағына үлес ретінде жарияланды және сынаққа тартылған адамдардың авторитарлық сипатын жанама сұрақтар арқылы ашып көрсеткен «сапалық интерпретациялардан» тұрады. Бұл кітаптар әлеуметтану ғылымына зор әсер етті және олар туралы пікірталас әлі де жалғасуда. 1951 жылы ол «Фрейд теориясы және фашистік пропаганданың үлгісі» атты эссесімен тақырыпты жалғастырды, онда ол «Психологиялық бейімділіктер шын мәнінде фашизмге себеп болмайды; керісінше, фашизм – оны өзімшілдік мүдделері үшін психологиялық емес себептермен ілгерітетін күштер сәтті пайдалана алатын психологиялық кеңістік» деді. 1952 жылы Адорно топтық тәжірибеге қатысып, жақында демократиялық болып жарияланған Германиядағы ұлттық-социалистік көзқарастарды анықтады. Содан кейін ол екі ықпалды мақала жариялады: «Өткенді талдаудың мәні» (1959) және «Аушвицтен кейінгі білім беру» (1966), онда ол 1945 жылдан кейінгі Германияның санасы мен институттарында жойылмаған ұлттық-социализмнің сақталуы және оның қайта ояну қаупі әлі де бар екенін айтты. Бірақ кейін Жан Амери – Аушвицте азап көрген адам – Адорноның мұндай саяси мәселелерді қарастырудың орнына, Аушвицті өзінің метафизикалық «абсолюттік теріспілігі» («absolute Negativität») үшін пайдаланып, өзіне ғана түсінікті, мас күйдегі тіл қолданып жатқанына қарсы шықты («von sich selber bis zur Selbstblendung entzückte Sprache»).

Қоғамдық іс-шаралар

1951 жылдың қыркүйегінде Адорно алты апталық сапармен АҚШ-қа оралды, оның барысында ол Беверли-Хиллстегі Хакер психиатриясы қорының ашылуына қатысты, Нью-Йоркте Лео Лёвентал мен Герберт Маркуземен кездесті және анасын соңғы рет көрді. Парижге тоқтағанда ол Даниэль Генри Кахнвейлер, Мишель Лейрис және Рене Лейбовицпен кездесті. Ол пікір зерттеулер конференциясында "Германиядағы эмпирикалық әлеуметтік зерттеулердің қазіргі жағдайы" деген лекция оқыды. Бұл жерде ол деректерді жинау және статистикалық бағалаудың маңыздылығын баса көрсетті, сонымен қатар мұндай эмпирикалық әдістердің тек қосымша функциясы бар екенін және "қиын жағдайларды сана деңгейіне көтеретін" теориялардың қалыптасуына бағытталғанын айтты. Хоркхаймер өнер факультетінің деканы, кейін университет ректоры болғандықтан, институттың жұмысына жауапкершілік Адорноның үстіне жүктеледі. Бірақ, сонымен бірге Адорно музыкалық жұмысын да жаңартты: Кранихштайнер музыкалық қоғамында сөздерімен, Эрнст Кренектің "Orest өмірі" операсының қойылымына байланысты тағы бір сөзбен және Кранихштайнердегі Жаңа музыканың бесінші халықаралық жазғы курсында "Жаңа музыканың критерийлері" тақырыбында семинар өткізді. Адорно Питер Сухркамп баспа үйімен де тығыз байланыс жасады, оны Бенджаминнің "1900 жылдар шамасындағы Берлин балалық шағы", Кракауэрдің жазбалары және Бенджаминнің жазбаларының екі томдық жинағын жариялауға ықпал етті. Адорноның жақында жарық көрген "Минима Моралия" кітабы баспасөз тарапынан жақсы қабылданумен қатар, Томас Маннның да зор құрметіне ие болды, ол 1952 жылы Америкадан Адорноға хат жазды.

Дегенмен, Адорно басқа да қоғамдық оқиғаларға да бей-жай қараған жоқ: Генрих Маннның "Профессор Унрат" романының, фильмде "Көк періште" деп аталған, жариялануына қарсылық білдірді, ірі аң аулаудың құлқына қарсы наразылық білдіргендерге қолдауын көрсетті және жыныс жұмыскерлерін қорғау туралы мақала жазды.

Бұқаралық мәдениет пен әдебиет туралы тағы да эсселер

1952 жылдың ортасына дейін Адорноның американдық азаматтығы елден тыс қалуын жалғастырса, жойылар еді, сондықтан ол Санта-Моникаға қайта оралып, Хакер қорымен байланысты мүмкіндіктерін қарастырды. Ол онда газеттегі жұлдыз жорамалдарының мазмұндық талдауын жасады (кейін «Жұлдыздар жерге түседі» жинағына енді), сондай-ақ «Телевизия – идеология ретінде» және «Телевизияға кіріспе» атты мақалаларын жазды. Дегенмен, он ай өткен соң Институттың бас директоры болып қайта тағайындалғанына риза болды. Франкфуртқа оралғаннан кейін академиялық қызметін жаңартты және 1952 жылдан 1954 жылға дейін үш мақала жазды: «Кафка туралы жазбалар», «Валери-Пруст мұражайы» және композитордың қайтысынан кейін Шенберг туралы мақала. Бұл мақалалардың барлығы 1955 жылғы «Призмалар» жинағына енді. Томас Маннның «Қара лебедь» романы жарық көргеннен кейін Адорно авторға ұзын хат жазды, ол кейін әдеби журнал «Акцентеде» жариялауға келісім берді. 1958 жылы «Әдебиетке қатысты жазбалар» атты екінші мақалалар жинағы жарық көрді. Сол жылы Парижде дәріс оқып жүргенде Сэмюэл Бекеттпен кездескеннен кейін Адорно «Соңғы ойынды түсінуге талпыныс» жұмысын бастады. Бұл жұмыс Пруст, Валери және Бальзак туралы зерттеулермен бірге 1961 жылы «Әдебиетке қатысты жазбалардың» екінші томын құрады. Адорноның әдеби талқылауларға қатысуы 1963 жылғы маусымда Холдерлин қоғамының жылдық конференциясындағы лекциясында жалғасты. 1962 жылғы қазан айында Мюнстерде өткен философтар конференциясында Хабермас Адорноны «бюрократтар арасындағы жазушы» деп сипаттады. «Цайтшрифт» қайта жаңғыртылмаса да, Институт социологиялық маңызды кітаптарды жариялады, олардың ішінде «Социологика» (1955) – мақалалар жинағы, «Группенэксперимент» (1955), «Бетрибсклима» – Маннесман қызметкерлерінің еңбекке қанағаттануын зерттеу және пәнге кіріспе ретінде қарастырылған антология – «Социологиялық экскурсия» кіретін еді.

Қоғамдық қайраткер

Бесінші және алпысыншы жылдары Адорно өзінің кітаптары мен эсселері арқылы ғана емес, сонымен қатар радио мен газеттердегі сұхбаттары арқылы да кеңінен танымал болды. Хессен радиосы, Оңтүстік-Батыс радиосы және Бремен радиосында таратылған баяндамаларында, сұхбаттарында және дөңгелек үстел талқылауларында Адорно «Әкімшілік басқарудағы әлем» (1950 жылдың қыркүйегі), «Өткенді талдаудың мәні неде?» (1960 жылдың ақпаны) және «Педагогтік қызмет және оның тыйымдары» (1965 жылдың тамызы) сияқты алуан түрлі тақырыптарды талқылады. Ол сонымен қатар Frankfurter Allgemeine, Frankfurter Rundschau және Die Zeit апталықтарына жиі мақалалар жазды. Вольфганг Штайнеке шақырғаннан кейін Адорно 1951 жылдан 1958 жылға дейін Дармштадт жаңа музыка жазғы курстарына қатысты. Алайда, Пьер Булез, Карлхайнц Штокхаузен, Луиджи Ноно, Бруно Мадерна, Карел Гойверц, Лучано Берио және Готфрид Михаэль Кёниг сияқты композиторларды қамтитын, «Дармштадт мектебі» деп аталған топтың арасында қақтығыстар туды, бұл 1954 жылғы Адорноның «Жаңа музыканың қартаюы» атты лекциясында айқын көрініс тапты. Онда Адорно атональдық музыканың еркіндігі сериализммен шектеліп отырғанын, бұл бұрынғыда он екі тондық техникамен шектелгендей екенін айтты. Досы Эдуард Штуерманмен бірге Адорно музыканың қатал рационализацияға құрбан болуынан қорқады. Осы кезеңде Адорно Бетховен туралы маңызды жазбалар сериясын жасады (ол ешқашан аяқталмады және тек қана қайтыс болғаннан кейін жарияланды), сондай-ақ 1960 жылы «Малер: Музыкалық бейне» деген кітабын шығарды. 1961 жылы Кранихштейнге қайтып келген Адорно «музыка неформальді» деп атаған нәрсеге шақырды, ол «басқа нәрсе болудың идеологиялық сылтауы болмастан, шынымен және толығымен өзінің мәнінде болуға» қабілетті болуы керек. Немесе, керісінше, өзінің ерекше еместігін ашық мойындап, оның логикасын соңына дейін жүзеге асыруы керек.

Соғыстан кейінгі неміс мәдениеті

Сонымен қатар Адорно Пауль Целан және Ингеборг Бахман сияқты замандас неміс тіліндегі ақындармен байланыс орнатты. Адорноның 1949 жылғы тұжырымы – «Аушвицтен кейін поэзия жазу – варварлық» – Аушвицтен кейін неміс мәдениетінің мәні неде деген сұрақты қойды; оның осы тұжырымын үнемі қайта қарауы – мысалы, «Негативті диалектикада» ол «Тұрақты күйзеліс, қиналған адамның айқайлауға деген құқығындай, өркендеуге лайық» деп жазды; ал «Міндеттемеде» 1962 жылы «Бұл тұжырым, міндеттемелі әдебиетке түрткіс беретін ұмтылысты теріс формада білдіреді» деп жазды. Бұл соғыстан кейінгі Германияның тарих және мәдениетпен күресінің бір бөлігі болды. Адорно сонымен қатар жазушы және ақын Ханс Магнус Энценсбергермен, сондай-ақ кинорежиссер Александр Клюгемен дос болды. 1963 жылы Адорно неміс социологиялық қоғамының төрағасы болып сайланды, онда ол екі маңызды конференцияға төрағалық етті: 1964 жылы «Макс Вебер және социология» тақырыбында, ал 1968 жылы «Кейінгі капитализм немесе индустриялық қоғам» тақырыбында. Адорно мен Карл Поппердің 1961 жылы бастаған, кейін «Неміс социологиясындағы позитивизм дауы» деп жарияланған пікірталасы, 1959 жылғы Берлинде өткен 14-ші неміс социологиялық конференциясындағы келіспеушіліктерден туындады. Адорноның соғыстан кейінгі Германияның үстемдік құрған атмосферасын сынауы Карл Ясперс және Отто Фридрих Боллнов сияқты жазушылардың іс жүзінде қолданған Хайдеггершілдікке де бағытталды, ол кейіннен қоғамдық дискурсқа сіңіп кетті. Оның 1964 жылы жарық көрген «Нақтылық жаргоны» атты еңбегі аталған жазушылардың «үрей», «шешім» және «секіру» сияқты сөздерге жамылған беделін сынады. Жеті жылдық жұмыстан кейін Адорно 1966 жылы «Негативті диалектиканы» аяқтады, содан кейін 1967 жылдың жазғы семестрінде және 1967–68 жылдардың қысқы семестрінде кітаптың тарауларын талқылау үшін тұрақты философиялық семинарлар өткізді. Бұл семинарларда американдық студенттер Анжела Дэвис және Ирвинг Вулфарф қатысты. Көп ұзамай маңыздылыққа ие болатын бір қарсылық – сындық ойдың қанаушылардың тұрғысынан қарауы керек деген талапқа Адорно «Негативті диалектика тұрғысынан ойлаудың өзін жоюмен айналысады» деп жауап берді.

At the same time Adorno struck up relationships with contemporary German language poets such as Paul Celan and Ingeborg Bachmann. Adorno's 1949 dictum—"To write poetry after Auschwitz is barbaric"—posed the question of what German culture could mean after Auschwitz; his own continual revision of this dictum—in Negative Dialectics, for example, he wrote that "Perennial suffering has as much right to expression as a tortured man has to scream"; while in "Commitment", he wrote in 1962 that the dictum "expresses in negative form the impulse which inspires committed literature"—was part of post war Germany's struggle with history and culture. Adorno additionally befriended the writer and poet Hans Magnus Enzensberger as well as the film maker Alexander Kluge. In 1963, Adorno was elected to the post of chairman of the German Sociological Society, where he presided over two important conferences: in 1964, on "Max Weber and Sociology" and, in 1968, on "Late Capitalism or Industrial Society". A debate launched in 1961 by Adorno and Karl Popper, later published as the Positivist Dispute in German Sociology, arose out of disagreements at the 1959 14th German Sociology Conference in Berlin. Adorno's critique of the dominant climate of post war Germany was also directed against the pathos that had grown up around Heideggerianism, as practiced by writers like Karl Jaspers and Otto Friedrich Bollnow, and which had subsequently seeped into public discourse. His 1964 publication of The Jargon of Authenticity took aim at the halo such writers had attached to words like "angst", "decision", and "leap". After seven years of work, Adorno completed Negative Dialectics in 1966, after which, during the summer semester of 1967 and the winter semester of 1967–68, he offered regular philosophy seminars to discuss the book chapter by chapter. Among the students at these seminars were the Americans Angela Davis and Irving Wohlfarth. One objection, which would soon take on ever greater importance, was that critical thought must adopt the standpoint of the oppressed, to which Adorno replied that negative dialectics was concerned "with the dissolution of standpoint thinking itself."

Студенттермен бетпе-бет келу

"Негативті диалектика" жарық көрген кезде студенттер наразылығы Батыс Германия демократиясын күлдіретіп жіберді. БАҚ-тағы ағымдар, университеттердегі білім беру дағдарысы, Иран шахының 1967 жылғы мемлекеттік сапары, Германияның Вьетнам соғысын қолдауы және төтенше жағдай заңдары бірігіп, өте тұрақсыз жағдай жасады. Көптеген студенттері сияқты Адорно да төтенше жағдай заңдарына, сондай-ақ Вьетнам соғысына қарсы болды, ол бұл соғыс "Аушвицте басталган азаптау әлемінің" әлі де бар екенін дәлелдейді деді. Жағдай Бено Онесоргты шах сапарына қарсы наразылықта полиция атып өлтіргеннен кейін одан да нашарлады. Бұл өлім, сондай-ақ жауапты офицердің ақталуы Адорноның лекцияларында талқыланды. Саяси белсенділік күшейген сайын Институттың студенттермен және өзінің ішіндегі қарым-қатынастарында да шиеленіс пайда болды. Көп ұзамай Адорноның өзі студенттердің наразылығының нысанына айналды. Петер Сзондидің шақыруымен Адорно Берлиндегі еркін университетке Гётенің "Ифигения в Тавриде" атты туындысы бойынша лекция оқуға шақырылды. Студенттер тобы "Берлиннің солшыл фашистері классик Теддиге сәлемдеме" деп жазылған баннерді жайып, лекцияға шеру ұйымдастырды. Содан кейін көптеген тыңдаушылар Адорноның қазіргі саяси жағдай бойынша өз көзқарасын талқылау үшін лекциясын тоқтатудан бас тартқанына наразылық білдіріп, лекцияны тастап кетті. Біраз уақыттан кейін Адорно Берлиндегі Sozialistischer Deutscher Studentenbund (SDS) жиналысына қатысып, Батыс Германия радиосында Сзондимен "Студенттер наразылығы" тақырыбында сөйлесті. Бірақ 1968 жыл өте барысында Адорно студенттердің университет өмірін бұзуына көбірек қарсы болды. Оның оқшаулануы "Альтернатив" журналында жарияланған мақалалармен күшейді. Бұл мақалалар Ханна Арендтің "Меркур" журналындағы мақалаларын ұстанып, Адорноның Берлиндегі эмиграция жылдарында Бенджаминге қысым көрсеткенін және оның "Жазулар мен хаттар" жинағын әділетсіздікпен құрастырғанын мәлімдеді. Жауап ретінде Бенджаминнің көп жылдық досы Гершом Шолем "Меркур" журналының редакторына хат жолдап, Арендттің "кейбір жағдайларда ұятты, тіпті арсыз" пікірлеріне наразылығын білдірді. Студенттер мен Батыс Германия мемлекеті арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлады. 1968 жылдың көктемінде SDS-тің белгілі өкілі Руди Дучке көшеде атып өлтірілді. Оған жауап ретінде студенттерді қаралау науқанына ұшыратқан Springer Press-ке қарсы үлкен демонстрациялар өтті. "Ди Цайт" газетінде жарияланған және Адорно қол қойған ашық үндеуде осы кісі өлтіруге әрекеттенудің әлеуметтік себептерін зерттеу және Springer Press-тің қоғамдық пікірді манипуляциялауын тергеу талап етілді. Сонымен қатар, Адорно өзінің лекцияларын бұзуға қарсылық білдірді және олардың саяси мақсаттарымен ынтымақтастығын көрсетуден бас тартты, теориялық ретіндегі тәуелсіздігін сақтады. Адорно студенттер жақтаған теория мен практиканың біртұтастығын жоққа шығарды және студенттердің әрекеттері жағдайды дұрыс талдамаудан туындады деп мәлімдеді. "Баррикада салу, - деп жазды ол Маркузеге, - "бомбаны қолданушыларға қарсы күлкілі". Адорно радикал студенттерді "джинс киген штурмшылар (Sturmabteilung)" деп атады. 1968 жылдың қыркүйегінде Адорно "Албан Берг: Ең кішкентай байланыстың шебері" еңбегін жариялау үшін Венаға барды. Франкфуртқа оралғаннан кейін, жағдайлар оның эстетика туралы жазғысы келген кітабына назар аударуына кедергі келтірді: "Дұрыс студенттік талаптар мен күмәнді әрекеттер, - деп жазды ол Маркузеге, - соншалықты араласып кеткендіктен, ешқандай өнімді жұмыс жасау, тіпті ақылға қонымды ойлау да қиын". Студенттердің наразылықтары институттың әлеуметтану семинары бөлмелерін жиһаздан алып қоюмен қорқытқаннан кейін полиция ғимаратты жабу үшін шақырылды.

At the time of Negative Dialectics publication, student protests fragilized West German democracy. Trends in the media, an educational crisis in the universities, the Shah of Iran's 1967 state visit, German support for the war in Vietnam, and the emergency laws combined to create a highly unstable situation. Like many of his students, Adorno too opposed the emergency laws, as well as the war in Vietnam, which, he said, proved the continued existence of the "world of torture that had begun in Auschwitz". The situation only deteriorated with the police shooting of Benno Ohnesorg at a protest against the Shah's visit. This death, as well as the subsequent acquittal of the responsible officer, were both commented upon in Adorno's lectures. As politicization increased, rifts developed within both the Institute's relationship with its students as well as within the Institute itself. Soon Adorno himself would become an object of the students' ire. At the invitation of Péter Szondi, Adorno was invited to the Free University of Berlin to give a lecture on Goethe's Iphigenie in Tauris. After a group of students marched to the lectern, unfurling a banner that read "Berlin's left wing fascists greet Teddy the Classicist", a number of those present left the lecture in protest after Adorno refused to abandon his talk in favor of discussing his attitude on the current political situation. Adorno shortly thereafter participated in a meeting with the Berlin Sozialistischer Deutscher Studentenbund (SDS) and discussed "Student Unrest" with Szondi on West German Radio. But as 1968 progressed, Adorno became increasingly critical of the students' disruptions to university life. His isolation was only compounded by articles published in the magazine alternative, which, following the lead of Hannah Arendt's articles in Merkur, claimed Adorno had subjected Benjamin to pressure during his years of exile in Berlin and compiled Benjamin's Writings and Letters with a great deal of bias. In response, Benjamin's longtime friend Gershom Scholem, wrote to the editor of Merkur to express his disapproval of the "in part, shameful, not to say disgraceful" remarks by Arendt. Relations between students and the West German state continued deteriorating. In spring 1968, a prominent SDS spokesman, Rudi Dutschke, was gunned down in the streets; in response, massive demonstrations took place, directed in particular against the Springer Press, which had led a campaign to vilify the students. An open appeal published in Die Zeit, signed by Adorno, called for an inquiry into the social reasons that gave rise to this assassination attempt as well as an investigation into the Springer Press' manipulation of public opinion. At the same time, however, Adorno protested against disruptions of his own lectures and refused to express his solidarity with their political goals, maintaining instead his autonomy as a theoretician. Adorno rejected the so called unity of theory and praxis advocated by the students and argued that the students' actions were premised upon a mistaken analysis of the situation. The building of barricades, he wrote to Marcuse, is "ridiculous against those who administer the bomb." Adorno would refer to the radical students as "stormtroopers (Sturmabteilung) in jeans." In September 1968 Adorno went to Vienna for the publication of Alban Berg: Master of the Smallest Link. Upon his return to Frankfurt, events prevented his concentrating upon the book on aesthetics he wished to write: "Valid student claims and dubious actions", he wrote to Marcuse, "are all so mixed up together that all productive work and even sensible thought are scarcely possible any more." After striking students threatened to strip the Institute's sociology seminar rooms of their furnishings and equipment, the police were brought in to close the building.

Кейінгі жылдар

Адорно Рудольф Борхарттың поэзия жинағына кіріспе жазуға кірісті, бұл Цюрихте сөйлеген «Сыйлы тіл» атты дәрісімен байланысты болды, содан кейін Парижде эстетика туралы дәріс оқыды, онда ол Бекеттпен қайта кездесті. 1966 жылдың қазан айынан бастап Адорно «Эстетикалық теория» бойынша жұмыс істеді. 1969 жылдың маусым айында ол «Ұстап алуға болатын сөздер: сындық үлгілер» атты еңбегін аяқтады. 1968–69 оқу жылының қысқы семестрінде Адорно университеттен демалысқа шықты, осылайша өзін эстетикалық кітабын аяқтауға толықтай арнады. Жазғы семестрде Адорно «Диалектикалық ойлауға кіріспе» атты лекциялық курсын, сондай-ақ субъект пен объект диалектикасы бойынша семинар жоспарлады. Бірақ алғашқы лекцияда Адорно лекцияны ашып, сұрақтар туындағанда оларды қоюға тырысқанда, бұл тез арада одан қашқан дүрбелеңге ұласты. Бір студент тақтаға «Егер Адорноны тыныш қалдырсақ, капитализм ешқашан тоқтамайды» деп жазғаннан кейін үш студент қыз лекция оқитын орынға жақындап, көкіректерін ашып, оның үстіне гүл жапырақтарын шашты. Дегенмен Адорно наразылық қозғалысын толығымен айыптауға қарсы болды, себебі мұндай әрекет Адорноның ілімі саяси иррационализмнің себебі деген консервативті пікірді күшейте түсер еді. Лекциялардағы келесі бұзылыстардан кейін Адорно семинардың қалған бөлігіндегі лекцияларды тоқтатты, тек философиялық семинарды жалғастырды. 1969 жылдың жазында осы оқиғалардан шаршаған Адорно күшін қайта жинау үшін Швейцарияның Зермат қаласына, Маттерхорн тауының етегіне қайта оралды. 6 тамызда жүрек талмасынан көз жұмды.

Зияткерлік ықпал

Франкфурт мектебінің көптеген теоретиктері сияқты Адорно да Гегель, Маркс және Фрейд еңбектерімен әсерленді. Олардың маңызды теориялары 20 ғасырдың бірінші жартысында көптеген солшыл зиялылардың қызығушылығын тудырды. Лоренц Йейгер Адорноның саяси өмірбаянында оның "Ахилл өкізін" сын тұрғысынан талқылайды: Адорно "дайын ілімдерге, марксизмге, психоанализге және Екінші Вена мектебінің ілімдеріне дерлік шексіз сенім артқан".

Гегель

Адорноның Гегель философиясын қабылдауы 1931 жылы оның тұсаукесерлік лекциясында көрініс берді, онда ол «фәлсапалық түсіндіру тек диалектикалық тұрғысынан ғана мүмкін» деп тұжырымдады (Gesammelte Schriften 1: 338). Гегель әдістер мен мазмұнды бөлу идеясын қабылдамады, себебі ойлау – әрқашан бір нәрсе туралы ойлау; оның үшін диалектика – «объектінің өзінің түсінікті қозғалысы». Де сияқты, Адорно да бұл пікірді өзіне қабылдап, ойлауын Гегельдің негізгі категорияларының бірі – нақты теріскеуге негіздеді. Оған сәйкес, бір нәрсе абстрактілі түрде теріске шығарылмайды және жоққа шығарылмайды, бірақ өзінің қарсы тұратыны арқылы жаңа, бай ұғымда сақталады. Адорно Гегельге арналған үш зерттеуін «диалектиканың жаңа анықтамасын дайындау» деп түсіндірді және олар «басталу керек жерде» тоқтап қалады (Gesammelte Schriften 5: 249 f.). Адорно өзінің кейінгі маңызды еңбектерінің бірі – «Негативті диалектика» (1966) – осы міндетке арналды. Атауы «дәстүр мен қарсылықты тең дәрежеде» білдіреді. Гегельдік акыл-ойдың спекулятивтік диалектикасынан нәр алып, Адорно «бірдей емес» ұғымындағы өзінің «негативтік» диалектикасын жасады.

Карл Маркс

Маркстің "Саяси экономиканы сындау" еңбегі Адорноның ойлауын анық қалыптастырды. Юрген Хабермас айтқандай, марксистік сын Адорно үшін "көкпейіл ортодоксальдық, оның санаттары Адорноның мәдени сын-тексеруінде [көрініс береді], бірақ олардың ықпалы тікелей аталмаған". Маркстің Адорноға әсері алғаш рет Георгий Лукачтың "Тарих және тап санасы" (Geschichte und Klassenbewußtsein) арқылы келді. Осы мәтіннен Адорно тауар фетишизмі мен реификацияның марксистік санаттарын алды. Бұл Адорноның сауда туралы ұғымымен тығыз байланысты, ол оның философиясының орталық тұсы, және тек экономикалық теориямен ғана шектелмейді. Адорноның "алмасу қоғамы" (Tauschgesellschaft), "шексіз және құрылысқа қарайтын кеңеюге құштарлығымен" капитализмді сипаттау ретінде оңай түсіндіріледі. Сонымен қатар, марксистік идеология тұжырымы Адорно үшін өте маңызды. Адорноның еңбектерінде сирек кездесетін таптар теориясының да бастауы марксистік ойлауға қатысты. Адорно өзінің екі еңбегінде тапқа тікелей сілтеме жасады: біріншісі, "Класстар мен қабаттар" (Klassen und Schichten) кіші тарауы, оның Музыка социологиясына кіріспесінен; екіншісі, 1942 жылы жарық көрмеген "Таптар теориясы туралы толғаныстар" эссесі, ол өлімінен кейін жинақталған еңбектерінде жарияланды.

Зигмунд Фрейд

Психоанализ – сын теориясының құрамдас бөлігі. Адорно Зигмунд Фрейдтің еңбектерін ерте оқыған, бірақ Хоркхаймерден өзгеше, ол ешқашан талдаудан өткен жоқ. Фрейдті алғаш рет өзінің бастапқы (қайтарылып алынған) «Аңның трансценденттік теориясындағы санасыздық тұжырымы» (1927) атты диссертациясымен жұмыс істеген кезде оқыды. Онда Адорно «барлық невроздарды емдеу – науқастың олардың симптомдарының мәнін толық түсінуімен тең» деп мәлімдеді. «Социология мен психология арасындағы қатынас туралы» (1955) эссесінде ол фашизмге қарсы тұру үшін «қоғам теориясын психологиямен, әсіресе аналитикалық бағытталған әлеуметтік психологиямен толықтыру қажеттігін» негіздеді. Адорно негізгі адамдық мүдделерге қарсы әрекет ететін репрессивті қоғамның біртұтастығын түсіндіру үшін үстемдік психологиялық күштерді зерттеудің қажеттігін атап өтті. Адорно Фрейдтің «қатаң түріндегі» ортодоксалдық доктринасын әрдайым қолдап, қорғады. Осы позициядан ол Эрих Фроммға және кейін Карен Хорниге олардың ревизионизмі үшін қарсы шабуыл жасады. Ол психоанализдің социологиялық тұрғыдан қарастырылуына және оны терапиялық процедураға дейін кемсітуіне де күмәнмен қарады.

Теория

Адорноның еңбегі 20 ғасырдың басындағы авангардтық өнерге тән ортақ түйіннен басталады: өзіміздегі және әлемдегі алғашқы, бастаукөзді жайтты тану. Пикассоның африкалық мүсіндерге деген құштарлығы да, Мондрианның суреттеуді ең қарапайым құрауыш – сызыққа дейін кемітуі де Адорноның ғасырдың ең радикалды өнерімен ортақ болған примитивизмге деген қызығушылығымен түсіндіріледі. Сол кезде Батыс әлемі дүниежүзілік соғыстардың, отаршылдықтың күшеюінің және тауар өндірісінің үдемелі дамуының салдарынан өркениеттің өзі жеңіп келген варварлыққа құлдырап бара жатты. Адорно пікірінше, қоғамның өзін-өзі сақтауы әлеуметтік жағынан мақұлданған өзін-өзі құрбан етуден ажырамас болды: «алғашқы» халықтардың, эгоның алғашқы аспектілерінің және еліктеу мен көңілжасы арқылы көрінетін алғашқы, миметикалық құштарлықтардың. Адорноның теориясы шындықтың осы бастаукөздік қасиетін түсінуден өрбиді, ол осы бастаукөздік жайтты басуға немесе варварлыққа қайта оралу арқылы орнатылған үстемдік жүйелерін нығайтуға бағытталған барлық әрекеттерге қарсы тұруға тырысады. Осы тұрғыдан алғанда, Адорноның саясат, философия, музыка және әдебиет туралы жазбалары – әрқайсысының өзін-өзі жоюды өзін-өзі сақтаудың қажетті құны ретінде ақтауға тырысатын жолдарына өмір бойына жасаған сынды білдіреді. Адорноның аудармашысы Роберт Хуллот Кентордың айтуынша, Адорно еңбегінің басты мотиві – «өмір өзін-өзі сақтау үшін күрестен гөрі артық не болуы мүмкін екенін» анықтау болып табылады. Осы мағынада, Адорно «Теріс диалектика» еңбегінде өзін-өзі сақтау принципі – «тарихтың қазігге дейін мойынсұнып келген өлім заңы» ғана екенін жазады. Адорноның ой-өрісінің ең негізгі қозғаушы күші – осы заңға жасалған түбегейлі сын. Адорноға ең әсер еткендер – Макс Вебердің көңілсіздікке қарсы сын-қарасы, Дьердь Лукачтың марксизмге гегельдік тұрғыдан жасаған түсіндірмесі және Вальтер Бенджаминнің тарих философиясы болды. Адорно, Франкфурт мектебінің басқа да теоретиктері – Макс Хоркхаймер мен Герберт Маркузе сияқты, дамыған капитализм өзінің құлдырауына әкелетін күштерді басып тастады немесе жойды және социализмге айналдыруға болатын революциялық сәт өткенін мәлімдеді. Ол өзінің «Теріс диалектика» (1966) еңбегінің басында айтқандай, философия әлі де қажет, себебі оны іске асыруға мүмкіндік болған уақыт өткізіліп қалды. Адорно капитализм революциялық сананың объективті негіздеріне шабуыл жасау және сындық сананың негізі болған жекелікті жою арқылы нығая түсті деп дәлелдеді. Адорно, сондай-ақ Хоркхаймер, позитивизмнің барлық түрлерін технократия мен көңілсіздікке жауапты деп сынға алды және позитивизмді қабылдамай, дәстүрлі метафизиканы қайта жаңғыртудан сақтауға тырысқан теорияны жасауға ұмтылды. Адорно мен Хоркхаймер Людвиг Витгенштейн мен Карл Попперді позитивистер ретінде қарастырғаны үшін, әсіресе «позитивизм» терминін шамадан тыс қолданғаны үшін сынға ұшырады.

Adorno's work sets out from a central insight he shares with all early 20th century avant garde art: the recognition of what is primitive in ourselves and the world itself. Neither Picasso's fascination with African sculpture nor Mondrian's reduction of painting to its most elementary component—the line—is comprehensible outside this concern with primitivism, which Adorno shared with the century's most radical art. At that time, the Western world, beset by world wars, colonialist consolidation, and accelerating commodification, sank into the very barbarism civilization had prided itself in overcoming. According to Adorno, society's self preservation had become indistinguishable from socially sanctioned self sacrifice: of "primitive" peoples, primitive aspects of the ego and those primitive, mimetic desires found in imitation and sympathy. Adorno's theory proceeds from an understanding of this primitive quality of reality that seeks to counteract whatever aims either to repress this primitive aspect or to further those systems of domination set in place by this return to barbarism. From this perspective, Adorno's writings on politics, philosophy, music, and literature are a lifelong critique of the ways in which each tries to justify self mutilation as the necessary price of self preservation. According to Adorno's translator Robert Hullot Kentor, the central motive of Adorno's work thus consists in determining "how life could be more than the struggle for self preservation". In this sense, the principle of self preservation, Adorno writes in Negative Dialectics, is nothing but "the law of doom thus far obeyed by history." At its most basic, Adorno's thought is motivated by a fundamental critique of this law. Adorno was chiefly influenced by Max Weber's critique of disenchantment, György Lukács's Hegelian interpretation of Marxism, and Walter Benjamin's philosophy of history. Adorno, along with the other major Frankfurt School theorists, Max Horkheimer and Herbert Marcuse, argued that advanced capitalism had managed to contain or liquidate the forces that would bring about its collapse and that the revolutionary moment, when it would have been possible to transform it into socialism, had passed. As he put it at the beginning of his Negative Dialectics (1966), philosophy is still necessary because the time to realize it was missed. Adorno argued that capitalism had become more entrenched through its attack on the objective basis of revolutionary consciousness and through liquidation of the individualism that had been the basis of critical consciousness. Adorno, as well as Horkheimer, critiqued all forms of positivism as responsible for technocracy and disenchantment and sought to produce a theory that both rejected positivism and avoided reinstating traditional metaphysics. Adorno and Horkheimer have been criticized for over applying the term "positivism", especially in their interpretations of Ludwig Wittgenstein and Karl Popper as positivists.

Музыка және мәдениет индустриясы

Адорно джаз бен халықтық музыканы сынға алып, оны капитализмнің қазіргі тұрақтылығына үлес қосатын, «эстетикалық тұрғыдан ұнамды» және «жағымды» ететін мәдениет индустриясының бір бөлігі ретінде қарастырды. Венадағы «Анбрук» журналына жазған алғашқы мақалаларында Адорно музыкалық прогресс композитордың «музыкалық материал» деп атаған нәрседегі мүмкіндіктер мен шектеулермен құрылымдық түрде жұмыс істеу қабілетіне пропорционал екенін айтты. Адорно үшін он екі тондық сериализм – композицияның шешуші, тарихи дамыған әдісі. Оның пікірінше, композицияның объективті жарамдылығы композитордың генийіне де, туындының бұрынғы стандарттарға сәйкестігіне де емес, материалдың диалектикасын тұжырымды түрде бейнелеуіне байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, Бах немесе Бетховен деңгейіндегі композиторлардың қазіргі кезде жоқтығы музыкалық регрессияның белгісі емес; керісінше, жаңа музыка бұрынғыда басып тасталған музыкалық материалдың жаңа қырларын ашады: музыкалық материалдың саннан, гармониялық қатардан және тональдық гармониядан азаттығы. Осылайша, тарихи прогресс тек «туындыға бағынып, оның бағытын ұстанғаннан басқа ешқандай активті қадам жасамаған» композиторға ғана қол жеткізеді. Тарихи тәжірибе мен әлеуметтік қатынастар осы музыкалық материалға сіңгендіктен, сыншы осындай материалды талдауға жүгінуі керек. Музыкалық материалдың осылай радикалды түрде азаттығына байланысты Адорно Стравинский сияқты осы еркіндіктен бас тартып, өткеннің формаларына қайта оралғандарды, сондай-ақ он екі тондық композицияны композиция ережелерін диктаттайтын техникаға айналдырғандарды сынға алды. Адорно мәдениет индустриясын сындық тенденциялардың немесе әлеуеттердің жойылған аренасы ретінде қарастырды. Ол мәдени тауарларды жаппай ақпарат құралдары арқылы өндіріп, тарату арқылы халықты манипуляциялайтын мәдениет индустриясы туралы айтты. Халықтық мәдениет адамдардың пассивті болуының себебі ретінде анықталды; халықтық мәдениетті тұтыну арқылы қол жетімді оңай ләззаттар адамдарды, олардың экономикалық жағдайы қаншалықты қиын болса да, бағынышқы және қанағаттанған етеді. «Капиталистік өндіріс оларды дене және жан бойынша осылай шектейді, олар ұсынылған нәрсеге көмектесе алмайтын құрбанға айналады». Мәдени тауарлардың айырмашылығы оларды әртүрлі етіп көрсетсе де, шын мәнінде олар бір тақырыптың әртүрлі нұсқалары ғана. Ол «стандартталған өндіріс арқылы сатып алу тауарларын бәріне бірдей ұсынылады», - деп жазды, бірақ бұл «дәмі манипуляциясы және ресми мәдениеттің жекешелік сылтауы» арқылы жасырылады. Осылайша мәдениет индустриясы әрбір тұтынушыға ерекше және жекелендірілген түрде қызығушылық танытады, бұл ретте олар үшін ең аз шығын мен күш жұмсалады. Тұтынушылар әрбір тауар немесе өнім жеке адамның жеке қалауына сай келеді деген иллюзияны сатып алады, нәзік өзгерістерді немесе арзан «қосымшаларды» енгізу арқылы тұтынушыны жаңа сатып алулар үшін қайта оралуға және корпорация жүйесіне көбірек табыс әкелуге мүмкіндік береді. Адорно осы құбылысты псевдоиндивидуализация және әрқашан бірдей деп тұжырымдады. Адорноның талдаулары сол жақтан бұқаралық мәдениетті сынға алуға мүмкіндік берді, бұл оң жақтан танымал мәдениетті сынға теңестірді. Сол және оң жақтағы екі көзқарас та мәдениетті тұтынудың әлеуметтік және моральдық проблемаларының түбінде мәдени өндірістің сипаты жатыр деп санайды. Алайда, оң жақтан шыққан сын көпшілік мәдениетіндегі жыныстық және нәсілдік әсерлерге байланысты моральдық бұзылысқа баса назар аударған кезде, Адорно проблеманы мазмұнымен емес, массалық мәдениеттің өндірісінің объективті шындықтарымен және оның әсерлерімен, мысалы, кері психологияның бір түрі ретінде байланыстырды. Адорноның ықпалындағы ойшылдар қазіргі қоғам оның болжаған бағытында дамыды деп санайды, әсіресе өткенге (Аушвицке), адамгершілікке немесе мәдениет индустриясына қатысты. Соңғысы мәдениеттануда ерекше нәтижелі, бірақ өте даулы терминге айналды. Адорноның эстетика мен музыкаға қатысты көптеген ой-пікірлері жақында ғана талқылана бастады. Бұл тақырыпқа арналған мақалалар жинағы, олардың көпшілігі бұрын ағылшын тіліне аударылмаған, жақында ғана жиналып, «Музыка туралы мақалалар» деп жарияланды. Адорноның өлімінен бұрынғы жылдары жасаған еңбектері «негативтік диалектика» идеясымен қалыптасты, бұл идея оның осы аттас кітабында ең толыққанды түсіндірілген. Франкфурт мектебінің жұмысындағы маңызды идея «ағарту диалектикасынан» бастап, ойдың барлық объектілерді (басым) субъектінің бақылауына бағындыратын үстемдік құралына айналуы болды, әсіресе сәйкестік ұғымы арқылы, яғни табиғатта және қоғамдағы басым ұғымдармен үйлесетін немесе сәйкес келетін нәрсені ғана нақты деп тану және осыған сәйкес келмейтін нәрсені нақты емес немесе жоқ деп есептеу. Адорноның «негативтік диалектикасы» субъектінің ұғымдарына бағынбайтын нәрсенің шектеулерін мойындайтын және оның нақтылығын қабылдайтын үстемдіксіз ойды тұжырымдауға бағытталған әрекет болды. Шын мәнінде, Адорно өзінің социологиялық жұмысының сындық күшін тауар формасының немесе айырбас қатынасының ойдағы реификациясы деп қарастырған сәйкестікке сын жасау арқылы негіздеуге тырысты, бұл әртүрлі нәрселер арасында жалған сәйкестікті көздейді. Ұғым мен объект арасындағы айырмашылықтан сын туады, ол бұрынғыға қалдықсыз енбейді. Осы айырмашылық, сәйкестіктегі сәйкессіздік, материалдық өмірді де, тұжырымдық ойды да сынға алудың кілті болды. Адорноның музыка зерттеушісі ретіндегі беделі әлі де даулы. Джазды кең ауқымды сынға алуы және Стравинскийге қарсы Екінші Вена мектебін қолдауы оның беделін төмендетті. Әйгілі американ ғалымы Ричард Тарускин Адорноны «керемет жоғары бағаланған» деп мәлімдеді. Танымал пианист және сыншы Чарльз Розен Адорноның «Жаңа музыка философиясы» кітабын «көптеген жасанды ұсыныстар, объективті зерттеу болып көрінетін polemic туынды» деп сипаттады. Тіпті марксист болған тарихшы және джаз сыншысы Эрик Хобсбаум Адорноның жазбаларында «джаз туралы жазылған ең ақымақ беттердің бірі» бар екенін айтты. Британ философы Роджер Скрутон Адорноның «марксизмге қажеттідей адамдардың жай-күйіне толы, және олардың қуаншақты, өмірді бекітетін музыкасы капиталистік машинаға құл болғандықтарын көрсететін көптеген қиын ойлар» жазғанын айтты. Басқа композитор, Лучано Берио сұхбатта: «Адорно жазғандардың барлығын толығымен жоққа шығару оңай емес – әрі қарай, ол соңғы 150 жылдың шығармашылығын зерттеген ең өткір және сонымен бірге ең негативті интеллекттердің бірі болды. Ол тұтыну музыкасының, жаппай ақпарат құралдарының және жалпы капитализмнің ең қуатты және қызықты ерекшеліктерінің бірі – олардың ағылтылығы, бейімделу және сіңіру қабілетін ұмытып кеткен». Екінші жағынан, ғалым Славой Жижек Адорноның «Вагнерді іздеуде» кітабына алғы сөз жазды, онда Жижек осы кітапқа «эмансипациялық импульс» атрибутын жатқызды, бірақ бұл импульске адал болу Адорноның Вагнер туралы зерттеуінің нақты тезистерін «сатуды» талап етеді. 2014 жылы «New Yorker» журналында жарияланған музыка сыншысы Алекс Росс Адорноның жұмысы цифрлық дәуірде жаңа маңызға ие болғанын айтты: «Поп гегемониясы толығымен аяқталды, оның жұлдыздары ақпарат құралдарын бағындырып, титан іскерлердің экономикалық күшін қолданады. Мәдениет бұрынғыдан да біртұтас көрінеді, Google, Apple, Facebook және Amazon сияқты бірнеше алып корпорациялар беспрецеденттік монополияларға төрағалық етеді». Адорноның коммерциялық медиа капитализміне жасаған сынымы әлі де ықпалды. Адорноның әсерімен жазылған Уэс туралы көптеген зерттеулер бар...

Adorno criticized jazz and popular music, viewing it as part of the culture industry, that contributes to the present sustainability of capitalism by rendering it "aesthetically pleasing" and "agreeable". In his early essays for the Vienna based journal Anbruch, Adorno claimed that musical progress is proportional to the composer's ability to constructively deal with the possibilities and limitations contained within what he called the "musical material". For Adorno, twelve tone serialism constitutes a decisive, historically developed method of composition. The objective validity of composition, according to him, rests with neither the composer's genius nor the work's conformity with prior standards, but with the way in which the work coherently expresses the dialectic of the material. In this sense, the contemporary absence of composers of the status of Bach or Beethoven is not the sign of musical regression; instead, new music is to be credited with laying bare aspects of the musical material previously repressed: The musical material's liberation from number, the harmonic series and tonal harmony. Thus, historical progress is achieved only by the composer who "submits to the work and seemingly does not undertake anything active except to follow where it leads." Because historical experience and social relations are embedded within this musical material, it is to the analysis of such material that the critic must turn. In the face of this radical liberation of the musical material, Adorno came to criticize those who, like Stravinsky, withdrew from this freedom by taking recourse to forms of the past as well as those who turned twelve tone composition into a technique that dictated the rules of composition. Adorno saw the culture industry as an arena in which critical tendencies or potentialities were eliminated. He argued that the culture industry, which produced and circulated cultural commodities through the mass media, manipulated the population. Popular culture was identified as a reason why people become passive; the easy pleasures available through consumption of popular culture made people docile and content, no matter how terrible their economic circumstances. "Capitalist production so confines them, body and soul, that they fall helpless victims to what is offered them." The differences among cultural goods make them appear different, but they are in fact just variations on the same theme. He wrote that "the same thing is offered to everybody by the standardized production of consumption goods", but this is concealed under "the manipulation of taste and the official culture's pretense of individualism". By doing so, the culture industry appeals to every single consumer in a unique and personalized way, all while maintaining minimal costs and effort on their behalf. Consumers purchase the illusion that every commodity or product is tailored to the individual's personal preference, by incorporating subtle modifications or inexpensive "add ons" in order to keep the consumer returning for new purchases, and therefore more revenue for the corporation system. Adorno conceptualized this phenomenon as pseudo individualisation and the always the same. Adorno's analysis allowed for a critique of mass culture from the left that balanced the critique of popular culture from the right. From both perspectives—left and right—the nature of cultural production was felt to be at the root of social and moral problems resulting from the consumption of culture. However, while the critique from the right emphasized moral degeneracy ascribed to sexual and racial influences within popular culture, Adorno located the problem, not with the content, but with the objective realities of the production of mass culture and its effects, for instance, as a form of reverse psychology. Thinkers influenced by Adorno believe that today's society has evolved in a direction foreseen by him, especially in regard to the past (Auschwitz), morals, or the Culture Industry. The latter has become a particularly productive, yet highly contested term in cultural studies. Many of Adorno's reflections on aesthetics and music have only just begun to be debated. A collection of essays on the subject, many of which had not previously been translated into English, has only recently been collected and published as Essays on Music. Adorno's work in the years before his death was shaped by the idea of "negative dialectics", set out especially in his book of that title. A key notion in the work of the Frankfurt School since Dialectic of Enlightenment had been the idea of thought becoming an instrument of domination that subsumes all objects under the control of the (dominant) subject, especially through the notion of identity, that is, of identifying as real in nature and society only that which harmonized or fit with dominant concepts, and regarding as unreal or non existent everything that did not. Adorno's "negative dialectics" was an attempt to articulate a non dominating thought that would recognize its limitations and accept the non identity and reality of that which could not be subsumed under the subject's concepts. Indeed, Adorno sought to ground the critical bite of his sociological work in his critique of identity, which he took to be a reification in thought of the commodity form or exchange relation which always presumes a false identity between different things. The potential to criticize arises from the gap between the concept and the object, which can never go into the former without remainder. This gap, this non identity in identity, was the secret to a critique of both material life and conceptual reflection. Adorno's reputation as a musicologist remains controversial. His sweeping criticisms of jazz and championing of the Second Viennese School in opposition to Stravinsky have caused him to fall out of favor. The distinguished American scholar Richard Taruskin declared Adorno to be "preposterously over rated." The eminent pianist and critic Charles Rosen saw Adorno's book The Philosophy of New Music as "largely a fraudulent presentation, a work of polemic that pretends to be an objective study." Even a fellow Marxist such as the historian and jazz critic Eric Hobsbawm saw Adorno's writings as containing "some of the stupidest pages ever written about jazz". The British philosopher Roger Scruton saw Adorno as producing "reams of turgid nonsense devoted to showing that the American people are just as alienated as Marxism requires them to be, and that their cheerful life affirming music is a 'fetishized' commodity, expressive of their deep spiritual enslavement to the capitalist machine." Another composer, Luciano Berio said, in interview, "It's not easy to completely refute anything that Adorno writes – he was, after all, one of the most acute, and also one of the most negative intellects to excavate the creativity of the past 150 years He forgets that one of the most cunning and interesting aspects of consumer music, the mass media, and indeed of capitalism itself, is their fluidity, their unending capacity for adaptation and assimilation." On the other hand, the scholar Slavoj Žižek has written a foreword to Adorno's In Search of Wagner, in which Žižek attributes an "emancipatory impulse" to the same book—although Žižek also suggests that fidelity to this impulse demands "a betrayal of the explicit theses of Adorno's Wagner study". Writing in the New Yorker in 2014, music critic Alex Ross, argued that Adorno's work has a renewed importance in the digital age: "The pop hegemony is all but complete, its superstars dominating the media and wielding the economic might of tycoons Culture appears more monolithic than ever, with a few gigantic corporations—Google, Apple, Facebook, Amazon—presiding over unprecedented monopolies". Adorno's critique of commercial media capitalism continues to be influential. There is much scholarship influenced by Adorno on how Western entertainment industries strengthen transnational capitalism and reinforce a Western cultural dominance. Adornean critique can be found in works such as Tanner Mirrlees' "The US Empire's Culture Industry" which focus upon how Western commercial entertainment is artificially reinforced by transnational media corporations rather than being a local culture.

Марксистік сын

Адорно әлеуметтік тоталитетті автоматты жүйе ретінде ұсынады. Хорст Мюллердің "Критикалық теорияның сын" ("Kritik der kritischen Theorie") еңбегіне сәйкес, бұл тұжырым Адорноның қоғамды өзін-өзі реттейтін жүйе ретінде қарауымен үйлеседі, одан қашып құтылу қажет (бірақ ешкім құтыла алмайды). Ол үшін ол бар, бірақ адамдық емес. Мюллер мұндай жүйенің болуына қарсылық білдіріп, сын теориясының қоғамдық өзгерістерге нақты шешім ұсынбайтынын айтады. Ол, әсіресе Юрген Хабермас және жалпы Франкфурт мектебі Марксті дұрыс түсінбегендігіне тоқталады.

Стандарттау

Стандарттау құбылысы – "капиталистік массалық ақпарат құралдары мен массалық мәдениеттің ең төменгі ортақ бөлімге үдел болатын, максималды пайда табуға бағытталған формулалық өнімдерін сипаттауға қолданылатын түсінік". Адорноның сөзіне қарағанда, біз медиа мәдениетіне негізделген қоғамда өмір сүреміз, оның басты ерекшеліктерінің бірі – өнімді тұтыну. Бұқаралық ақпарат құралдары тұтынушыларды жарнамаланатын тауарды сатып алуға көндіру үшін өнімдер мен қызметтер туралы ақпарат жеткізеді. Стандарттау – көп мөлшерде тауар өндіру және оларды тұтынушыларға ұсыну арқылы максималды пайда табу. Олар тұтынушыларға арналған өнім немесе қызмет сатып алып жатыр деген сезім тудыру үшін өнімдерді жекелендіреді. Адорно танымал музыканың құрылымымен байланысты туындаған мәселелерді атап көрсетеді, онда бүгінгі хит-парадтардағы әндерді жасау үшін әртүрлі музыкалық үлгілер қолданылады, бір әннен екіншісіне бірдей үлгілерді пайдалану арқылы көптеген тректер жасалып, қайта құрылып, өзгертіледі. Ол "апологетикалық музыка" мен "критикалық музыка" арасында ажырату жасайды. Апологетикалық музыка – "поп-музыка" индустриясының жоғары деңгейде өндірілген және насихатталған музыкасы, түрлі бөліктерден құралған және әртүрлі әндер жасау үшін алмастырылатын музыка. "Популярлы музыканың әлеуметтік және психологиялық функциялары – ол әлеуметтік байланыс құралы ретінде әрекет етеді" және "адамдарды қолданыстағы билік құрылымдарының қағидаларына бағынышты және мойынсұнушы етуге" себін тигізеді. Адорноның пікірінше, шынайы музыка өзінің бөліктерінің жиынтысынан артық болғанда ғана тамашалыққа жетеді. Ол мысал ретінде Бетховеннің симфонияларын келтіреді: "[Оның] ұлылығы – кездейсоқ жеке мелодиялық элементтердің тұтас формаға толық бағынуында көрінеді". Стандарттау мәдениет индустриясының өнімдеріне ғана емес, сонымен қатар тұтынушыларға да қатысты. Көптеген жағдайларда тұтынушылар күн сайын бұқаралық ақпарат құралдарының жарнамаларымен шабуылдайды. Тұтынушылар электронды ақпарат құралдары арқылы жаппай өндірілген музыкалық мотивтерді пайдаланатын медиа жүйесі ұсынатын өнімдер мен қызметтерді тұтынуға итермеленеді. Мәдениет индустриясы көпшілікті қалыптастырды, бұл стандарттаудың әсерін одан да кеңінен таратады. Әлеуметтік желілер мен коммерциялық жарнаманың әсерін мойындамай, адам сәйкестік нормасы болып табылатын жағдайға түседі: "Тұтыну кезінде көпшілік өздері пайдаланатын және бір-бірімен алмасатын тауарлармен сипатталады". Тони Уотерс пен Дэвид Филхор Адорноның идеяларын тексеру үшін поп-әндерден музыкалық кіріспелерді пайдаланып, АҚШ, Германия және Таиланд студенттерінен оларды танитынын сұрады. Олар Адорно болжағандай, әннің кіріспесі белгілі бір коммерциялық поп-әндер үшін бүкіл әлемге тарағанын анықтады. Бірақ олар ұлттық айырмашылықтардың әлі де бар екенін көрсетті.

The phenomenon of standardization is "a concept used to characterize the formulaic products of capitalist driven mass media and mass culture that appeal to the lowest common denominator in pursuit of maximum profit". According to Adorno we inhabit a media culture driven society which has product consumption as one of its main characteristics. Mass media is employed to deliver messages about products and services to consumers in order to convince these individuals to purchase the commodity they are advertising. Standardization consists of the production of large amounts of commodities to then pursue consumers in order to gain the maximum profit possible. They do this by individualizing products to give the illusion to consumers that they are in fact purchasing a product or service that was specifically designed for them. Adorno highlights the issues created with the construction of popular music, where different samples of music used in the creation of today's chart topping songs are put together in order to create, re create, and modify numerous tracks by using the same variety of samples from one song to another. He makes a distinction between "Apologetic music" and "Critical music". Apologetic music is defined as the highly produced and promoted music of the "pop music" industry: music that is composed of variable parts and interchanged to create several different songs. "The social and psychological functions of popular music [are that it] acts like a social cement" "to keep people obedient and subservient to the status quo of existing power structures." Serious music, according to Adorno, achieves excellence when its whole is greater than the sum of its parts. The example he gives is that of Beethoven's symphonies: "[his] greatness shows itself in the complete subordination of the accidentally private melodic elements to the form as a whole." Standardization not only refers to the products of the culture industry but to the consumers as well. Many times every day consumers are bombarded by media advertising. Consumers are pushed and shoved into consuming products and services presented to them by a media system that takes advantage of musical hooks mass produced via electronic media. The masses have become conditioned by the culture industry, which makes the impact of standardization far more widespread. Not recognizing the impact of social media and commercial advertising, the individual is caught in a situation where conformity is the norm: "During consumption the masses become characterized by the commodities which they use and exchange among themselves." Tony Waters and David Philhour have tested Adorno's ideas and used musical intros from pop songs, and asked students in The United States, Germany, the United States, and Thailand what they recognize. They found that indeed, as Adorno hypothesized, the song intro recognition has spread around the world for some specific commercial pop songs. But they also demonstrate that there are still national differences in recognition.

Адорноның сыншыларына берген жауаптары

Өзін-өзі талдайтын социологияның алғашқы дамытушысы ретінде, әлеуметтік нысанға рефлексияның әсерін ескеру мүмкіндігін Бурдьеден бұрын болжаған Адорно, кейбір сынға (соның ішінде 1960 жылдары оның лекцияларын қасақана тоқтату) теңдер арасындағы әңгіме арқылы жауап беру мүмкін емес екенін түсінді. Оның сенуінше, қарапайым этнограф немесе социолог адамның мәні туралы ойы уақыт өте келе үнемі өзгеріп отырады.

Адорно ағылшын тіліне аударылды

Тіпті неміс оқырмандарына да Адорноның еңбектерін түсіну қиын болса, ағылшын тіліндегі оқырмандар үшін қосымша мәселе – оның неміс тіліндегі ерекшелігін ағылшын тіліне аударудың өте қиындығы. Гегель, Хайдеггер және басқа да көптеген неміс философтары мен ақындарының туындыларын аударуда да осындай қиындықтар кездеседі. Осы себепті, ертедегі аудармашылардың кейбіреуі тым сөзбе-сөз аударуға бейімділік танытқан. Соңғы жылдары Эдмунд Джефкотт пен Стэнфорд университетінің баспасы Адорноның бірқатар лекциялары мен кітаптарының жаңа аудармаларын жариялады, оның ішінде «Социологияға кіріспе», «Мораль философиясының мәселелері», Канттың «Таза акыл-ойдың сыны» және Аристотельдің «Метафизикасы» туралы жазылған лекцияларының транскрипциясы, сондай-ақ «Ағарту диалектикасының» жаңа аудармасы бар. Боулдердегі Колорадо университетінің профессоры Генри Пикфорд Адорноның «Өткенді талдаудың мәні» сияқты көптеген еңбектерін аударған. «Эстетикалық теория және жаңа музыка философиясы» атты кітаптың аудармасын Роберт Хуллот Кентор жасады, ол Минесота университетінің баспасынан шықты. Хуллот Кентор қазіргі таңда «Негативті диалектиканың» жаңа аудармасымен жұмыс істеп жатыр. Адорноның Альбан Бергпен болған хат алмасуы, «Музыкалық репродукция теориясына қарай» және Адорноның ата-анасына жазған хаттары Виланд Хобан аудармасында, Polity Press баспасынан жарық көрді. Бұл жаңа аудармалар неміс тіліндегі сөйлемдер мен сөздерді сөзбе-сөз аудармай, ағылшын тіліндегі оқырмандарға оңай түсінікті етуге бағытталған. «Топтық эксперимент» еңбегі, бұрын ағылшын тілінде қолжетімсіз болған, енді Джеффри К. Олик пен Эндрю Дж. Перриннің Гарвард университетінің баспасынан шыққан аудармасында қолжетімді, сонымен қатар Адорноның басқа жұмыстарымен және 20 ғасырдың қоғамдық пікір зерттеулерімен байланысын түсіндіретін кіріспе материалдары да бар.