Кіріспе

Неміс-американдық социолог және психоаналитик (1900–1980), теннисші Эрих Селигманн Фромм (/f//r//ɒ//m/; 23 наурыз, 1900 – 18 наурыз, 1980) – неміс-американдық әлеуметтік психолог, психоаналитик, социолог, гуманистік философ және демократиялық социалист. Ол нацистік режимнен қашып, Америка Құрама Штаттарына көшіп келген неміс-иудейі еді. Ол Нью-Йорктегі Уильям Алансон Уайт психиатрия, психоанализ және психология институтының негізін қалаушылардың бірі болды және Франкфурт мектебінің сындық теориясымен байланысты. Әкесінің әкесінің құрметіне оған Селигман Пинхас Фромм есімі берілді, бірақ Франкфурттағы тіркеу кеңсесі оны Эрих Пинхас Фромм деп емес, Эрих Селигманн Фромм деп тіркеді. Сондай-ақ, оның ата-анасы поштаны "Эрих С. Фроммға" жолдаған. 1918 жылы Франкфурт-на-Майне университетінде екі семестр заңгерлік білімін оқыды. 1919 жылдың жазғы семестрінде Фромм Гейдельберг университетінде оқыды, онда Альфред Вебер (социолог Макс Вебердің інісі), психиатр-философ Карл Ясперс және Генрих Рикертпен социологияны зерттей бастады. Фромм 1922 жылы "Иудей құқығы туралы" диссертациясын қорғап, Гейдельбергте әлеуметтанудан докторлық дәрежесін алды. Сол кезде Фромм діни сионист раввин Нехемия Антон Нобельдің ықпалымен сионизм қозғалысына белсенді қатысты. Ол еврей студенттік бірлестіктері мен басқа да сионисттік ұйымдардың мүшесі болды. Бірақ ол бұрынғыдай сионизмге адал болмай, оның "әмбебап мессианизм және гуманизм" идеалдарына қайшы келетінін айтты. 1920-ші жылдардың ортасында ол Фрида Райхманның Гейдельбергтегі психоаналитикалық санаториінде психоаналитик болуға оқыды. Олар 1926 жылы үйленді, бірақ көп ұзамай ажырасып, 1942 жылы ресми түрде ажырасты. 1927 жылы жеке практикалық қызметін бастады. 1930 жылы Франкфурт әлеуметтік зерттеулер институтына қабылданды және психоаналитикалық білімін аяқтады. Германияда нацистер билікке келгеннен кейін Фромм алдымен Женеваға, ал 1934 жылы Нью-Йорктегі Колумбия университетіне көшіп барды. Карен Хорни және Гарри Стак Салливанмен бірге Фромм психоаналитикалық ойдың неофрейдистік мектебіне жатады. Хорни мен Фромм бір-бірінің ой-пікіріне айтарлықтай әсер етті, Хорни Фромм үшін психоанализдің кейбір аспектілерін, ал Фромм Хорни үшін социологияны түсіндірді. Олардың қарым-қатынасы 1930 жылдардың аяғында аяқталды. Колумбия университетінен кеткеннен кейін Фромм 1943 жылы Вашингтон психиатрия мектебінің Нью-Йорк бөлімшесін құруға көмектесті, ал 1946 жылы Уильям Алансон Уайт психиатрия, психоанализ және психология институтын құрды. 1941-1949 жылдары Бенингтон колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді, ал 1941-1959 жылдары Нью-Йорктегі Әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жаңа мектепте сабақ берді. 1949 жылы Мексикаға көшіп келгеннен кейін Мексиканың Ұлттық автономды университетінде (UNAM) профессор болып жұмыс істеді және сол жердегі медициналық мектепте психоаналитикалық бөлім құрды. Сонымен қатар, ол 1957 жылдан 1961 жылға дейін Мичиган мемлекеттік университетінде психология профессоры, ал 1962 жылдан кейін Нью-Йорк университетінің өнер және ғылымдар аспирантурасында психологиядан қосымша профессор болып жұмыс істеді. 1965 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін UNAM-да және 1974 жылға дейін Мексика психоанализ қоғамында (SMP) сабақ берді. 1974 жылы Мехикодан Швейцарияның Мюральто қаласына көшіп, 1980 жылы өзінің үйінде, сексен жасқа толуына бес күн қалғанда қайтыс болды. Өмірі бойы жеке практикалық қызметін жүргізіп, бірнеше кітаптар жариялады. Фромм атеист болған, ол еврей діни рәсімдерін орындауды тоқтатып, бір кездері қолдаған сионизмді қабылдамады. Ол "адамзатты бөлуге, діни не саяси мәселелерге араласпауға" ұмтылған, он жылдар өткен соң осылай түсіндірді (Wershba, 12 б.), сол кезде ол бекем атеист болды.

Бес негізгі бағыт

Өзінің "Адам өзі үшін" атты кітабында Фромм "мінез бағдары" туралы айтқан. Ол өзінің мінез теориясын Фрейдтің теориясынан екі түрлі жолмен әлемге қатынасу арқылы ерекшелендіреді. Фрейд мінезді либидо ұйымдастыру тұрғысынан талдаған, ал Фромм өмір сүру процесінде біз әлеммен байланыстымыз дейді: 1) нәрселерді иелену және сіңіру – "Ассимиляция", және 2) адамдарға реакция жасау – "Әлеуметтену". Фромм бұл екі жолдың әлеммен қарым-қатынас жасау инстинкті емес, жеке адамның өмірінің ерекше жағдайларына жауап беруі екенін мәлімдеді; сондай-ақ, адамдар ешқашан толығымен бір типті бағдарға ие болмайды деп сенді. Осы екі жол өмірлік жағдайларға қатысты негізгі мінез бағдарларына әкеледі. Фромм өнімсіз мінез бағдарының төрт түрін атады: қабылдаушы, пайдаланушы, жинақтаушы және сатушы, ал бір оң бағдарды – өнімді деп атады. Қабылдаушы және пайдаланушы бағдарлар негізінен адамның басқа адамдармен қарым-қатынасын көрсетеді және мінездің әлеуметтену қасиеттері болып табылады. Жинақтаушы бағдар – материалдық заттарды/құндылықтарды иелену және сіңіру сипаты. Сатушы бағдар қазіргі замандағы адамның жағдайына жауап ретінде туындайды. Базардың қазіргі қажеттіліктері құндылықты анықтайды. Бұл – салыстырмалы этика. Ал өнімді бағдар – объективті этика. Адамзаттың өмірлік күресіне қарамастан, әрбір адамда сүйіспеншілікке, ақылға және өнімді еңбекке қабілеттілік бар. Фромм былай деп жазады: "Адамның өмір сүру парадоксы – адам бір мезгілде жақындық пен тәуелсіздікке ұмтылуы керек; басқалармен біртүтас болу үшін және сонымен бірге өзінің бірегейлігі мен ерекшелігін сақтау үшін. Осы парадоксқа және адамның моральдық проблемаларына жауап – өнімділік".

Фроммнің басқа да елеулі психологтарға әсері

Фроммның төрт өнімсіз бағдары 1953 және 1955 жылдар аралығында Чикаго университетінің кеңес беру орталығында Элиас Х. Портер, докторлық ғылымдарының кандидаты, және Карл Роджерс, докторлық ғылымдарының кандидаты бірлесіп жасаған «Адамдар арасындағы қарым-қатынас» психометриялық тестісі арқылы тексерілді. Фроммның төрт өнімсіз бағдары 1967 жылы Стюарт Аткинс, доктор Алан Катчер және доктор Элиас Портер жариялаған LIFO тестісінің, сондай-ақ 1971 жылы Элиас Х. Портер жариялаған «Күшті қолдану тізімі» тестісінің негізі болды. Фромм өзінің студенті Салли Л. Смитқа да әсер етті, ол Вашингтон және Балтимор қалаларындағы лабораториялық мектептердің негізін қалады.

Фрейдтің сын-пікірі

Фромм Зигмунд Фрейдтің өмірі мен шығармашылығын жан-жақты зерттеді. Фромм ерте және кейінгі Фрейд теориялары арасындағы қарама-қайшылықты анықтады: атап айтқанда, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Фрейд адамның құлшынысын қалау мен ұстау арасындағы тартыс ретінде сипаттаса, соғыс аяқталғаннан кейін адамның құлшынысын биологиялық жағынан әмбебап Өмір және Өлім (Эрос пен Танатос) инстинкттері арасындағы күрес ретінде бейнелеуге көшті. Фромм Фрейдті және оның ізбасарларын екі теория арасындағы қайшылықты мойындамағаны үшін сынға алды. Фромм сондай-ақ Фрейдтің екіұшты ойлауын сынады. Фроммның пікірінше, Фрейдтің адам санасын екі полюстің арасындағы күрес ретінде бейнелеуі тар және шектеулі болды. Фромм Фрейдті 20 ғасырдың басындағы Венаның патриархалдық ортасынан тыс ойлай алмайтын адам деп айыптады. Дегенмен, осы сын-пікірлерге қарамастан, Фромм Фрейдке және оның жетістіктеріне зор құрмет көрсетті. Фромм Фрейдті Альберт Эйнштейн мен Карл Маркспен қатар "қазіргі заманның архитекторларының" бірі деп есептеді, бірақ Марксті Фрейдтен әлдеқайда маңыздырақ тарихшы және терең ойшыл деп санайтынын баса айтты.

Саяси идеялар мен іс-әрекеттер

Фроммның ең танымал еңбегі – «Еркіндіктен қашу», ол адамның, санадағы шын арманы саналған еркіндікке қол жеткізгеннен кейін, билік пен бақылау көзін іздеуге бейімделуін зерттейді. Фроммның қазіргі саяси құрылым мен капиталистік жүйеге жасаған сындық талдауы оны ортағасырлық феодализмде жаңа түсініктер іздеуге жетеледі. «Еркіндіктен қашу» еңбегінде ол ортағасырлық қоғам мүшелеріне тән жеке еркіндіктің шектеулігін, қатаң құрылымды және міндеттемелерді бағалы деп санады: Ортағасырлық қоғамды қазіргі қоғамнан ерекшелендіретін нәрсе – жеке еркіндіктің болмауы. Бірақ адам қазіргі түсінік бойынша еркін емес еді, сонымен қатар жалғыз және оқшауланған да емес еді. Адам туған сәттен бастап әлеуметтік ортада өзіне тән, өзгермейтін және күмәнді болмайтын орынға ие болды, осылайша адам құрылымдалған тұтасқа бекітілді, ал өмірдің мәні күмәндікке орын қалдырмады. Бәсекелестік салыстырмалы түрде аз болды. Адам белгілі бір экономикалық жағдайда дүниеге келіп, дәстүрге сәйкес өмір сүруге кепілдік алды, сондай-ақ әлеуметтік иерархиядағы жоғары тұрғандарға экономикалық міндеттемелерді жүктеді. Фроммның әлеуметтік және саяси философиясының шыңы – 1955 жылы жарық көрген «Саналы қоғам» кітабы, ол гуманистік және демократиялық социализмді қолдады. Фромм негізінен Карл Маркстің ерте еңбектеріне сүйене отырып, кеңестік марксизмде жоқ, бірақ либертариандық социалистер мен либералдық теоретиктердің жазбаларында жиі кездесетін еркіндік идеясын қайта жандандыруға тырысты. Фроммның социализмінің түрі батыс капитализмін де, кеңестік коммунизмді де қабылдамады, оларды адамгершіліксіз деп санайтын және қазіргі заманғы әмбебап құбылыс – бөтенуге әкелетін факторлар деп есептеді. Ол Маркстің ерте еңбектері мен оның гуманистік ойларын АҚШ және Батыс Еуропа жұртшылығына тарату арқылы социалистік гуманизмнің негізін қалаушылардың бірі болды. 1960 жылдардың басында Фромм марксистік ой-пікірлерге арналған екі кітап жариялады («Маркстің адам туралы түсінігі» және «Иллюзиялардың тізбегінен тыс: Маркс және Фрейдпен кездесуім»). 1965 жылы Марксистік гуманистердің Батыс пен Шығыс арасындағы ынтымақтастықты ынталандыру мақсатымен Фромм «Социалистік гуманизм: халықаралық симпозиум» атты мақалалар сериясын жариялады. 1966 жылы Америка гуманистік қауымдастығы оны «Жылдың гуманисі» деп таныды. Бір кездері Фромм АҚШ саясатына да белсенді қатысты. Ол 1950 жылдардың ортасында Америка Социалистік партиясына қосылып, оларға АҚШ саяси ойларындағы маккартистік тенденцияларға баламалы көзқарас ұсынуға көмектесуге тырысты. Бұл баламалы көзқарас 1961 жылы жарық көрген «Адам жеңе ала ма? Сыртқы саясаттың фактілері мен қиялы» атты еңбегінде жақсы көрініс тапты. Алайда, SANE-нің негізін қалаушы ретінде Фроммның ең күшті саяси қызметі – халықаралық бейбітшілік қозғалысында болды, ол ядролық қарулану жарысына және АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуына қарсы күресті. Сенатор Юджин Маккартидің Демократиялық партияның президенттік тізіміне ұсынылғанына жеңілгеннен кейін Фромм америкалық саяси аренадан біршама шегінді, бірақ 1974 жылы АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар жөніндегі комитеті өткізген тыңдауда «Детент саясаты туралы ескертулер» атты мақала жазды. Фромм 1979 жылы Нелли Закс сыйлығымен марапатталды.

Сын

Эрос және өркениет кітабында Герберт Маркузе Фроммды сынап бағалайды: Бастапқыда ол радикалды теоретик болған, бірақ кейін конформизмге ұшырады. Маркузе сондай-ақ Фроммның, оның жақын әріптестері Салливан мен Карен Хорнидің Фрейдтің либидо теориясы және басқа да радикалды идеяларын жойғанын, осылайша психоанализді тек қана статус-квоны қабылдайтын идеалистік этика жиынтығына дейін кемсіткенін атап өтеді. Фроммның "Саналы қоғам" және "Адамның құрылымын бұзу туралы зерттеу" еңбектерінде Фрейдтің санасыздың маңыздылығын тануы үшін лайықты құрмет көрсетілгендігі, бірақ сонымен қатар ол өзін инстинкт пен әлеуметтік бақылаудың пассивті нәтижесі ретінде, шектеулі ерік-жігермен немесе өзгергіштікпен бейнелеген өз ұғымдарын бекітуге бейім екендігі айтылады. Фромм Маркузе сияқты кейінгі ғалымдар бұл ұғымдарды догма ретінде қабылдады, ал әлеуметтік психологияға көбірек динамикалық теориялық және эмпирикалық көзқарас қажет екенін мәлімдейді. Фроммның қоғамдық зиялы ретіндегі солшыл саяси белсенділігіне қатысты Ноам Чомский: "Маған Фроммның ұстанымдары ұнады, бірақ оның жұмысы тым беткей болды деп ойлаймын" деді.

Неміс тіліндегі алғашқы еңбектері

"Дас юдише леуст" (яһуди заңдары). "Диаспоралық еврейлердің әлеуметтануына үлесі". 1922 жылғы диссертация. Аналитикалық әлеуметтік психологияның әдістемесі мен міндеттері туралы. "Социалдық зерттеулер журналы" (Zeitschrift für Sozialforschung), 1 том, 1932, 28–54 беттер. Психоаналитикалық мінездеме және оның әлеуметтік психология үшін маңызы. "Социалдық зерттеулер журналы" (Zeitschrift für Sozialforschung), 1 том, 1932, 253–277 беттер. Әлеуметтік-психологиялық бөлім. "Ауторитет және отбасы туралы зерттеулер" кітабында. Әлеуметтік зерттеулер институтының ғылыми еңбектері. Alcan, Париж, 1936, 77–135 беттер. Екінші бөлім: Зерттеулер (Эрих Фромм және т.б.). "Ауторитет және отбасы туралы зерттеулер" кітабында. Әлеуметтік зерттеулер институтының ғылыми еңбектері. Alcan, Париж, 1936, 229–469 беттер. "Die Furcht vor der Freiheit", 1941 (ағылшын тілінде "Бостандыққа деген қорқыныш"). Психоанализ және этика, 1946 жыл. Психоанализ және дін, 1949 жыл. (Двайт Терри лекциялары, 1949/1950 жылдар)