Кіріспе
Австриялық экономист, философ және әлеуметтанушы Отто Карл Вильгельм Нейрат (10 желтоқсан 1882 – 22 желтоқсан 1945) – Австрияда туған ғылым философы, әлеуметтанушы және саяси экономист. Ол сонымен қатар суреттік статистиканың ISOTYPE әдісін ойлап тапқан және мұражай іс-тәжірибесінде жаңашыл болды. 1934 жылы туған елінен қашып кеткенге дейін Нейрат Вена үйірмесінің маңызды тұлғаларының бірі болды.
Otto Karl Wilhelm Neurath (; 10 December 1882 – 22 December 1945) was an Austrian born philosopher of science, sociologist, and political economist. He was also the inventor of the ISOTYPE method of pictorial statistics and an innovator in museum practice. Before he fled his native country in 1934, Neurath was one of the leading figures of the Vienna Circle.
Ерте өмір
Нейрат Венада, Вильгельм Нейраттың (1840–1901) ұлы болып дүниеге келді, ол сол кезде белгілі саяси экономист еді. Оттоның анасы протестант болған, ол да солай болды. Хелен Мигерка оның туысы еді. Ол Вена университетінде математика мен физиканы оқыды (1902–1903 оқу жылдарында ресми түрде екі семестрге ғана тіркелді). 1906 жылы Берлин университетінің Саяси ғылымдар және статистика факультетінде «Сауда, өнеркәсіп және егіншілік туралы антик заманғы көзқарастар» (Zur Anschauung der Antike über Handel, Gewerbe und Landwirtschaft) тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. 1907 жылы Анна Шапиреге үйленді, ол 1911 жылы ұлдары Пол туған кезде қайтыс болды, содан кейін математик және философ Ольга Ханнға үйленді. Мүмкін, екінші әйелінің соқыр болуы және соғыс басталғандықтан Пол Венаның сыртындағы балалар үйіне, Нейраттың анасы тұратын жерге жіберілді және тоғыз жасқа келгенде ата-анасымен бірге тұруға оралды.
Венадағы мансабы
Нейрат соғысқа дейін Венадағы Жаңа Вена коммерциялық академиясында саяси экономикадан сабақ берді. Кейіннен ол Соғыс министрлігінде Соғыс экономикасы департаментіне басшылық етті. 1917 жылы Гейдельберг университетінде «Соғыс экономикасы және олардың болашақ үшін маңызы» («Die Kriegswirtschaftslehre und ihre Bedeutung für die Zukunft») атты диссертациясын аяқтады. 1918 жылы Лейпцигтегі Германияның соғыс экономикасы мұражайының (кейіннен «Германияның экономикалық мұражайы») директоры болды. Мұнда ол Нейрат көптеген мақалалар жазған Дюрербундтен танымал Вольфганг Шуманмен бірге жұмыс істеді. Соғысты тоқтатуға әкелген саяси дағдарыс кезінде Шуман оны Саксонияда әлеуметтендіру жоспарын әзірлеуге шақырды. Шуманмен және Герман Кранолдпен бірге «Кранолд-Нейрат-Шуман» бағдарламасын жасады. Нейрат 1918-19 жылдары Германияның Социал-демократиялық партиясына қосылып, Мюнхенде орталық экономикалық жоспарлау кеңсесін басқарды. Бавария Совет Республикасы жеңілгенде, Нейрат түрмеге қамалды, бірақ Австрия үкіметі араласуынан кейін Австрияға оралды. Түрмеде ол «Анти Шпенглер» атты еңбегін жазды. Қызыл Венада ол Социал-демократтарға қосылды және өз мүшелеріне тұрғын үй мен бау-бақша учаскелерін беруге бағытталған өзін-өзі көмек көрсету топтарының жиынтығы – Австрияның қоныстар мен шағын бау-бақшалар қауымдастығының хатшысы болды. 1923 жылы ол Siedlungsmuseum деп аталатын тұрғын үй және қала құрылысы жөніндегі жаңа мұражай құрды. 1925 жылы ол оны Венадағы қоғам және экономика мұражайы (Gesellschafts- und Wirtschaftsmuseum in Wien) деп атады және оған Вена қалалық әкімшілігі, кәсіподақтар, Жұмысшылар палатасы және Жұмысшылар банкі мүше болған қауымдастық құрды. Кейін қала әкімі Карл Зайц қауымдастықтың алғашқы қолдаушысы болды. Қалалық кеңестің әлеуметтік және денсаулық сақтау жөніндегі мүшесі Джулиус Тандлер басқа да танымал әлеуметтік демократиялық саясаткерлермен бірге мұражайдың алғашқы кеңесінде қызмет етті. Мұражайға қала әкімшілігінің ғимараттарында көрме бөлмелері берілді, ең көрнектісі – Вена қала әкімдігінің Халық залы. Мұражайды көптілді Австрия-Венгрия империясының барлық аймақтарынан келген қонақтар үшін түсінікті ету үшін Нейрат графикалық дизайн және бейнелік білім беру бойынша жұмыс істеді, «Сөздер бөліп, суреттер біріктіреді» деп сенді, ол өзінің кеңсесінің қабырғасында көрсеткен жеке сөзі. 1920 жылдардың аяғында графикалық дизайнер және коммуникация теоретигі Рудольф Модли Нейраттың көмекшісі болып қызмет етті, ол жаңа байланыс құралына: визуалды «тілге» үлес қосты. Нейрат суретші Герд Арнцпен және Мари Ридмейстермен (1941 жылы үйленетін) бірге сандық ақпаратты оңай түсіндірілетін белгілер арқылы бейнелеудің жаңа тәсілдерін жасады. Қазіргі заманғы инфографиканың алдашысы, ол бастапқыда оны Бейнелі статистиканың Вена әдісі деп атады. Жобаға деген құмарлығы Венаға қатысты әлеуметтік және экономикалық деректердің шегінен асып кеткенде, ол жобаны «Изотип» деп атады, бұл жобаның толық атауының аббревиатурасы: Типографиялық сурет білімінің халықаралық жүйесі. Қалаларды жоспарлаушылардың халықаралық конгрестерінде Нейрат өзінің коммуникациялық құралдарын таныстырып, насихаттады. 1930 жылдары ол Isotype-ті Халықаралық сурет тілі ретінде таныта бастады, оны ересектер білім беру қозғалысымен және Эсперанто сияқты жаңа және жасанды тілдерге деген интернационалистік құштарлықпен байланыстырды, бірақ ол Isotype-тің жеке тіл болуды көздемегенін және оның қарым-қатынас жасай алатындығы шектеулі екенін әңгімелесулерде және хат-хабарларда атап өтті. 1920 жылдары Нейрат сондай-ақ адал логикалық позитивист болды және Вена шеңберінің манифестіне басты автор болды. Ол «Ғылымның бірлігі» қозғалысы мен «Бірыңғай ғылымның халықаралық энциклопедиясы» қозғалысының қозғаушы күші болды.
Нидерланды
1934 жылы Австриядағы азамат соғысы кезінде Нейрат Мәскеуде жұмыс істеді. Қиындықтар тууы мүмкін екенін болжай отырып, ол Австрияға қайту қауіпті болса, кодталған хабар жіберуді сұрады. Мари Ридмейстер кейін хабарлағандай, "Карнап сізді күтеді" деген телеграмманы алғаннан кейін, Нейрат халықаралық жұмысын жалғастыру үшін Венаға емес, Нидерландтың Гаага қаласына сапар шешуді ұйғарды. Венадағы мәселелерді мүмкіндігінше шешкеннен кейін Арнц оған қосылды. Оның әйелі де Нидерландқа қашып кетіп, 1937 жылы дүниеден озды.
Британ аралдары
Люфтваффе Роттердамды бомбалағаннан кейін, ол Мари Ридмейстермен бірге Ұлыбританияға қашып, басқа босқындармен бірге ашық қайықпен Ла-Манш каналын кесіп өтті. Ол мен Ридмейстер 1941 жылы Мэн аралындағы интернменттен кейін үйленді (Нейрат Ончан лагерінде болды). Ұлыбританияда ол әйелімен Оксфордта Изотип институтын құрды және Вулвергемптон қаласының жанындағы Билстонның шаруашылықтарын қайта жаңарту жоспары үшін Изотип кестелерін жасауға және кеңес беруге шақырылды. Нейрат 1945 жылдың желтоқсан айында күтпеген жерден инсульттан қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін Мари Нейрат Изотип институтының жұмысын жалғастырды, Нейраттың өлімінен кейін жазылған еңбектерін жариялады, ол бастаған жобаларды аяқтады және 1980 жылдарға дейін Изотип жүйесін пайдаланып көптеген балалар кітаптарын жазды.
Ғылым мен тіл философиясы
Нейраттың протоколдық мәлімдемелердегі жұмысы, білімді тәжірибеде негіздеуге қатысты эмпирикалық көңіл қою мен ғылымның қажетті жариялылығын үйлестіруге бағытталған. Нейрат тәжірибе туралы есептерді бірінші жақтағы субъективті мәлімдемелер емес, үшінші жақтағы, демек, қоғамдық және жеке басынан тыс сипатта түсінуді ұсынды. Нейрат сондай-ақ ғылымды сезімдік деректер арқылы қайта құру идеясын қабылдамады, себебі сезімдік тәжірибе ғылымды формалды түрде қайта құру үшін тым субъективті. Осылайша, көптеген позитивистер әлі де маңызды көріп отырған феноменологиялық тіл математикалық физика тілімен алмастырылуы керек еді. Бұл қажетті объективті тұжырымдамаларды жасауға мүмкіндік береді, өйткені ол кеңістік-уақыт координаттарына негізделген. Осы физикалистік көзқарас ғылымдарда метафизиканың барлық қалдық элементтерін жоюға көмектеседі, себебі оларды физикалық фактілерге қатысты мәлімдемелер жүйесіне дейін төмендетуге болады. "Соңында, Нейрат тілдің өзі физикалық жүйе болғандықтан, дыбыстар мен символдардың реттелген тізбегінен құралғандықтан, ол өзінің құрылымын қайшылықсыз сипаттай алады деп ұсынды". Бұл идеялар метафизикада, әсіресе сана философиясында үстемдік сақтап қалған физикализмнің негізін қалыптастыруға көмектесті.
Экономика
Экономикада Нейрат ақшалай есептің орнына "табиғи" экономикалық есеп сияқты идеяларды жақтағаны үшін белгілі болды. 1920 жылдары ол Vollsozialisierung, яғни жай ғана ішінара "әлеуметтендіру" емес, "толық" әлеуметтендіруді қолдады. Осылайша, ол Германия мен Австрияның басты социал-демократиялық партиялары ұсынғандардан гөрі экономикалық жүйеге радикалды өзгерістер енгізуді жақтады. 1920 жылдары Нейрат осы мәселелерді жетекші социал-демократиялық теоретиктермен (мысалы, социалистік экономикада ақшаның қажеттігін айтқан Карл Каутскиймен) талқылады. Соғыс кезінде үкімет экономисі қызметін атқарып жүрген Нейрат: «Соғыс салдарынан табиғи есептеулер соғысқа дейінгіден гөрі жиі және жүйелі түрде қолданылды. Себебі соғыс ақшамен емес, оқ-дәрімен және азық-түлікпен жүргізілді» деп байқады, яғни тауарлардың шамасы салыстыруға келмейтін еді. Бұл Нейратты ақша қолданбай, тауарлар мен қызметтердің мөлшері арқылы экономикалық жоспарлау мүмкін екендігіне көндірді. Осы идеяларға жауап ретінде Людвиг фон Мизес 1920 жылы «Социалистік қоғамда экономикалық есептеу» атты танымал эссесін жазды. Отто Нейрат капитализмнен кейін «соғыс социализмі» іске асырылатынына сенді. Нейрат пікірінше, соғыс экономикасы шешімдерді жылдам қабылдау және орындау, (әскери) мақсаттарға қатысты ресурстарды тиімді бөлу, сондай-ақ жаңалықтарды бағалау және пайдалануда артықшылықтар көрсетті. Орталықтандырылған шешім қабылдаудың екі кемшілігі, оның ойынша, өнімділіктің төмендеуі және қарапайым экономикалық айырбас арқылы алынатын пайдадан айырылу еді; бірақ ол өнімділіктің төмендеуін Фредерик Уинслоу Тейлор ұсынған жұмыс ағындарын талдау сияқты «ғылыми» әдістер арқылы жеңуге болады деп ойлады. Нейрат заманауи тәжірибеде әлеуметтік-экономикалық теория мен ғылыми әдістерді бірге қолдануға болады деп сенді. Нейраттың әлеуметтік-экономикалық дамуға қатысты көзқарасы классикалық марксизмде алғаш рет қалыптасқан тарихтың материалистік түсінігіне ұқсас болды, онда технология мен эпистемологияның жағдайы әлеуметтік ұйыммен қақтығысады. Нейрат, сондай-ақ Джеймс Джордж Фрейзердің ықпалымен, ғылыми ойлау мен эмпиризм/позитивизмнің өркендеуін социализмнің өркендеуімен байланыстырды, екеуі де теология сияқты эпистемологияның ескі формаларымен (идеалистік философиямен байланысты) қақтығысқа түсті, соңғысы реакциялық мақсаттарға қызмет етті. Алайда, Нейрат Фрейзердің ізімен алғашқы сиқырдың қазіргі заманғы технологияға өте ұқсас екенін айтты, бұл екеуінің де инструменталистік түсіндірілуін білдіреді. Нейрат сиқырдың жолданбас екенін және сондықтан ғылыми дәуірде одан толығымен арылу мүмкін емес екенін мәлімдеді. Әлемді ғылыми тұрғыдан қарастыратындар ғылымнан басқа ешқандай билікті мойындамайды және метафизиканың барлық түрлерін жоққа шығарады. Тарихтың социалистік кезеңінде Нейрат ғылыми көзқарас ойлаудың басым түріне айналады деп болжады.
Таңдалған жарияланымдар
Нейраттың және оның жөніндегі көптеген жариялымдар әлі күнге дейін неміс тілінде ғана қолжетімді. Дегенмен, ол Огденнің қарапайым ағылшын тілінде де жазған. Оның ғылыми мақалалары Харлемдегі Noord Hollands архивінде сақталады; Отто мен Мари Нейраттың изотопиялық жинағы Англиядағы Рединг университетінің типография және графикалық коммуникация факультетінде сақталады.
Мақалалар
1912 жыл. ләззат алудың максималды проблемасы. In: Коэн және Нейрат (ред.) 1983
1913 жыл. Декарттың жоғалған саяхатшылары және қосалқы мотив. In: Коэн және Нейрат 1983
1916 жыл. Гипотезалар жүйелерін жіктеу туралы. In: Коэн және Нейрат 1983
1919 жыл. Соғыс экономикасынан табиғи экономикаға. In: Нейрат 1973 (тек қысқаша үзінді)
1920a жыл. Толық әлеуметтендіру. In: Коэн және Уэбель 2004
1920b жыл. Әлеуметтендіру жүйесі. In: Коэн және Уэбель 2004
1928 жыл. Жеке өмір және таптық күрес. In: Нейрат 1973
1930 жыл. Ғылыми дүниетанымының жолдары. In: Коэн және Нейрат 1983
1931a жыл. Әлемдік өндірістік қуаттың қазіргі өсуі. In: Коэн және Уэбель 2004
1931b жыл. Эмпирикалық әлеуметтану. In: Нейрат 1973
1931c жыл. Физикализм. Scientia : rivista internazionale di sintesi scientifica, 50, 1931, 297–303 бб.
1932 жыл. Protokollsätze (протоколдық мәлімдемелер). In: Erkenntnis, Vol. 3. Repr. : Коэн және Нейрат 1983
1935a жыл. Жалғандықтың псевдорационализмі. In: Коэн және Нейрат 1983
1935b жыл. Ғылымның бірлігі – міндет. In: Коэн және Нейрат 1983
1937 жыл. Ғылыми эмпиризмнің жаңа энциклопедиясы. In: Scientia: rivista internazionale di sintesi scientifica, 62, 1937, 309–320 бб.
1938 жыл. 'Бірыңғай ғылымның бөлімшеленуі', Erkenntnis VII, 240–46 бб.
1940 жыл. Дәлелдеме және әрекет. Отто Нейрат архиві, Харлем, 198 K.41
1941 жыл. Салмақты емес терминологияның қаупі. In: The New Era 22: 145–50
1942 жыл. Халықаралық жоспарлау және еркіндік. In: Нейрат 1973
1943 жыл. Жоспарлау немесе басқару революциясы. (Ж. Бернхамның «Менеджерлік революция» кітабына шолу). The New Commonwealth 148–54
1943–45 жылдар. Нейрат – Карнап хат алмасуы, 1943–1945 жылдар. Отто Нейрат архиві, Харлем, 223
1944b жыл. Әлемдік қауымдастықтағы өмір салты. The London Quarterly of World Affairs, 29–32
1945a жыл. Физикализм, жоспарлау және әлеуметтік ғылымдар: талқылауға дайындалған материалдар v. Hayek. 1945 жылғы 26 шілде. Харлемдегі Отто Нейрат архиві 202 K.56
1945b жыл. Нейрат – Хайек хат алмасуы, 1945 жыл. Харлемдегі Отто Нейрат архиві 243
1945c жыл. Нарықтық бәсекеге баламалар. (Ф. Хайектің «Құлдыққа апаратын жол» еңбегіне шолу). The London Quarterly of World Affairs 121–2
1946a жыл. Логикалық эмпиризмнің энциклопедиясымен ғылымдарды оркестрлеу. In: Коэн және Нейрат 1983
1946b жыл. Алты жылдан кейін. In: Synthese 5:77–82
1946c жыл. Логикалық эмпиризмнің энциклопедиясымен ғылымдарды оркестрлеу. In: Коэн және Нейрат 1983
1946 жыл. Иероглифтерден изотиптерге. Николсон және Уотсон. Үзінділер. Ротха (1946) бұл Нейраттың өмірбаянының бір бөлігі деп мәлімдейді.
1913. The lost wanderers of Descartes and the auxiliary motive. In: Cohen and Neurath 1983
1916. On the classification of systems of hypotheses. In: Cohen and Neurath 1983
1919. Through war economy to economy in kind. In: Neurath 1973 (a short fragment only)
1920a. Total socialisation. In: Cohen and Uebel 2004
1920b. A system of socialisation. In: Cohen and Uebel 2004
1928. Personal life and class struggle. In: Neurath 1973
1930. Ways of the scientific world conception. In: Cohen and Neurath 1983
1931a. The current growth in global productive capacity. In: Cohen and Uebel 2004
1931b. Empirical sociology. In: Neurath 1973
1931c. Physikalismus. In: Scientia : rivista internazionale di sintesi scientifica, 50, 1931, pp. 297–303
1932. Protokollsätze (Protocol statements). In: Erkenntnis, Vol. 3. Repr. : Cohen and Neurath 1983
1935a. Pseudorationalism of falsification. In: Cohen and Neurath 1983
1935b. The unity of science as a task. In: Cohen and Neurath 1983
1937. Die neue enzyklopaedie des wissenschaftlichen empirismus. In: Scientia: rivista internazionale di sintesi scientifica, 62, 1937, pp. 309–320
1938 'The Departmentalization of Unified Science', Erkenntnis VII, pp. 240–46
1940. Argumentation and action. The Otto Neurath Nachlass in Haarlem 198 K.41
1941. The danger of careless terminology. In: The New Era 22: 145–50
1942. International planning for freedom. In: Neurath 1973
1943. Planning or managerial revolution. (Review of J. Burnham, The Managerial Revolution). The New Commonwealth 148–54
1943–5. Neurath–Carnap correspondence, 1943–1945. The Otto Neurath Nachlass in Haarlem, 223
1944b. Ways of life in a world community. The London Quarterly of World Affairs, 29–32
1945a. Physicalism, planning and the social sciences: bricks prepared for a discussion v. Hayek. 26 July 1945. The Otto Neurath Nachlass in Haarlem 202 K.56
1945b. Neurath–Hayek correspondence, 1945. The Otto Neurath Nachlass in Haarlem 243
1945c. Alternatives to market competition. (Review of F. Hayek, The Road to Serfdom). The London Quarterly of World Affairs 121–2
1946a. The orchestration of the sciences by the encyclopedism of logical empiricism. In: Cohen and. Neurath 1983
1946b. After six years. In: Synthese 5:77–82
1946c. The orchestration of the sciences by the encyclopedism of logical empiricism. In: Cohen and. Neurath 1983
1946. From Hieroglyphics to Isotypes. Nicholson and Watson. Excerpts. Rotha (1946) claims that this is in part Neurath's autobiography.