Кіріспе

1924 жылы Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында құрылған Банту ерлер әлеуметтік орталығы Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарының өмірінде әлеуметтік, саяси және мәдени рөл атқарды.

Тарих

Банту ерлер әлеуметтік орталығын Рев. Рей Э. Филлипс (18891967) Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарының демалыс қызметі үшін Йоханнесбургтің орталығында орналасқан Америкалық комиссия миссиясының қызметкері. Филипс 1918 жылы Құрама Штаттардан Оңтүстік Африкаға әйелі Дорамен (18921967) келген конгрегациялық қызметші еді. Филиппстер Оңтүстік Африкада өткізген қырық жыл ішінде Рей қара нәсілді Оңтүстік Африка халқына көмек көрсету немесе нәсілдік ынтымақтастықты дамыту үшін бірқатар ұйымдарды құруға көмектесті. Сегрегацияға қатаң қарсы болған Филлипс Оңтүстік Африкалық нәсілдік қатынастар институтын (1929), Йоханнесбургтегі Еуропалық емес әл-ауқат ұйымы үшін үйлестіру кеңесін және Жан Х. Хофмейр әлеуметтік жұмыс мектебін (1941) құруға қатысқан. Хофмейр мектебі Нельсон Манделамен үйленер алдында қара нәсілді әлеуметтік қызметкерлерді оқытты. Нельсон Мандела мен Уолтер Сисулу (1912-2003) сияқты саяси белсенділер Банту ерлер әлеуметтік орталығының мүшелері болды, ал Африка ұлттық конгресінің жастар лигасы 1944 жылы оның үй-жайларында басталды. Әлеуметтік орталық Йоханнесбургтің орталық бизнес ауданының шетінде, автомобиль сатушылары мен арзан азық-түлік дүкендерінің арасында, Элофф көшесі, 1 мекен-жайында орналасқан. Спорт залынан басқа, әлеуметтік орталық ғимаратында сахна да бар. Келесі үйдің жанында бұрынғы киім фабрикасы және кейіннен Оңтүстік Африка суретшілер одағының (кейіннен Union Artists деп аталады) үйі болған Доркай үйі орналасқан. 1932 жылы "Банту әлемі" журналының редакторы болып тағайындалғаннан кейін әлеуметтік орталықтың бастығы болып қызмет етті. Ерлер әлеуметтік орталығының қамқоршылары арасында Ховард Пим болды, оның есімімен Пимвиллдің Совето маңы аталған. Пим сондай-ақ, Растық қатынастар институтында, Банту спорт клубында, Бриджмен мемориалдық ауруханасында (қазіргі Мейфэрдегі Гардэн-Сити клиникасы) және Оңтүстік Африканың жергілікті колледжінде (Форт-Хэр университеті) Шығыс Кейп штатындағы Алиста жұмыс істеді. 1932 жылы Ратхебе тағайындалғанға дейін Әлеуметтік орталықтың басқару комитеті ақ түсті болды (Cobley 1997: 137 40).

Кітапхана

Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтары үшін кітапхана әлеуметтік орталықта кем дегенде 1929 жылдан бері жұмыс істеді. 1931 жылы ұйықтап қалған болса да, кітапхана 1932 жылы маусымда Джермистонда орналасқан Карнеги Еуропалық емес кітапхана қызметінің қорларымен қайта жаңғыртылды. 1937 жылы Герберт Исаак Эрнест Дхломо кітапхана қызметінің ұйымдастырушысы болды. Сонымен қатар ол Әлеуметтік орталықтың мүшесі болды. Кітапхананың алғашқы бөлмесі кітап сөресі болды, 1934 жылы ол 200-ден астам кітапқа дейін кеңейтілді. Қатысушылар кітаптар алу үшін бір күндік жалақыдан аса ақша төлейтін. Оңтүстік Африканың танымал жазушысы Питер Абрахамс (1919 жылы туған) 1937 жылы Әлеуметтік орталықта жұмыс істеді. Өзінің өмірбаянында Абрахамс әлеуметтік орталық кітапханасында өзінің жазуын қалыптастыруға көмектесетін кітаптарға тап болғанын еске алады. Ол алғаш тапқандардың бірі В.Э.Б. Дю Бойдың "Қара халықтың жаны" кітабы. Қара әйелдерге кітаптарды тексеруге рұқсат етілді, бірақ аз ғана, әлеуметтік орталықтың ерлер билігі ретінде сипатталған. 1939 жылдың желтоқсанынан бастап кітапханаға Йоханнесбург қаласы қызметкерлері мен құрал-жабдықтар жинақталды. Bantu Men's Social Centre кітапханасы қазір Йоханнесбургтің барлық қара нәсілді тұрғындарына тегін ашылды. Көп ұзамай кітапхананың үш мыңнан астам кітап, журналдар мен газеттерден кітап ала алатын мыңнан астам мүшесі пайда болды. Литебе 1939 жылы Джулиус Малимен алмастырылды, сол жылы А. П. Хутланг физикалық директор болып тағайындалды (Cobley 1997: 137 40).

Мәдени және саяси әсері

Әлеуметтік орталық сахнасында түрлі театр қойылымдары қойылды. Мысалы, 1938 жылы Дхломо ағылшын тілінде "Мошушу" (Moshoeshoe) атты басото патшасы туралы драма ұсынды. Көптеген нәсілдер аралас үлкен аудитория Дхломоны қоса алғанда, барлық африкалық актерлерді тамашалады. Жоханнесбург қаласының мэрі және Еуропалық емес кітапхана қызметінің бірнеше комитет мүшелері болды. 1944 жылы Банту ерлер әлеуметтік орталығында Африка ұлттық конгресінің жастар лигасы құрылды, оның президенті болып Антон Лембеде сайланды. Құрылтай жиналысына жалғыз әйел Нонтсисико Альбертина Метеви (1918), ол Сисулумен сол жылдың 15 шілдесінде Транскейдегі Кофимвабада үйленді. Еллен Хузвайо Лиганың хатшысы болды. Сисулудың үйлену тойы 17 шілдеде Банту ерлер әлеуметтік орталығында өтті. Қабылдау кезінде Нельсон Мандела мен Антон Ламбеде болды, олар Дэвид Уилкокс Хлахан Бопапе (1915-2004), Оливер Тамбо, А. П. Мда, Годфри Питже және Сисулумен бірге Жастар лигасының алғашқы Ұлттық атқарушы комитетін құрды. 1930 жылдардың басында Премьер фрезерлік компаниясында жұмыс істеген кезде, Сисулу 1933 жылы Әлеуметтік орталығында кешкі мектепке барды. 1936 жылы жалақыны көтеру үшін ереуіл ұйымдастырғаны үшін Премьерден жұмыстан шығарылған кезде, Сисулу "Банту әлемі" журналының тарату агенті болып жұмыс істеді, содан кейін әлеуметтік орталықтың түлегі Селопе Теманың басшылығымен. 1956 жылы Софиатаундағы миссионерлік діни қызметкер Тревор Хаддлстон үшін әлеуметтік орталықта қоштасу концерті өтті. Спортқа әлеуметтік орталықта да көңіл бөлінді, онда тек бокс клубы ғана емес, бірнеше жекпе-жек өткізілді. Банту ерлер әлеуметтік орталығының бокс клубының түлектері арасында 1948 жылы кәсіби боксшы болған Тео Мтембу бар. Мтембу 2004 жылы Оңтүстік Африка үкіметінен нәсілдік емес спортқа қосқан үлесі үшін Ихаманга орденін (күміс) алды. Оңтүстік Африканың алғашқы қара нәсілді африкалық пейзаж суретшісі Мозес Тлади де соғыстан кейінгі кезеңде Әлеуметтік орталыққа жиі келетін. Орындаушылар құрамына режиссерлік де атқарып жүрген Фугард, сондай-ақ алғаш рет актерлік өнер көрсеткен Стивен Молои, Конни Мабасо, Дэн Похо, Кен Гампу, Закес Мокаэ, Предди Рампхеле, Блок Модисане және Гладис Сибиси кірді. Африкалық азықтандыру қоры оның ақ нәсілді төрағасы Хью Татам арқылы демеуші болды. Көрермендердің басым көпшілігі қара нәсілді африкалықтар болды. Бар болған жалғыз ақ адамдар Татам және оның комитеті, актер және сыншы Билл Брюер және актерлік шебер Бенедикта Боннакорси болды. 1959 жылы 8 маусымда Фугардтың Ногого ролі Корнелиус Мабасо, Дэвид Птео, Соломон Рачило, Тханди Хумало және Зейк Мокаэ актерлік құраммен орындалды. Фугардтың әлеуметтік орталығында расалық аралас пьесаларының маңызы сол кезде басқа театр орындарында расалық аралас актерлерге тыйым салынған. Әлеуметтік орталық 1950 жылдардың соңында джаз және классикалық музыка бойынша қойылымдар мен тренингтер ұсынды. Бір бөлмеде бірнеше граммофон болды, олармен мүшелер музыка тыңдап, жаттыға алатын болды. "Галло Африка" дыбыс компаниясының төрағасы Эрик Галло әлеуметтік орталыққа музыкалық аспаптар сыйға тартты. Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтары үшін ұйымдастырылған іс-шаралардан басқа, әлеуметтік орталықты Йоханнесбургтегі квакерлер (Достар қоғамы) жиналыстары үшін де пайдаланды. Олар қара нәсілділердің ешбір қиындықсыз жиналатын жерлерін асыға күтті. Хауард Пим квакерлердің бірі еді. Алан Кобли (1997) апартеид кезеңінде мүшеліктің азайып кеткенін айтады. 1971 жылы 31 желтоқсанда Банту ерлер әлеуметтік орталығы жабылуға мәжбүр болды. Ғимаратты 1973 жылдан бастап Батыс Ранд әкімшілік кеңесі басқарды. Орталықтың атқарушы комитетінің Соуэтодағы ғимаратқа деген өтініші құлаққа тимеді. Банту ерлер әлеуметтік орталығы өзінің соңғы есебін 1975 жылы шығарды.

Мүшелер мен жұмысшылар

Мүшелер мен жұмысшылар арасында Питер Абрахамс, Герберт Исаак Эрнест Дхломо, Антон Ламбеде, Нельсон Мандела, А. С. Вил Нкомо, Дж. Р. Ратебе, Уолтер Сисулу, Ричард Виктор Селопе Тема, Рев. Дж. Мделва Хлонгване, Пол Мосака, Мерафе және Муси.

Ескерту

"Банту" сөзбе-сөз "адамдар" дегенді білдіреді. Мемлекеттік қызметкерлер мен апартеидті жүзеге асыруды бақылайтын мемлекеттік департаменттерде кеңінен қолданылғандықтан, "банту" Оңтүстік Африкада кемсітуші мәнге ие болды, онда ол бүгінде сирек (егер бұрын-соңды) қолданылмайды. Бастапқыда бұл сөз Сахарадан оңтүстіктегі Африкаға таралған туысқан тілдер жүйесін білдірді, олардың барлығы "нту" (адам, адам) сөзін қолданады.