Кіріспе

Мозамбик гуманитарлық белсендісі және саясаткері Граса Машел (17 қазан 1945 жылы туған) – Мозамбик саясаткері және гуманитарлық қызметкер. Ол Мозамбиктің бұрынғы президенті Самора Машелдің (1975–1986) және Оңтүстік Африка Республикасының бұрынғы президенті Нельсон Манделаның (1998–2013) әйелі. Машел әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғаушы ретінде халықаралық деңгейде танымал және 1997 жылы королева Елизавета II оның гуманитарлық еңбегі үшін Британ империясы орденінің құрметті Дама Командоры атағымен марапаттады. Ол қазіргі заманда Оңтүстік Африка және Мозамбик елдерінің бірінші ханымы болған жалғыз әйел. Граса Машел Африканың прогресс тобының (АПТ) мүшесі, Африкада тең және тұрақты дамуды қолдау үшін жұмыс істейтін он беделді тұлғадан тұратын ұйым. Топ мүшесі ретінде ол білімді пайдалану және келісімдер жасау үшін коалиция құруға көмектеседі, сондай-ақ Африкадағы жақсартуларға ықпал ету үшін шешім қабылдаушыларды біріктіреді. 1999 жылдан 2019 жылға дейін ол Кейптаун университетінің канцлері болды.

Ерте өмір және білім

Граса Симбине әкесі қайтыс болғаннан кейін 17 күн өткен соң, алты баланың ең кішісі ретінде, португалдық Шығыс Африканың (қазіргі Мозамбик) Газа провинциясындағы Инкадин ауылында дүниеге келді. Ол методист миссиялық мектептерде оқығаннан кейін Португалиядағы Лиссабон университетіне стипендия алып түсті, онда неміс тілін оқып, тәуелсіздік мәселелеріне алғаш рет қатысты. Машел француз, испан, итальян, португал және ағылшын тілдерін, сондай-ақ өз ана тілі – шитсонга тілін біледі.

Саяси мансап

Симбине 1973 жылы Португалияның Шығыс Африкасына оралды, Мозамбик Азат ету фронтына (FRELIMO) қосылып, мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. 1975 жылы Мозамбик тәуелсіздік алғаннан кейін Симбине 1975 жылғы 25 маусымда Мозамбиктің алғашқы Білім және Мәдениет министрі болып тағайындалды. Оның қызмет еткен кезеңінде бастауыш және орта мектептерде оқыған оқушылардың саны мектеп жасындағы балалардың шамамен 40 пайызынан ер балалардың 90 пайызына және қыз балалардың 75 пайызына дейін өсті.

Кейінгі мансап

Грейса Машель 1992 жылы Африка сыйлығын алды, ол 2000 жылға дейін Африкада аштықты жою мақсатына үлес қосқан адамға жыл сайын табыс етіледі. 1995 жылы Машель Біріккен Ұлттар Ұйымынан оның ұзақ жылдар бойы атқарған гуманитарлық жұмысы үшін, әсіресе босқындар балаларына көмек көрсеткені үшін Нансен медалімен марапатталды. 1997 жылы Машельді Ұлыбритания патшайымы Елизавета II адам құқықтарын қорғау саласындағы еңбегі мен қызметі үшін Ұлыбритания империясы орденінің Дама Командуры атағымен құрметтеді. Сол жылы ол Нью-Ингланд шеңберінің «Global Citizen Award» сыйлығына ие болды. 1998 жылы Машель Еуропа Кеңесінің Солтүстік-Оңтүстік орталығының «Солтүстік-Оңтүстік» сыйлығының екі жеңімпазының бірі атанды. Машель 1999 жылдан 2019 жылға дейін Кейптаун университетінің канцлері қызметін атқарды. 2009 жылы Машель Ұлттар Достастығының Ең беделді тұлғалар тобына мүше болып тағайындалды. 2012 жылы ол Лондон университетінің Шығыс және Африка зерттеулері мектебінің президенті болып тағайындалды. 2016 жылы Машель Африкалық көшбасшылар университетінің канцлері болды және ол әлі күнге дейін осы лауазымда қызмет етеді. 2017 жылдың шілдесінде Машель Ұлыбританияның гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар академиясы – Британ академиясының құрметті мүшесі (HonFBA) болып сайланды. 2018 жылы ол әйелдердің, балалардың және жасөспірімдердің денсаулығы мен әл-ауқатына қосқан үлесі үшін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымынан марапат алды. 2018 жылдың 17 шілдесінде Машель Оңтүстік Африка Республикасының президенті Сирил Рамафоса және АҚШ-тың бұрынғы президенті Барак Обамамен бірге Йоханнесбургтегі Вандерс стадионында өткен 16-шы Нельсон Манделаның жылдық лекциясына қатысты. Нельсон Манделаның туғанына 100 жыл толуына арналған бұл шараға шамамен 15 мың адам қатысты. COP27 саммитына дейін Машель Африка жастарының климат саясатында белсенділік танытуы қажет екенін айтты және білім беру сияқты дамуға көмек бағдарламаларының қысқартылып, климаттың өзгеруіне бейімделуді қаржыландыруға бағытталуы мүмкін екені туралы ескертті.

Ақсақалдар

2007 жылдың 18 шілдесінде Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында Нельсон Мандела, Граса Машел және Десмонд Туту "Ақсақалдар" бастамасын іске қосты. Мандела өзінің 89 жылдығына арналған құттықтау сөзінде осы бастама құрылғанын жариялады. Топ белгілі бір тақырыптармен қатар, географиялық тұрғыдан да маңызды мәселелер бойынша жұмыс істейді. "Ақсақалдардың" басымдықтарының қатарында Израиль-Палестина қақтығысы, Корея түбегі, Судан мен Оңтүстік Судан, тұрақты даму және қыздар мен әйелдердің теңдігі сынды мәселелер тұр. Машел әсіресе балалардың ерте некеге тұруына қатысты "Ақсақалдардың" жұмысына белсенді қатысып, "Күйеу емес қыздар: балалардың некеге тұруын тоқтату жөніндегі жаһандық серіктестік" ұйымын құруға мұрын қойды.

Жеке өмір

1975 жылы Симбине Мозамбиктің алғашқы президенті Самора Машелге үйленді. Олардың екі баласы болды: қызы Жосина (1976 жылдың сәуір айында туған) және ұлы Маленгене (1978 жылдың желтоқсан айында туған). Самора Машел 1986 жылы президенттік ұшағы Мозамбик пен Оңтүстік Африка шекарасының жанында құлап, қызмет бабында қаза тапты. Жосина әйелдер құқығын қорғайтын белсенді, және 2020 жылы BBC-нің «100 әйел» тізіміне енді. Грейса Машел Мандела екінші күйеуі Нельсон Манделаға 1998 жылдың 18 шілдесінде, Манделаның 80 жылдығында Йоханнесбургте үйленді. Ол кезде Мандела Оңтүстік Африканың апартеідтен кейінгі алғашқы президенті қызметін атқарып жатқан еді. Мандела 2013 жылдың 5 желтоқсанында пневмониядан көз жұмды.

Құрметтер

Католик Изабелла орденінің Үлкен крестінің иесі (GYC), 1997 жыл Ұлыбритания империясының құрметті Дама Командоры (DBE), 1997 жыл Ұлыбритания академиясының құрметті мүшесі (Hon FBA), 2017 жыл.

Марапаттар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Нансен медалі, 1995 жыл. Жаңа Англия шеңберінің «Жаһандық азамат» сыйлығы, 1997 жыл. InterAction гуманитарлық сыйлығы, 1997 жыл. Еуропа Кеңесінің «Солтүстік-Оңтүстік» сыйлығы, 1998 жыл. Астурия ханшайымы сыйлығы (Халықаралық ынтымақтастық), 1998 жыл. Дүниежүзілік балалар сыйлығы (Нельсон Манделамен бірге), 2005 жыл. «Балалар құқықтары онжылдығының батыры» (Нельсон Манделамен бірге) – 7,1 миллион баланың Дүниежүзілік балалар сыйлығы бағдарламасы аясында өткізілген жаһандық дауыс беруі арқасында, 2010 жыл. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының алтын медалі, 2018 жыл. Балалардың игілігі үшін атқарған ұзақ жылғы еңбегі үшін CARE ұйымының маңызды сыйлығы.

Құрметті докторлық дәрежесі

Құрметті гуманитарлық ғылымдарының докторы (Құрмет. DHL) Массачусетс университетінен, 2006 жылғы
Стелленбош университетінен философия докторы (DPhil h. c.), 2008 жылғы
Барселона университетінен құрметті доктор (Dr. h. c.), 2008 жылғы
Эвора университетінен құрметті доктор (Dr. h. c.), 2008 жылғы
Тринити колледжі Дублиннен құқық докторы (LL. D. h. c.), 2015 жылғы
Лейден университетінен құрметті доктор (Dr. h. c.), 2021 жылғы.