Кіріспе

Оңтүстік Африка философиясы – философиялық ұғым.

Убунту (Банту тілінде адамзатты білдіреді) – жеке адамдардың айналасындағы әлеуметтік және физикалық ортамен байланысын көрсететін, Африкаға тән құндылықтар жүйесін сипаттайды. "Убунту" кейде "Мен бармын, себебі біз бармыз" (сондай-ақ "Мен бармын, себебі сен барсың") немесе "басқаларға көрсетілетін инабаттылық" (зулу тілінде umuntu ngumuntu ngabantu) деп аударылады. Ксоса тілінде осы термин қолданылады, бірақ көбінесе барлық адамзатты байланыстыратын ортақ сезімге және бір-біріне көмектесуге сенімді білдіретін философиялық мағынада түсініледі.

Ubuntu максималары немесе қысқаша тұжырымдары

Убунту көбінесе Самканге (1980) максима деп аталатын қысқа тұжырымдарда ұсынылады. Олардың кейбіреулері: терминнің құрылымы абстрактілі есімді адамзатқа дәл сай келеді. Бұл ұғым 1950-ші жылдардан бастап «философия» немесе «дүниетанымы» (жеке тұлғаға тән қасиетке қарама-қарсы) ретінде танымал болды, әсіресе African Drum журналында жарияланған Джордан Куш Нгубане еңбектерінде. 1970 жылдардан бастап убунту ерекше «африкалық гуманизм» ретінде сипаттала бастады. 1960-шы жылдардағы деколонизация кезеңінде саяси ойшылдар тарапынан таратылған африкандандыру аясында убунту, Зимбабве мен Оңтүстік Африкада көпшілік билікке көшу контекстіндегі африкалық (немесе Оңтүстік Африкалық) гуманизм түріне синоним ретінде қолданылды. Убунтуға философиялық ұғым ретінде арналған алғашқы жарияланым 1980 жылы жарық көрді: Хунхуизм немесе Убунтуизм: Зимбабведегі түпкілікті саяси философия (хунху – Нгуни убунтуының шона тіліндегі баламасы), авторы Стэнлейк Дж. В. Т. Самканге. Хунхуизм немесе Убунтуизм, Оңтүстік Родезия Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, жаңа Зимбабве үшін саяси идеология ретінде ұсынылды. Оңтүстік Африкада бұл термин гуманистік философияның, этиканың немесе идеологияның бір түрі ретінде қолданыла бастады, сонымен қатар 1980 және 1990 жылдардағы осы елдердің африкандандыру (көпшілік билікке көшу) процесінде таратылған Убунтуизм деп те аталады. Жаңа зерттеулер «гуманизм» тұжырымдамасының эксклюзивтілігіне күмән келтіріп, убунтудың «әскери» аспектісі болу мүмкіндігін ұсынады – жауынгерлерге арналған убунту. Угандада бұл термин адамдардың күнделікті тілінде бір-бірімен қарым-қатынас құру және қоғамдық бірлікке шақыру мақсатында қолданылады. Сондай-ақ, егер біреу олардың «Обуунтуын» (адамгершілігін) жоғалтқандарын айтса, басқа біреудің іс-әрекетін сынау үшін де қолданылуы мүмкін. 1994 жылы Оңтүстік Африкада Нельсон Мандела президенттікке келгеннен кейін демократияға көшуге байланысты бұл термин Оңтүстік Африка шегінен тысқары жерлерде кеңінен танылды, әсіресе Десмонд Тутудың убунту теологиясы арқылы ағылшын тіліндегі оқырмандар арасында танымал болды. Туту Оңтүстік Африка Ақиқат және келісім комиссиясының (АКК) төрағасы болды, және көптеген адамдар убунту АКК-ның қалыптасуына зор ықпал еткенін айтады.

Малави

Малавиде осы философия жергілікті чева тілінде "уМунту" деп аталады. Католик шіркеуінің Зомба епархиясының епискобы, әке Томас Мсуса: "Африкалық дүниетанымы – Құдайға жататын бір отбасы ретінде өмір сүру" дейді. Мсуса Африкада "Біз 'Мен бармын, себебі біз бармыз' дейміз, немесе чичева тілінде kali kokha nkanyama, tili awiri ntiwanthu (бір өзің болсаң, жабайы аңдайсың; екеуің болсаң, қоғам құрайсың)" деп атап өтті. uMunthu философиясы Mwana wa mnzako ngwako yemwe, ukachenjera manja udya naye (қосыңның баласы – өзіңнің балаң, оның жетістігі – өзіңнің жетістігің) сияқты мақалдар арқылы беріліп келеді. Фильмде осы мақалдың ағылшын тіліне аудармасы Мадоннаның 2008 жылғы "I Am Because We Are" (Мен бармын, себебі біз бармыз) атты малавилік жетімдер туралы деректі фильмінің атауын қалыптастыруға себеп болды.

Дипломатияда

2009 жылдың маусым айында АҚШ Мемлекеттік департаментінің Глобалды әріптестік, Глобалды әріптестік бастамасы, Мемлекеттік хатшы кеңсесінің арнайы өкілі ретінде қызметке кіріскен кезде Элизабет Фроули Багли америкалық сыртқы саясат контекстінде "убунту" ұғымын талқылап, былай деді: "Біздің өзара байланыстылығымыз тудыратын жауапкершілікті түсінгенде, біз әлемді қазіргі күйінен өміріміз бойы жеткісіміз келетін деңгейге көтеру үшін бір-бірімізге сүйенуіміз керек екенін түсінеміз, сонымен бірге ескірген көзқарастарымыздан және мемлекеттік басқарудың қарт тәсілдерінен бас тартамыз". Ол содан кейін "Ubuntu Diplomacy" (Убунту дипломатиясы) тұжырымын келесі сөздермен енгізді:

Білім беру саласында

Білім беру саласында Убунту африкалық білім беруді басшылыққа алып, дамытуға және батыс білім беру философиясынан арылуға қолданылды. Убунту білім беруі білім көзі ретінде отбасыны, қауымды, қоғамды, қоршаған ортаны және руханилықты пайдаланады, сонымен қатар оқыту мен оқу құралы ретінде де қолданады. Ол материализм мен жекелеушілікке қарсы. Ол адамды тұтас қарастырады. Әлеуметтік жұмыскерлердің, әлеуметтік қызметкерлердің және даму жұмыскерлерінің атқаратын әлеуметтік шаралары отбасыны, қауымды, қоғамды, қоршаған ортаны және адамдардың руханилығын әлсірету емес, нығайтуға бағытталған болуы керек. Бұл – Убунту араласуының бес тірегі: отбасы, қауым, қоғам, қоршаған орта және руханилық. Биопсихосоциалдық және экологиялық жүйелік тәсілдерді пайдалана отырып, Убунту – психикалық денсаулық саласындағы әлеуметтік клиникалық жұмыста қолданылатын философия.

Зерттеуде

Ubuntu зерттеу мақсаттарын, этикасын және әдістемесін бағыттай алады. Ubuntu зерттеу тәсілін пайдалану зерттеушілерге африкалық көзқарасқа негізделген, зерттеулердің мақсаттары мен әдістемесін отаршылдықтан азат ететін құрал ұсынады.

Моральдық философияда

Бұл философия бойынша, "әрекеттер, басқалармен үйлесімді өмір сүру немесе қоғамдық қарым-қатынастарды құрметтеуге байланысты болғанда ғана дұрыс болады", "Адамның басты мақсаты – толыққанды тұлға, нағыз өзі немесе шынайы адам болуы керек". Укама, яғни қарым-қатынастар маңызды. Мысалы, шона халқының арасында адам қайтыс болғанда оның мүлігі туыстары арасында бөліседі, және мұны істеудің мәдени ережелері бар. Бұл практика кугова деп аталады. Самкандже (1980) адамгершілік туралы былай дейді: "Егер адам байлық пен басқа бір адамның өмірін сақтау арасында шешуші таңдау жасауға келіп жатса, онда өмірді сақтауға басымдық беру керек".

Саясатта және басшылықта

Самканге (1980) ешбір шетелдік саяси философияның бір елде туған жергілікті философиядан артық тиімді болмайтынын айтты. "Елдің халқына шетелдік идеологиядан кем болмаса, тіпті артық қызмет ете алатын, сол елге тән философия немесе идеология бар ма?" – деп сұрады Самканге "Хунхуизм немесе Убунтуизм" кітабында. Оның басшылыққа қатысты басты ойы: "Хан өзінің мәртебесін, соның ішінде оған байланысты барлық билікті, өзіне бағынышты халықтың еркіне қарызды".

Танымал мәдениетте

Убунту 2004 жылы Джон Бурманның «Менің елімде» атты фильмінде маңызды тақырып болды. АҚШ-тың бұрынғы президенті Билл Клинтон 2006 жылы Ұлыбританияда өткен Лейбористік партияның конференциясында қоғамның маңыздылығын түсіндіру үшін осы терминді пайдаланды. 2008 жылғы НБА чемпионы «Бостон Селтикс» командасы 2007-2008 маусымынан бері жиналғанда «убунту» деп ұрандайды. 2020 жылғы Netflix құжаттық сериалының бірінші бөлімі «The Playbook» «Бостон Селтикс» командасының жаттықтырушысы Гленн Антон «Док» Риверстің «Убунту» философиясын қалай білгенін көрсетеді. Содан кейін фильмде философияның команда мүшелеріне тигізген әсері және оның олардың басшылық қағидасына қалай айналғаны қарастырылады. 2002 жылы БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі әлемдік саммитінде (ДСӘК) «Убунту ауылы» көрме орталығы жұмыс істеді. «Убунту» Америка епископтық шіркеуінің 76-шы жалпы конвенциясының тақырыбы болды. Логотипке «Мен сенде, сен менде» деген мәтін енгізілген. 2004 жылдың қазан айында Оңтүстік Африкалық кәсіпкер және Ұлыбританиядағы Canonical Ltd компаниясының иесі Марк Шаттлворт Debian GNU/Linux негізінде құрылған компьютерлік операциялық жүйені жасаумен айналысатын Ubuntu Foundation-ды құрды. Ол Linux дистрибутивін «Убунту» деп атады. 2008 жылғы «Гуд отбасы» анимациялық комедиясындағы кейіпкердің аты «Убунту» болды. «Убунту» 2012 жылы британдық Clockwork Radio тобы шығарған EP-нің атауы және тақырыбы болды. «Убунту» - 2012 жылы америкалық рэпер Сейдж Фрэнсис шығарған EP-нің атауы. «Убунту» 2021 жылғы «Миркат Манор: Династияның өрлеуі» маусымында сурикаттардың кланының аты ретінде таңдалды.