Ботсвананың тұңғыш президенті Серетсе Хама өмірі мен қызметі

Кіріспе

Ботсвананың бірінші президенті (1921–1980)

Бұрынғы британдық Бечуаналенд протекторатының ықпалды патшалық отбасында дүниеге келген ол көршілес Оңтүстік Африка елінде білім алды. Хама 1980 жылы қайтыс болғанға дейін президент қызметін атқарды, ал оның орнына Куэтт Масире келді. Оның ұлы Иан Хама 2008 жылдан 2018 жылға дейін Ботсвананың төртінші президенті болды.

Балалық шағы мен білімі

Сереце Хама 1921 жылы Сероуде, сол кездегі Бечуаналэнд протекторатында дүниеге келді. Ол Тэбого патшайымының және Бамангавата тайпасының бас басшысы Сеггома Хама II-нің ұлы, ал олардың патшасы Хама III-нің немересі болды. Сереце есімі "бірге ұстайтын саз" деген мағынаны білдіреді. Ол әкесі мен атасының жақындағы татуласуын құрметтеу үшін осылай аталып, 1925 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Сереценің таққа отыруын қамтамасыз етті. 4 жасында Сереце кгóси (патша) атанды, ал оның ағасы Чекеди Хама регент және қамқоршы болып тағайындалды. Жастық шағында Оңтүстік Африкадағы Тайгер Клоуф білім беру институтында оқығаннан кейін, Хама сол жердегі Форт-Хэр университетінің колледжін бітіріп, 1944 жылы жалпы білім беру бакалавры (B.A.) дәрежесін алды. Ол Ұлыбританияға сапар шегіп, Оксфордтағы Баллиол колледжінде бір жыл оқыды. 1946 жылы ол Лондонның Инер Темплде адвокат болу үшін оқуға түсті.

Неке және жер аударылу

1947 жылдың маусым айында Хама Лондонның Ллойдс компаниясында қызмет ететін ағылшын қызметкері Рут Уильямспен танысты. Лондон негізді қара нәсілді азаматтардың құқықтары үшін күрескен Билли Страхан, Сереце Хаманы қолдау комитетінің ортақ хатшысы, Хаманы қорғап хат жазды, ол кейін «Манчестер Гардиан» газетінде жарияланды. 1950 жылдың 28 наурызында британдық лейбористік партиясының депутаты Феннер Броквей, лейбористік үкіметтің Сереце Хаманы туған жерінен қуу туралы шешімі және оны Бамангавата халқының басшысы ретінде мойындамауы туралы мәселені Парламентте талқылауға мәжбүр етті, себебі ол Рут Уильямсқа үйленген еді. Британ үкіметі Хаманың басшылыққа лайықтылығын зерттеді. Тергеу нәтижесінде, ол Бамангавата халқын басқаруға толыққанды жарамды деп танылды, бірақ «бақытсыз некесі» көрші апартеидтік режимдермен жақсы қарым-қатынас орнатуға кедерілді. Үкімет есептің жария етілмеуін бұйырды (ол отыз жыл бойы құпия сақталды) және 1951 жылы Хама мен оның әйелін Бечуаналендтен жер аударды.

Саясатка оралу

Британ үкіметінің Хамаға қатысты шешімі Британияда да, Бечуаналанда да бірден дау тудырды. Бірнеше британдық газеттер шешімге жауапты министр Лорд Солсберидің отставкасына шақырды. Алты Бамангаваттодан тұратын делегация елден айдалған Хама мен Лорд Солсберимен кездесу үшін Лондонға барды, бұл 1895 жылы Виктория патшайымға үш батсваналық кггосидің делегациясының қайталауы болды, бірақ нәтижесіз аяқталды. Алайда, британдық жоғары комиссары Хаманың орнына лайықты үміткер табуды бұйырғанда, Бамангаватто бұл бұйрықты қабылдамады. 1956 жылы Хама мен оның әйелі тайпалық тақтан бас тартқаннан кейін, жеке азаматтар ретінде Бечуаналандқа оралуға рұқсат алды. Хама мал шаруашылығымен айналысып, бірақ сәттілікке жете алмады. Ол жергілікті саясатқа қатысып, 1957 жылы тайпалық кеңеске хатшы болып сайланды. 1961 жылғы туған күніне арналған наградалар салтанатында, ол тайпалық хатшы қызметі үшін Британ империясының офицері (OBE) атағымен марапатталды. 1961 жылы Хама саясатқа оралып, Бечуаналенд Демократиялық партиясын құрды. Оның жер аударылуы тәуелсіздікке ұмтылған сайлаушылар арасында оның беделін арттырды, ал БДП 1965 жылғы сайлауда социалистік және панафрикалық қарсыластарын жеңіп, үстемдік құрды. Бечуаналендтің премьер-министрі ретінде Хама жаңадан құрылған Габороне астанасында тұрғанда Ботсвананың тәуелсіздігін ілгерілетуді жалғастырды. 1965 жылғы конституция жаңа Ботсвана үкіметін белгіледі, ал 1966 жылдың 30 қыркүйегінде Ботсвана тәуелсіздік алды. Жаңа конституцияға сәйкес, Хама оның бірінші президенті болды.

Төрағалық

1966 жылы тәуелсіздік алған кезде Ботсвана әлемдегі үшінші кедей ел болатын, тіпті Африканың көптеген басқа елдерінен де кедей болатын. Хама елді сиыр еті, мыс және алмастар негізінде құрылған экспортқа бағытталған экономикаға айналдыруға бағытталған қарқынды экономикалық бағдарламаны іске қосты. 1967 жылы Орападағы алмаз кен орындарының табылуы осы бағдарламаға көмектесті. Ол азаматтық соғыс, нәсілдік антагонизм және жемқорлыққа толы аймақта либералды демократия мен нәсілшілдікке қарсы тұруды қолдады. Кішкентай мемлекеттік қызмет тиімді және салыстырмалы түрде жемқорлықтан таза бюрократияға айналды, қызметкерлер еңбегіне қарай жұмысқа алынды. Бюрократияны дереу "жергіліктілендіруге" шақыруларға қарсылық көрсетілді, үкімет оларды алмастыру үшін лайықты білікті жергілікті мамандар табыларша бюрократияда жұмыс істейтін шетелдік экспатрианттарды сақтап қалды. Хама және оның халқы халықаралық кеңесшілер мен консультанттарды да пайдаланды. Кен компаниялары елде қосымша ресурстар іздеуге ынталандырылды, нәтижесінде мыс, никель және көмірдің қосымша кен орындары табылды. Осы өсімнің басты драйверы кен өндіруші сала болды, ал үкімет кірісінің үлкен үлесін алуға тырысты. 1969 жылы Ботсвана мен Оңтүстік Африка арасындағы кеден одағы қайтадан келісілді, Ботсвана үкіметі кен өндіруден түсетін кірістің үлкен бөлігін өзіне алды. 1975 жылы, осы кендердің қаншалықты өнімді екені анық болғаннан кейін, үкімет алмаз өндіру туралы келісімді қайтадан келісіп, кірістің 50% кепілдігін алды. 1970 жылдардың ортасына қарай Ботсванада бюджеттік артық пайда пайда болды. Үкімет осы кірістерді инфрақұрылымды, денсаулық сақтауды және білім беру жүйесін кеңейтуге ауыр инвестициялар жасауға жұмсады, бұл одан әрі экономикалық дамуға әкелді. Әсіресе, үкімет экономикалық өсудің басқа да көздеріне инвестициялады. Мал шаруашылығы саласы ауыр субсидияланды, үкімет елдегі жалғыз мал сою зауатын мемлекеттік меншікке алды және тағы екеуін салды, ветеринариялық қызметтерге, вакциналарға және мал қоршауларын салуға ауыр субсидия берді. Ол Ботсвана ет комиссиясын елдегі сиыр етін жалғыз сатушы ретінде құрды, баға белгіледі және сиыр етін өңірлік және халықаралық нарықтарға сатты. Хаманың тікелей араласуымен ол Еуропалық экономикалық қауымдастықпен тиімді сауда келісімін жасады, бұл әлемдік деңгейден әлдеқайда жоғары бағаға қол жеткізді. Хама сондай-ақ Ботсвананың алғашқы жоғары білім беру институтын салу үшін ұлттық қаржы жинау науқанын бастады, нәтижесінде 1982 жылы Хама қайтыс болғаннан кейін Ботсвана университеті құрылды. 1970 жылы Ботсвана даму корпорациясы егін шаруашылығына, туризмге және екінші секторға шетелдік инвестицияларды тарту үшін құрылды. 1976 жылы Ботсвана пуласы ұлттық валюта ретінде Оңтүстік Африка ранын алмастырды. Хаманың дамуға берілгендігіне байланысты қорғанысқа аз қаржы жұмсалды және әскердің орнына бастапқыда шағын әскери полиция құрылды. Алайда, Оңтүстік Африка және Родезия күштерінің қайта-қайта шабуылдарынан кейін, 1977 жылы Ботсвана қорғаныс күштері шағын кәсіби әскери құрылым ретінде құрылды. Сыртқы саясат саласында Хама саяси жағынан абай болды және Боцвананың ішінен радикалды топтардың әрекет етуіне жол бермеді. Ричард Дейлдің сөзіне сәйкес, Хама үкіметі 1963 жылғы шетелдегі зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы заңға сәйкес мұны жасауға құқылы болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін бір аптадан кейін сэр Сереце Хама Боцвананың кез-келген көршіге шабуыл жасау үшін операциялардың базасына айналмауын қамтамасыз ету жөніндегі үкіметтің саясатын Ұлттық Ассамблея алдында жариялады. Хама БДП-ның 1969, 1974 және 1979 жылдардағы сайлауда жеңіске жетуі арқасында үш рет қайта сайланды. Ботсванада Ұлттық жиналысқа кандидаттар өздерінің кандидатураларын тапсырған кезде президенттікке кімді қолдайтынын мәлімдейді, ал көпшілік қолдауы бар президенттік кандидат автоматты түрде сайланады. Ол өкілеттік мерзімі бойында үлкен басымдықпен билік жүргізді, ешқашан жетіден астам оппозициялық депутаттармен кездеспеді.

At the time of its independence in 1966, Botswana was the world's third poorest country, poorer than most other African countries. Khama set out on a vigorous economic programme intended to transform the nation into an export based economy, built around beef, copper and diamonds. The 1967 discovery of Orapa's diamond deposits aided this programme. He upheld liberal democracy and non racism in the midst of a region embroiled in civil war, racial enmity and corruption. The small public service was transformed into an efficient and relatively corruption free bureaucracy with workers hired based on merit. Calls to immediately "indigenize" the bureaucracy were resisted, and the government retained foreign expatriates working in the bureaucracy until suitably qualified locals could be found to replace them. Khama and his people also drew on international advisers and consultants. Mining companies were encouraged to search the country for more resources, leading to the discovery of additional copper, nickel, and coal deposits. This growth was primarily driven by mining, and the government acted to gain a greater percentage of its revenue. The customs union between Botswana and South Africa was renegotiated in 1969, with the government of Botswana securing for itself a greater share of the mining revenue. In 1975, after it had become clear how productive these mines were, the government again renegotiated the diamond mining agreement to guarantee itself 50% of the revenues. By the mid 1970s, Botswana had a budget surplus. The government used these revenues to heavily invest in the expansion of infrastructure, health care, and the education system, resulting in further economic development. In particular, the government invested in other sources of economic growth. The cattle industry was heavily subsidised, with the government nationalising the country's lone slaughterhouse and building two more, heavily subsidising veterinary services, vaccines, and cattle fence construction. It set up the Botswana Meat Commission as the sole seller of beef in the country, setting prices and selling beef to regional and international markets. With Khama's direct intervention, it negotiated a lucrative trade deal with the European Economic Community, gaining prices far above world levels. Khama also spearheaded a national fundraising campaign to build Botswana's first institute of higher education, which resulted in the establishment of the University of Botswana in 1982, after Khama's death. The Botswana Development Corporation was established in 1970 to attract foreign investment in crop agriculture, tourism, and the secondary sector. In 1976, the Botswana pula was introduced, replacing the South African rand as the national currency. Due to Khama's dedication to development, very little was spent on defence, and a small military police force was initially formed in place of an army. However, following repeated incursions by South African and Rhodesian forces, the Botswana Defence Force was formed in 1977 as a small professional military. On the foreign policy front, Khama was careful politically and did not allow militant groups to operate from within Botswana. According to Richard Dale,

The Khama government had authority to do so by virtue of the 1963 Prevention of Violence Abroad act, and a week after independence, Sir Seretse Khama announced before the National Assembly his government’s policy to insure that Botswana would not become a base of operations for attacking any neighbour.|author=|title=|source= Shortly before his death, Khama played major roles in negotiating the end of the Rhodesian civil war and the resulting creation and independence of Zimbabwe, and the creation of the Southern African Development Co ordination Conference. Khama was reelected three times by virtue of the BDP easily winning the 1969, 1974 and 1979 elections. In Botswana, candidates for the National Assembly declare whom they endorse for president when they lodge their nomination papers, and the presidential candidate with a majority of endorsements is automatically elected. He governed with very large majorities for his entire tenure, never facing more than seven opposition MPs.

Өлім

Өлімге дейін бірнеше жыл бойы Хаманың денсаулығы нашарлап, күйзелді. Ол жүрек және бүйрек ауруларына шалдықты. 1960 жылы оған қант диабеті диагнозы қойылды. 1976 жылы Жоханнесбургте жүрек ырғағын реттегіш (кардиостимулятор) орнату үшін жүрек операциясы жасалды. Содан бері ол медициналық көмек алу үшін Лондонға жиі ұшып баратын болды. 1980 жылдың маусым айында Лондонда емделіп жатқанда Хамаға қатерлі безгек ісігі (панкреатиялық рак) диагнозы қойылды. Емдеуге мүмкіндік жоқ екені анықталғаннан кейін ол үйіне қайтты. Хама 1980 жылдың 13 шілдесінде Ботсванада әйелінің қасында ұйықтағанда қайтыс болды. Хаманың қазасынан кейін вице-президент Кетт Масире оның орнын басты. Оның мәйіті Габоронеде салтанатпен қойылғанда 40 мың адам ақтық сәлем берді. Ол Орталық округтің Сероу қаласындағы төбедегі Корольдік зиратқа жерленді.

Мұра

Хама қайтыс болғаннан кейін жиырма сегіз жыл өткен соң, оның ұлы Иан Фестус Могеден кейін Ботсвананың төртінші президенті болды. Сол жылы оның кіші ұлы, Чекеди Хама II, Серове Солтүстік-Батысынан парламент депутаты болып сайланды. Иан Хама 2018 жылы қызметтен кетті. Ботсвананың басты әуежайы – Сер Серетсе Хама атындағы халықаралық әуежай, ол Хаманың құрметіне 1984 жылы ашылды. 2016 жылы Амма Асанте режиссерлік еткен және Гай Хибберт сценарийін жазған "A United Kingdom" фильмі Хаманың некесіне байланысты туындаған дау-дамайлар туралы баяндады. Фильмде Дэвид Ойелоу Хама рөлінде, ал Розамунд Пайк Рут Уильямс рөлінде ойнады. Бұған қоса, сер Серетсе мен Хама ханымның қарым-қатынасы Оскар жүлдесіне ие болған "Guess Who's Coming to Dinner" фильмінің сценарийшілеріне де ықпал еткен деген болжам бар. Бұл фильмде Спенсер Трейси, Катарине Хепберн және Сидни Пуатье түскен. Хама Александр Макколл Смиттың "No. 1 Ladies' Detective Agency" кітаптарында жиі еске алынады. Сериалдың басты кейіпкері Мма Рамотше оны зор құрметпен қарастырады, Нельсон Манделамен салыстырады және оның халықаралық аренада жеткілікті танылмауына өкінеді.