Кіріспе

Индо-ирандық термин - дөңгелекті арба. Рата (прото-индо-ирандық: *Hráthas, ведикалық санскрит: रथ, ; авеста: raθa) - дөңгелекті арбаның индо-ирандық термині. Бұл термин ежелгі заманнан бері жануарлар немесе адамдар тартқан жылдам күймелерге және басқа да дөңгелекті көліктерге, әсіресе ғибадатханадағы үлкен көліктерге немесе әлі күнге дейін үнділік діни процессияларда құдайдың бейнелерін алып жүруге арналған жүргіншілік арбаларға қолданылады.

Хараппа өркениетінің

Үндістан субконтинентіндегі Даймабад пен Хараппаның Инд өркениетінің жерлерінде Рави кезеңінде б.з.д. 3500 жылы терракотадан жасалған арбалар үлгілерін қолданған дәлелдер бар. Индус өріні өркениетінде дөңгелекті көліктер (әсіресе шағын модельдер) болған, бірақ соғыс күймелері жоқ. Кенойердің айтуынша, Синаулиде табылған ең көне мыс қола дәуіріндегі арбалардың қалдықтары б.з.д. 1900 жылға жатады. Кейбіреулер оларды жылқы тартылатын "арбалар" деп түсіндірді, бұл жылқыға негізделген индо-арийлердің келуінен бұрын болған. Ал кейбіреулер дөңгелектері арбаларға емес, соғыс арбаларына тиесілі екенін айтады.

Индо-ирандықтар

Жылқы тартылатын күймелерді, сондай-ақ оның құлшылық етуін және оған байланысты рәсімдерді Үнді-ирандықтар таратты, ал жылқылар мен ат тартылатын күймелерді Үндістанға Үнді-арийлер енгізді. Орталық Азияның оңтүстігінде (Окс өзенінде) соғыс күймелері туралы ең алғашқы дәлелдер Ахеменидтер дәуірінен басталады (петроглифтерде көрсетілгендей, өгіздермен жүретін соғыс күймелерін қоспағанда). Окс өзенінің оңтүстігінде андроновтық соғыс күймесі табылған жоқ.

Мәтіндік дәлелдемелер

Ригведада күймелердің айқын көрінісі бар, бұл олардың біздің заманымызға дейінгі 2-мыңжылдықта Үндістанда болғанын дәлелдейді. Әсіресе, Ригведа рата (арба) мен анас (көбінесе "арба" деп аударылады) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ригведа арбалары салмали (Bombax ceiba; RV 10.85.20), Хадира және Симсапа (RV 3.53.19) ағаштарынан жасалған деп сипатталады. Дөңгелектердің саны әр түрлі болғанымен, арбаның өлшемдері Шулба сутраларында кездеседі. Арбалар кейінгі мәтіндерде, соның ішінде басқа Ведаларда, Пураналарда және Рамаяна мен Махабартаның ұлы эпостарында да көрнекті орын алады. Шын мәнінде, индустар құдайларының көбісі оларға мінгендей суреттелген. Ригведалық құдайлар арасында, атап айтқанда, Ушас "Таң" күймеде жүреді, сондай-ақ Агни құдайлар мен адамдар арасындағы хабаршы ретінде қызмет етеді. РВ 6.61.13-де Сарасвати өзені кең және күймедей жылдам екені сипатталған.

Қалдықтар

Виндхья тауларының құмтастарындағы петроглифтер арасында соғыс күймелерінің бірнеше суреттері бар. Морхана Пахарда екі күйме бейнесі бар, Миржапурда бірінде екі аттан тұратын команда бейнеленген, бір жүргізушінің басы көрінеді. Ал екіншісінде төрт ат тартылып, алты дөңгелекті арба бар. Бұл күймеге қарсы шабуыл жасалып жатыр. Жолда қалқан мен сойыл ұстаған бір тұлға тұр. Бұл суреттерде б.з.д. б.з.б. алғашқы ғасырларға жататын, Ганг-Ямуна жазығының аймағындағы кейбір орталықтардан әлі де неолиттік аңшылық тайпалардың аумағына дейінгі оқиғалар жазылған (Sparreboom 1985:87). Бұл суреттер шетелдік технологияны бейнелейді, батыстықтарды бейнелейтін Арнем жеріндегі аборигендер тас суреттеріне ұқсас. Санчи ступаларына оюланған өте шынайы күймелер шамамен б.з.б.

Индуистік ғибадатханалардағы мерекелерде

Рата немесе Рат сонымен қатар үлкен, көбінесе өте үлкен, дөңгелекті ағаштан жасалған арбаны білдіреді, онда құдайдың мурты діни процессияларда, кейбіреулері өте маңызды мейрамдарда тасымалданады. Ратханы баумен немесе жылқымен немесе филмен тартады. Ратхаларды көбінесе Оңтүстік Үндістанның индуистік ғибадатханалары Ратхутсава (ғибадатханалық көлік фестивалі) үшін пайдаланады. Мереке кезінде ғибадатхананың құдайлары көшелер арқылы мантра, шлока немесе бхаджанды әндетіп жүреді. Ратха-ятра - бұл маусым немесе шілде айларында Орисса штатының Пури қаласында өткізілетін Жағанатхан Ибн Мағджанға байланысты үлкен индуистік мейрам.

Ратас ғимараттары

Кейбір индуистік ғибадатханаларда үлкен арба тәрізді немесе ғибадатхананың арбасында сияқты құдайлық бейнесі бар рахаттар деп аталатын киелі орындар немесе ғимараттар бар. Ең танымалдары - Махабалипурамдағы Панча Ратхалар (= 5 рахат), бірақ соғыс күймесі пішінімен емес. Тағы бір мысал - Конарк қаласындағы Конарк Күн ғибадатханасының Джага мохан, ол Күннің арбасының символы ретінде дөңгелектердің он екі мүсіні бар платформаға салынған.

Архитектурадағы раттар

Индуистік ғибадатханалар архитектурасында ратта - мұнарадағы (әдетте, шихара) фасета немесе тік офсетті проекциялар.