Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рашка - Сербияның оңтүстік-батысындағы өзен.
The Raška is a river in southwestern Serbia, a 60 km long left tributary to the Ibar river.
Этимология
Оның тарихи атауы - Арса (лат. Arsa) немесе Арзон (грек. Бұл атаумен ол ежелгі дәуірде болған болуы мүмкін және славяндар келгенге дейін Рашка аймағына осы атауды берген, олар метатез арқылы оны Раса / Рас деп өзгертті. Гидронимнің ең көне жазбасы 1526 жылдан басталады.
Its historical name is Arsa (Latin) or Arzon (Greek: Αρζον). It probably existed with such a name in the late antiquity and gave the name to the region of Raška before the arrival of the Slavs, who via metathesis transformed it into Rasa/Ras. The oldest recorded mention of the hydronim is from 1526.
Курс
Рашка өзенінің бастауы Пестер аймағындағы Сопочани монастырының оңтүстігіндегі үңгірден ағып шыққан күшті құдық пен бірнеше суға батылатын өзендерден басталады. Құдықтың суы мен Коштан Польеден ағып жатқан су ағыстары бассейнге жиналады, бұл Ras шағын жер асты су электр станциясының (6 МВт) құрылысына мүмкіндік берді. Рашка өз ағысының бүкіл бойымен солтүстікке қарай ағады және Пазариште ауылында оң жақтан Sebečevačka reka, Доевице және Ватево ауылдары арасында сол жақтан Ljutska reka және оң жақтан Jošanica Novi Pazar қаласындағы өзен ағысындағы ең көп халық мекендейтін елді мекенде қабылданады. Рашка облысына кіргенде, оңтүстік-батыстағы Сербияның әлдеқайда үлкен Стари Влах Рашка аймағының шығыс бөлігі, өзен ескі Петрова шіркеуі мен Нови-Пазардың Баня және Постенье қалаларының маңынан ағады. Төменгі ағыста Пожежина және Милатковице ауылдарын қоспағанда, халық тығыз орналасқан емес. Ақырында өзен Рашка қаласына және оның маңындағы Супнеге жетеді, онда Ибар өзеніне құяды.
The Raška originates from a strong well and several sinking streams flowing out from the cave south of the Sopoćani monastery, in the Pešter region. Waters of the well and the sinking streams flowing from the Koštan Polje are gathered into the catchment which enabled construction of the small subterranean hydro electrical power plant Ras (6 MW). The Raška flows northward during the entirety of its flow and is received at the village of Pazarište the Sebečevačka reka from the right, between the villages of Dojeviće and Vatevo much longer Ljutska reka from the left and Jošanica from the right at the town of Novi Pazar, the most populous settlement on the river's course. As it enters the Raška oblast, eastern part of the much larger Stari Vlah Raška Region of the southwest Serbia, the river flows next to the old Petrova church and Novi Pazar's suburbs of Banja and Postenje. The lower course is not densely populated, except for the villages of Požežina and Milatkoviće. Finally, the river reaches the town of Raška and its suburb of Supnje, where it empties into the Ibar river.
Сипаттамалары
Рашка өзені 1193 км2 аумақты сумен құяды, Қара теңіздің сумен құйылатын алабына жатады және ол кеме жүзуге жарамсыз. Пожежина ауылында, Тушимска өзенінің Рашкаға құйылатын сағасында газ құбырын қазу кезінде жағалауға жақын жерде 7000 жылдық мүсін қазылып алынды. Ол биік қоңыр түсті әйел мүсінін қышпен пісіріп, оған кварц қосылған. Әйелдік қасиеттері де ерекшеленеді, ал оның басында қошқар мүйіздері бар, ол әдетте үшбұрышты болып, көздері үшін ойылған көлбеу ойықтармен жасалады. Оның бел мен мойын жағында ойылған ойықтар бар. Бүкіл табылған жерлер - неолиттік үйдің қалдығы, сонымен қатар тағы бір кіші мүсін және көптеген керамика және құрбандық үстелінің сынықтары табылды. "Пазарка" ("Нови Пазардан келген қыз") деп аталатын бұл қала Винча мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. және Нови-Пазардың Рас мұражайында қойылған. Өзен өте ластанған, әсіресе Нови-Пазардан ағып өткеннен кейін. Онжылдықтар бойы үнемі ластанудан кейін биологтар 2022 жылдың мамыр айында өзенді "өлі" деп жариялады. Су көзінде судың сапасы өте жақсы, бірақ Нови-Пазарда және бірнеше шақырымға қарай судың жануарлар тіршілігі жоқ. Өзенді көбінесе зауыттардан, сонымен қатар үй шаруашылықтарынан шыққан ағынды сулар ластайды. Нови-Пазардан төмен қарай су суару үшін де жақсы емес, бұл 2020 жылдары айқын болды, өйткені көбінесе жайылымдар, жасыл жайылымдар, бақтар мен егістік алқаптар Нови-Пазардан жоғарыда орналасқан. Өзенде балықтан басқа, бақалар мен балдырлар жоқ. Су құрамында аммоний нитраты, фекалия, асқазан-ішек энтерококктері және т.б. бар. Рашка Ибарға құя бастағанда, ол өзенді де ластайды. Рашканың сағасынан өздігінен тазарған Ибар өзенінің қанша шақырымға созылатынын ешкім өлшеген жоқ. Азаматтар ластануды үнемі тіркеп, наразылық акцияларын ұйымдастырады, бірақ жағдай бұрынғыдай. 2022 жылдың мамырында құрылыс компаниялары бетонды қоспалаушы жүк машиналарынан цементті тікелей Рашкаға құятыны туралы хабарланды. 2022 жылдың маусым айында қалаға тиесілі "City Heating" компаниясы өзенге мазут құйды.
The Raška drains an area of 1,193 km2, belongs to the Black Sea drainage basin and it is not navigable. At the mouth of the Tušimska into the Raška, in the village of Požežina, a 7,000 years old figurine was excavated close to the bank during the digging of the gas pipeline. A tall brown female figurine was made of baked clay with added quartz. Female attributes are enhanced, while it has ram's horns on the head which is generally triangularly shaped with carved slanted notches for eyes. It is embellished with carved notches around the waist and neck. The entire find are remains of the prehistoric Neolithic house, with another smaller figurine and numerous ceramics and fragments of an altar also discovered in it. Named "Pazarka" ("Girl from [Novi] Pazar"), it is part of the Vinča culture. and is exhibited in Novi Pazar's Ras Museum. The river is highly polluted, especially in and after it flows through Novi Pazar. After decades of constant pollution, the biologists declared the river "dead" in May 2022. At the source, the water is of an exquisite quality, but in Novi Pazar and several kilometers downstream, it is devoid of animal life. The river is polluted mostly by the wastewaters from the factories, but also from the households. Downstream from Novi Pazar, the water is not good even fore irrigation, which by the 2020s became obvious as majority of meadows, green pastures, gardens and arable fields are located upstream from Novi Pazar. Aside from fish, there are no frogs or even algae in the river. Water contains ammonium nitrates, feces, gastrointestinal enterococci, etc. As the Raška flows into the Ibar, it pollutes this river, too. No one measured how much kilometers it takes for the Ibar to self purify downstream from the Raška's mouth. Citizens constantly document pollution, and organize protests, but the situation remains the same. In May 2022 it was reported that construction companies pour cement from the concrete mixer trucks directly in the Raška. In June 2022, city owned company "City Heating", poured mazut into the river.
Шағын бөгеттер
Өзен, оның қосалқы өзендері және оның су айдынындағы басқа да өзендер (Йошаница, Трнавица, Избичка Река) кенеттен су басуымен танымал. Novi Pazar қаласы жиі апатты су тасқынынан зардап шегіп, көп залал келтірді. 2010 жылы Белградтағы "Ярослав Черни" гидрология институты өзен мен оның қоныстарындағы эрозияға қарсы шағын бөгеттер мен су тасқынына қарсы басқа да шараларды жобалау жобасын әзірледі. Жобаға жасыл жарық берілді және Novi Pazar, Raška және Tutin муниципалитеттері бірлесіп құрылысты бастады. 2013 жылға дейін 7 бөгет салынды, олар 2014 жылғы су тасқыны кезінде пайдалы болып шықты. 2018 жылға қарай тағы 6 бөгет салынып, олардың жалпы саны 13-ке жетті. 2018 жылдың шілдесінде тағы 4 нысан салынып жатыр.
The river, its tributaries and other rivers in its watershed (Jošanica, Trnavica, Izbička Reka) are known for flash flooding. Town of Novi Pazar was often being hit by sometimes catastrophic floods which caused a lot of damage. In 2010, the hydrology institute "Jaroslav Černi" from Belgrade drafted a project for mini, anti erosion dams on the river and its tributaries, and other anti flooding measures. The project was green lighted and the municipalities of Novi Pazar, Raška and Tutin jointly began the construction. By 2013, 7 dams were built, which already proved useful during the 2014 floods. By 2018 additional 6 dams were built, lifting the total number to 13. In July 2018 additional 4 were under construction.