Жонни Эпплсид: Американың алғашқы бау-шаруасы және аңызға айналған тұлғасы

Кіріспе

Американдық пионер егінші (1774–1845) тарихи тұлға.

Джонни Эпплсид (туған Джонатан Чапман; 26 қыркүйек 1774 – 18 наурыз 1845) – американдық пионер егінші, Пенсильвания, Огайо, Индиана, Иллинойс және Онтарионың көп бөлігіне, сондай-ақ Батыс Вирджинияның солтүстік округтеріне алма ағаштарын таратқан адам. Ол әлі тірі кезінде-ақ мейірімділігі мен жомарттығы, табиғатты қорғаудағы лидерлігі және алманың символдық маңызын бағалауы үшін американдық аңызға айналды. Ол сонымен қатар Жаңа шіркеудің (Шведенборг) миссионері болды және Огайо штатының Урбана қаласындағы Джонни Эпплсид мұражайы сияқты көптеген мұражайлар мен тарихи орындарға шабыт берді.

Отбасы

Чапман 1774 жылдың 26 қыркүйегінде Массачусетс штатының Леоминстер қаласында Натаниел мен Элизабет Чапманның (құрметіне Симондс, 1770 жылдың 8 ақпанында үйленген) екінші баласы ретінде дүниеге келді. Оның туған жерінде граниттен жасалған белгі орнатылған, ал көше қазір Джонни Эпплсид Лейн деп аталады. Чапманның анасы Элизабет 1776 жылы екінші ұлы Натаниел дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ол бірнеше күннен кейін көз жұмды. 1780 жылы оның әкесі Натаниел Массачусетс штатының Лонгмидоу қаласына оралды, онда ол Люси Кулиге үйленді. Жазушы Розелла Райс былай деп жазады: «Джоннидің Индиана штатында Персис Брум есімді бір әпкесі болды. Ол одан мүлдем өзгеше еді; өте қарапайым әйел, көп сөйлейтін, және жиі «деген ол» мен «деген мен» сөздерін қолданатын». Кейбір мәліметтер бойынша, 18 жасар Джон 1792 жылы 11 жасар туған інісі Натаниел Кули Чапменді батысқа бірге баруға көндірген. 1805 жылы әкесі үлкен отбасын батысқа көшіріп, Огайода олармен кездескенше, екеуі көшпелі өмір сүрген көрінеді. Натаниел әкесіне шаруашылыққа көмектесуді шешті. Ағалар жол ажырасқаннан кейін көп ұзамай Джон алма ағаштарын өсіретін Мистер Кроуфордтың қолында жеміс бағбандығына шәкірт болып түсті, осылайша Чапманның алма ағаштарын отырғызуға арналған өмірлік сапарына шабыттанды. 1800 жылы 26 жасында Чапман Огайо штатының Ликинг-Ривер қаласында болды. Оның алғашқы бақшасы Ликинг округінде Исаак Стадденнің фермасында орналасқан. 1806 жылы ол Огайо, Маскингем және Уолхондинг өзендерімен каноэмен саяхатқа шықты, өзін және тұқымдарын тасымалдау үшін екі каноэні бірге байлады. Көпшілікке танымал бейне – Джонни Эпплсидтің кездейсоқ алма тұқымдарын кез келген жерге шашып жүргені. Шындығында, ол бақша орнына балабақшалар отырғызды, мал мен жабайы аңдардан қорғау үшін қоршау салды, балабақшаларды ағаштарды үлестік жүйемен сатуға көршісіне тапсырды және балабақшаны күтіп-ұстау үшін әрбір бір-екі жылда бір рет қайта оралды. Ол өзінің алғашқы балабақшасын Пенсильвания штатының Уоррен қаласының оңтүстігіндегі Брокенстрау-Крик өзенінің жағасында отырғызды. Содан кейін ол Френч-Крик өзенінің жағалауындағы Вэнанго округіне көшіп барған көрінеді, бірақ осы балабақшалардың көп бөлігі Огайоның солтүстік-орталық аймағындағы Мохикан өзенінің бойында орналасқан. Бұл аймаққа Мансфилд, Лиссабон, Лукас, Перрисвилл және Лодонвилл қалалары кірді. 1817 жылы Манчестерде (Англия) басылған Жаңа Иерусалим шіркеуінің бюллетенінде Чапман туралы алғашқы жазбаша мәлімет жарияланды. Онда Батысқа алма тұқымдарын себу және Жаңа шіркеудің кітаптарын тарату үшін саяхат жасаған миссионер туралы айтылған. 1819 жылы Чапман Огайодағы апаттан мүжіп қалды. Бір күні таңертең ол ағаштан егін жинап жатқанда құлап түсіп, мойнын бұтақтардың арасына қысып алды. Ол құлағаннан кейін сегіз жасар Джон Уайт оны күресіп жатқан күйінен тауып алды. Уайт ағаштарды кесіп, Чапманның өмірін сақтап қалды. 1822 жылы «Джон Эпплсид» деген атты Жаңа шіркеудің мүшесі жазған хатта алғаш рет қолданған. Харпердің «Жаңа ай сайын шығатын журналы» журналының хабарлауынша, ол өмірінің соңына таман Огайо штатының Мансфилд қаласында ашық ауадағы қауымға уағыз айтып тұрған миссионерді көрген. Уағыз ұзақ және ысырапшылық туралы қатаң болды, өйткені пионерлер калико мен импорттық шай сияқты заттарды сатып алып отырды. «Енді ертедегі христиандар сияқты жалаңаяқ және қарапайым киім киіп аспанға бара жатқан адам қайда?» – деп қайталап сұрады уағызшы, сонда Джонни Эпплсид оған жақындап келіп, уағыз айтқан тұтқырдың үстіне жалаңаяқ басып тұрып: «Міне, сенің алғашқы христиандық адамың!» – деді. Автор Розелла Райс Чапменмен соңғы жылдары кездесіп, 1863 жылы Ашленд округінің тарихында, Огайода: «Оның сыртқы келбеті оның мінезі сияқты ерекше болды. Ол кішкентай, «жалпақ» денелі, жылдам және тыныш емес қозғалыстары мен сөйлеуімен көзге түсетін адам еді; оның сақалы ұзақ болмаса да, қырылған емес, ал шашы ұзын және қара, көзі қара және жарқын еді. Ол өте қиын өмір сүрді, көбінесе орманды жерде ұйықтады. Оның киімдері көбінесе ескі болды, әдетте алма ағаштарына алмасу үшін берілген. Ол жалаңаяқ жүрді және жиі қар арқылы шақырымдармен осылайша жүрді. [Ол] басына металл ыдыс киді, ол қалпақ пен қайнатқыш ретінде де қолданылды». Тарихшы Пол Арон: «Чапман шын мәнінде табысты бизнесмен болды. Ол тұқым сепкен көптеген жерлерді сатып алып, үш штатта 1200-ге жуық акр жерге ие болды. Ол кедейлердің киімдерін қажеттіліктен емес, өз еркімен киді». Чапман жануарларға, соның ішінде жәндіктерге де қатты қамқорлық жасады. Генри Хоу XIX ғасырдың басында Огайодағы барлық округтерге саяхат жасап, Джонни Эпплсид әлі тірі болған 1830 жылдарға қатысты бірнеше әңгімелерді жинады:

Chapman was born on September 26, 1774 in Leominster, Massachusetts, the second child of Nathaniel and Elizabeth Chapman (née Simonds, married February 8, 1770). His birthplace has a granite marker, and the street is now called Johnny Appleseed Lane. Chapman’s mother Elizabeth died in 1776, shortly after giving birth to second son Nathaniel Jr., who died a few days later. In 1780, his father Nathaniel returned to Longmeadow, Massachusetts where he married Lucy Cooley. Author Rosella Rice states, "Johnny had one sister, Persis Broom, of Indiana. She was not at all like him; a very ordinary woman, talkative, and free in her frequent, 'says she's' and 'says I's.'" According to some accounts, 18 year old John persuaded his 11 year old half brother Nathaniel Cooley Chapman to go west with him in 1792. The duo apparently lived a nomadic life until their father brought his large family west in 1805 and met up with them in Ohio. Nathaniel decided to stay and help their father farm the land. Shortly after the brothers parted ways, John began his apprenticeship as an orchardist under a Mr. Crawford who grew apples, thus inspiring Chapman's life journey of planting apple trees. In 1800 at age 26, Chapman was in Licking River, Ohio. His first orchard was on the farm of Isaac Stadden in Licking County. In 1806, he embarked upon a canoe voyage down the Ohio, Muskingum, and Walhonding Rivers, using two canoes lashed together to transport himself and his seeds. The popular image is of Johnny Appleseed spreading apple seeds randomly everywhere he went. In fact, he planted nurseries rather than orchards, built fences around them to protect them from livestock and wildlife, left the nurseries in the care of a neighbor who sold trees on shares, and returned every year or two to tend the nursery. He planted his first nursery on the bank of Brokenstraw Creek, south of Warren, Pennsylvania. Next, he seems to have moved to Venango County, along the shore of French Creek, but many of these nurseries were in the Mohican River area of north central Ohio. This area included the towns of Mansfield, Lisbon, Lucas, Perrysville and Loudonville. In 1817, a bulletin of the Church of New Jerusalem printed in Manchester, England was the first to publish a written report about Chapman. It described a missionary who traveled around the West to sow apple seeds and pass out books of the New Church. In 1819, Chapman was nearly killed in an accident in Ohio. One morning, he was picking his crops in a tree when he fell and caught his neck in the fork of the branches. Shortly after he fell, eight year old John White found him struggling. White cut the tree down, saving Chapman's life. In 1822, the first known use of "John Appleseed" was written in a letter from a member of the New Church. According to Harper's New Monthly Magazine, toward the end of his career he was present when an itinerant missionary was exhorting an open air congregation in Mansfield, Ohio. The sermon was long and severe on the topic of extravagance, because the pioneers were buying such indulgences as calico and imported tea. "Where now is there a man who, like the primitive Christians, is traveling to heaven barefooted and clad in coarse raiment?" the preacher repeatedly asked, until Johnny Appleseed walked up to him, put his bare foot on the stump that had served as a pulpit, and said, "Here's your primitive Christian!" Author Rosella Rice met Chapman in his later years, and she stated in the 1863 History of Ashland County, Ohio:His personal appearance was as singular as his character. He was a small, "chunked" man, quick and restless in his motions and conversation; his beard, though not long, was unshaven, and his hair was long and dark, and his eye black and sparkling. He lived the roughest life, and often slept in the woods. His clothing was mostly old, being generally given to him in exchange for apple trees. He went bare footed, and often traveled miles through the snow in that way [He] wore on his head a tin utensil which answered both as a cap and a mush pot. Historian Paul Aron argues, "Chapman was actually a successful businessman. He bought many of the parcels of land on which he planted his seeds and ultimately accumulated about twelve hundred acres across three states He wore pauper's clothing by choice and not out of necessity." Chapman cared deeply about animals, including insects. Henry Howe visited all the counties in Ohio in the early nineteenth century and collected several stories from the 1830s, when Johnny Appleseed was still alive:

Бір салқын күзгі түні, лагерь отының жанында отырғанда, ол шырындар отқа ұшып, күйіп кеткенін байқады. Басына металл ыдыс киген Джонни оны сумен толтырып, отты сөндірді, содан кейін: «Құдайға шүкір, мен өзімнің жайлылығым үшін от жағам, оның арқасында Оның жаратылысының бірі жойылмасын», – деді. Бір кезде ол қарлы боранында жартастың ішіне от жақты, онда түнеуді жоспарлаған, бірақ ол оның ішінде аналық аю мен балапандар бар екенін анықтады, сондықтан ол отты жартастың екінші жағына көшіріп, ашық ауада қарда ұйықтады, аюды мазаламау үшін. Эрик Браун жинаған әңгімеде оның жараланған аяғын емдегеннен кейін оны ұстап жүрген үйретілген қасқыр болған. Көбірек дау тудырған нәрсе – ол саяхаттары кезінде дәрілік шөп ретінде пайдалы деп есептеген иісжанды өсімдіктерді де отырғызған. Қазір ол зиянды, жаулап алуға бейімді шөп ретінде қарастырылады. Өмірінің соңында ол вегетариандық өмір салтын ұстанды. Чапман үйленбеуді шешті, өйткені ол Жерде кездеспесе, жансерігін Жұмақта табады деп сенді.

Мұра

Джонни Апплсид өз әпкесіне құнды балабақшалардан тұратын мұра қалдырды. Ол сондай-ақ Ален округі, Индиана штатында төрт жер телімі, оның ішінде Милан қалашығындағы 15 000 ағаш бар балабақшасы болды. Ол 26-бөлімнің оңтүстік-батыс тоқсанын сатып алды, Мохикан қалашығы, Ашленд округі, Огайо, бірақ құжатты тіркемеді және мүлікті жоғалтты. 1837 жылғы қаржылық дүрбелең оның мүлкіне әсер етті. Оның жерінің бір бөлігі оның өлімінен кейін салық төлеу үшін сатылды, ал қалған бөлігінің көп бөлігі сот процестерінде жұмсалды. Гейл Кубик бас, хор және оркестр үшін «Джонни Апплсидті мадақтау» атты шығарма жазды; бұл шығарма да Vachel Lindsay поэмасына негізделген және Кеттеррингтің шығармасы сияқты 1942 жылы Ұлттық музыка клубтары федерациясының композициялық байқауына қатысты. Осыған ұқсас фестивальдер Шеффилдте (Пенсильвания штаты), Apple Creek, OH; Crystal Lake, IL; Лиссабон, OH; және Paradise, CA өткізіледі. 2008 жылы Fort Wayne Wizards, кіші лигалық бейсбол клубы, өз атын Fort Wayne TinCaps деп өзгертті. Жаңа атаумен алғашқы маусымда (2009 жылы) Тинкапс өзінің жалғыз лига чемпионы атанды. «Тинкап» атауы Джонни Апплсидтің киген қалайы шапанына (немесе құмырасына) қатысты. Команданың талисманы «Джонни» деп аталады. 1962 жылдан 1980 жылға дейін Огайо штатының Мансфилд ауданындағы мектептерден құралған жоғары мектептің спорттық лигасы «Джонни Эпплсид конференциясы» деген атауды қолданды. 1966 жылы АҚШ пошта қызметі Джонни Эпплсиді еске алу үшін бес центтік марка шығарды. Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Спринг-Гроув қорымындағы мемориал 134-ші бөлімдегі жердің басында тұр. Дөңгелек бақ үлкен тасты қоршап тұр, оның үстінде Чэпменнің қола мүсіні тұр, оның бет-әлпеті көкке қарайды, бір қолында алма ағашының көшегі, екіншісінде кітап ұстайды. Қоладан жасалған кенотаф оны Джонни Эпплсид ретінде таныстырады және қысқаша өмірбаяны мен мақтау сөзін береді. 11 наурыз және 26 қыркүйекте кейде Джонни Эпплсид күні ретінде атап өтіледі. Алма тұқымының туған күні қыркүйекте, бірақ наурыз күні кейде жақсы көрінеді, өйткені ол егу маусымында келеді. Джонни Эпплсид бастауыш мектебі - Массачусетс штатының Леоминстер қаласында орналасқан мемлекеттік мектеп. Мансфилд, Огайо, Appleseed-тің паломниттік сапарларының бірі, 1989 жылы жабылғанға дейін Джонни Эпплсид орта мектебінің үйі болды. 1984 жылы Джилл мен Майкл Галлина «Джонни Апплсид» атты биографиялық мюзикл шығарды. 2016 жылы Джон Чэпман Трейси Шевальедің «At the Edge of the Orchard» атты тарихи фантастикалық романында пайда болды. Виктор Шрекенгост (1906–2008) жасаған Джонни Апплсидтің үлкен терракота мүсіні Огайо штатының Лейквуд қаласындағы Лейквуд орта мектебінің азаматтық аудиториясының алдыңғы жағын безендіреді. Жергілікті білім беру кеңесі Appleseed-ті ғимараттың алдыңғы жағына орнатуға тым «экцентрикалық» тұлға деп санаса да (скульптураны жай ғана «Елдің ерте қоныстанушысы» деп атады), студенттер, мұғалімдер мен ата-аналар әлі де скульптураны оның атауын атайды: «Джонни Appleseed». Apple компаниясы өз өнімдерінің жалпы атауы ретінде Джон Appleseed-ті жиі қолданады, бұл сөзсіз Джоннидің атына сілтеме жасайды. Огайо штатының Урбана қаласындағы Урбана университеті әлемдегі екі Джонни Appleseed мұражайының бірін ұстайды, ол көпшілікке ашық. Джонни Эпплсидтің білім беру орталығы мен мұражайында көптеген артефакттар, сондай-ақ Джонни Эпплсид тұқымдас ағаштар бар. Олар сонымен қатар зерттеулер үшін бірқатар қызметтер көрсетеді, соның ішінде Джонни Эпплсидтің туыстарының ұлттық тізілімі бар. 2011 жылы мұражай қайта жаңартылып, жаңартылды. Білім беру орталығы мен мұражай Джонни Апплсидтің өмірін зерттеуге мүмкіндік алғандар білім, өз елі, қоршаған орта, бейбітшілік, моральдық мінсіздік және көшбасшылыққа деген бағасын бөліседі деген сеніммен құрылды. Джонни Эпплсид отырғызған жалғыз ағашты Рихард пен Филис Алгеоның Огайо штатындағы Нова фермасында өсіреді. Кейбір сатушылар бұл Рамбо деп айтады; кейбіреулер тіпті Рамбо «Джонни Эпплсидтің сүйікті сорттары» деп айтады, бірақ ол трансплантацияға қарсы діни көзқараста болғанын және барлық аталған сорттарға қарағанда жабайы алмаларды артық көргенін ескермейді. Көптеген балабақшалар бұл ағашты Рамбо емес, «Джонни Апплсид» деп атайды. Жаздың ортасындағы Рамбодан айырмашылығы, Джонни Appleseed сорттары қыркүйекте піседі және ол Albemarle Pippin-ге ұқсас пісіру алма пісіру сорттары болып табылады. Бау-бақшашылар бұл ағаштың жемісін саудаға шығармайды.

Johnny Appleseed left an estate of over of valuable nurseries to his sister. He also owned four plots in Allen County, Indiana, including a nursery in Milan Township with 15,000 trees, He bought the southwest quarter of section 26, Mohican Township, Ashland County, Ohio, but did not record the deed and lost the property. The financial panic of 1837 took a toll on his estate. Some of his land was sold to pay taxes following his death, and litigation used up much of the rest. Gail Kubik composed a work for bass, chorus and orchestra called In Praise of Johnny Appleseed; this work was also based on the eponymous Vachel Lindsay poem, and entered into the same 1942 National Federation of Music Clubs composition competition as Kettering's work. Similar festivals are held in Sheffield, PA; Apple Creek, OH; Crystal Lake, IL; Lisbon, OH; and Paradise, CA. In 2008 the Fort Wayne Wizards, a minor league baseball club, changed their name to the Fort Wayne TinCaps. In their first season with the new name (2009), the Tincaps won their only league championship. The name "Tincaps" refers to the tin hat (or pot) which Johnny Appleseed allegedly wore. The team mascot is named "Johnny". From 1962 to 1980, a high school athletic league made up of schools from around the Mansfield, Ohio, area used the name the "Johnny Appleseed Conference". In 1966, the U. S. Postal Service issued a five cent stamp commemorating Johnny Appleseed. A memorial in Spring Grove Cemetery in Cincinnati, Ohio, stands on the summit of the grounds in Section 134. A circular garden surrounds a large stone upon which a bronze statue of Chapman stands, face looking skywards, holding an apple seedling tree in one hand and a book in the other. A bronze cenotaph identifies him as Johnny Appleseed and gives a brief biography and eulogy. March 11 and September 26 are sometimes celebrated as Johnny Appleseed Day. The September date is Appleseed's acknowledged birthdate, but the March date is sometimes preferred because it falls during planting season. Johnny Appleseed Elementary School is a public school in Leominster, Massachusetts, his birthplace. Mansfield, Ohio, one of Appleseed's stops in his peregrinations, was home to Johnny Appleseed Middle School until it closed in 1989. In 1984, Jill and Michael Gallina published a biographical musical, Johnny Appleseed. In 2016, John Chapman appeared in Tracy Chevalier's historical fiction novel At the Edge of the Orchard. A large terracotta sculpture of Johnny Appleseed, created by Viktor Schreckengost (1906–2008), adorns the front of the Lakewood High School Civic Auditorium in Lakewood, Ohio. Although the local board of education deemed Appleseed too "eccentric" a figure to grace the front of the building (renaming the sculpture simply "Early Settler"), students, teachers, and parents alike still call the sculpture by its intended name: "Johnny Appleseed". Apple often uses John Appleseed as a generic name for their products, obviously taking hints at Johnny’s name. Urbana University in Urbana, Ohio, maintains one of two Johnny Appleseed museums in the world, which is open to the public. The Johnny Appleseed Educational Center and Museum hosts a number of artifacts, as well as trees that are descended from the same trees originally planted by Johnny Appleseed. They also provide a number of services for research, including a national registry of Johnny Appleseed's relatives. In 2011 the museum was renovated and updated. The educational center and museum was founded on the belief that those who have the opportunity to study the life of Johnny Appleseed will share his appreciation of education, his country, the environment, peace, moral integrity, and leadership. Supposedly, the only surviving tree planted by Johnny Appleseed grows on the farm of Richard and Phyllis Algeo of Nova, Ohio. Some marketers claim that it is a Rambo; some even make the claim that the Rambo was "Johnny Appleseed's favorite variety", ignoring the fact that he had religious objections to grafting and preferred wild apples to all named varieties. It appears that most nurseries are calling the tree the "Johnny Appleseed" variety, rather than a Rambo. Unlike the mid summer Rambo, the Johnny Appleseed variety ripens in September and is a baking applesauce variety similar to an Albemarle Pippin. Nurseries offer the Johnny Appleseed tree as an immature apple tree for planting, with scions from the Algeo stock grafted on them. Orchardists do not appear to be marketing the fruit of this tree.

Алма сидрі

Жазушы Майкл Поллан Чапман күшін алмаға салуға қарсы болғандықтан, оның алмалары жеуге жарамды болмаған және тек сидр жасауға ғана қолданылған деп санайды: "Шындығында, Джонни Appleseed не істегені және Огайо мен Индианадағы әрбір шатырда оның құшақ жаю себебі, ол шекараға алкоголь сыйлаған. Ол – біздің американдық Дионис еді."