Кіріспе

Әдебиет теориясы мен әдебиет тарихындағы данышпандық ұғымы 18-ші ғасырдың аяғында, ол ingenium-дан genius loci немесе "орталықтың рухы" туралы талқылауда ажыратыла бастаған кезде пайда болды. Бұл - әр жердің өзіндік ерекше және өзгермейтін табиғаты болуы керек деген мағынада, бірақ бұл жердің барлық адамдары сол табиғаттың әсерінен немесе шабыттанғандықтан, бұл маңызы бар еді. Август дәуірінің алғашқы ұлттық әдебиет теорияларында әр ұлттың табиғаты климат, ауа және жануарлар дүниесімен анықталады деп болжалды, бұл ұлттың поэзиясын, әдептерін және өнерін ерекшелендірді. Ол ұлттық сипат берді. Т. В. Ф. Броган "психика" - бұл сыртқы көзге (афлатус немесе құдайлық инфекция, және поэтикалық френзи немесе құдайлық ақымақтық) және ішкі көзге (ақыл-ойы мен санадан тыс) деген сенімнен басталған шабыт пен поэтикалық қабілет идеясының эволюциясындағы орта термин деп санайды. Алайда, бұл ұғым поэтикалық және құдайлық ақымақтықпен дерлік бірдей болды. Бұл сөздің өзі Ренессанс кезінде латын ingenium (табиғи қабілет) сөздерімен біріктірілді, осылайша ол жеке адамға тән, бірақ сол жерден алынған табиғи рух немесе табиғи мәнге айналды. Осы мағынада бұл әлі де шеберлік деген сөздің синонимисі.

Романтизм мен гений

Эдвард Янгтың "Түпнұсқалық композиция туралы болжамдар" (1759) "жетілдіктен" және "жетілдіктің" романтикалық тұжырымдамасына қарай "жетілдіктің" көрнекі немесе көрегендікке қатысты ең маңызды қайта құрылуы болды. Оның очергі Sturm und Drang неміс теоретиктеріне әсер етті, ал олар Сэмюэл Тейлор Колридждің Biographia Literaria-ға әсер етті. Романтиктерде гений шеберліктен жоғары, қабілеттен жоғары деп саналған. Джеймс Рассел Лоуэлл "талант - бұл адамның күші: гений - бұл адамның күші" (Броганда келтірілген). Готика әдебиетінің, жалпы алғанда, өркениеттің және ұлт санасының өкілі ретінде ақынның басымдығы "гень" деген сөздің "жердің табиғи рухы" деген құлдыраған мағынасын және "гень" деген сөздің "жеке және ұғымсыз қабілет" деген жаңа мағынасын біріктіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, романтизмнің генийді өз бақылауынан тыс күшпен жетеленетін адам ретінде және табиғидан асып түсетін және адам ойынан асып түсетін қабілет ретінде анықтауы оны классикалық құдайлық ақымақтық немесе шатастық түсінігімен бірдей етеді. Зигмунд Фрейдтің поэтикалық ақымақтық және санадан туындайтын қиялдың ұтымды еместігі туралы теориясын енгізумен, поэзиядағы "пәктірі" 20-ғасырдағы сын тілге еніп, жазушыға тән нәрсе ретінде қайтадан пайда болды. Жазушы ерекше болды және басқалардан "психикалық жара немесе эгоның белгілі бір қалыптасуы болуы мүмкін, бірақ бұл белгілі бір адамға тән болды және бұл адамды суретші етіп жасайтын маңызды белгі болды. Ирвинг Бэббиттің еңбектерінде модернизм көзқарасындағы данышпандық туралы айтылады. Тағы да айтайын, гений - бұл шеберліктен жоғары нәрсе, оны түсіндіруге, ұстауға немесе диагноз қоюға болмайды. Модернизмнің құлдырауынан бастап "пәктігі" сын пікірлерінен біршама жоғалып кетті. Жазу өзінің жеке құралына, жазушылардың процеске (мысалы, L=A=N=G=U=A=G=E ақындары мен постмодернизмге) назар аударғандықтан, суретшіні адамзаттан жоғары қоятын ерекше қасиетке деген сенім, әсіресе шеберлік қиялдан төмен деген көзқарас құлдырап келеді. Алайда, кейбір қазіргі әдеби ортаның мәдениетімен байланысты данышпандық ұғымы пайда болды. Мұндай гениалдық бейне сыншы фигурасына қарама-қарсы қойылады, біріншісі өз ойларында тәуелсіз және өздігінен болады, екіншісі өзін-өзі бейнелеуші, бірақ нәтижесінде мәдениеттік артефактілерді құрудың орнына жауап беруге шектеледі. Бұл тұжырымдаманың ең алғашқы нұсқасы Готтольд Ефрем Лессингтің Иммануил Канттың гений туралы түсінігіне берген түсінігінде кездеседі. Кант зерттеушісі Джейн Кнеллер өзінің ерекшелігін "пұлқы барлық ережелерді елемеу арқылы емес, ережелерді өзінен алу арқылы өз дербестігін көрсетеді" деп түсіндіреді.