Кіріспе

Көрнекті зиялы қабілеті, шығармашылығы немесе ерекшелігі бар адам. Кейбір адамдардың зиялы қабілеттерінің жоғары деңгейі. Гений – интеллектуалдық қабілет пен шығармашылық өнімділікпен байланысты сипаттама. «Гений» термині гениймен сипатталатын адамдарға және/немесе көп салалы біліммен көзге түскен полиматтарға қатысты қолданылуы мүмкін. Генийдің ғылыми тұрғыдан нақты анықтамасы жоқ. Ол қасиет ретінде қолданылғанда, дарынмен байланысты, бірақ Чезаре Ломброзо және Артур Шопенгауэр сияқты авторлар бұл екі ұғымды жүйелі түрде ажыратады. Көптеген белгілі генийлердің өмірбаянын жазған Уолтер Исааксон жоғары интеллекттің қажетті шарты болуы мүмкін екенін түсіндіреді, бірақ генийді анықтайтын ең көп таралған қасиет – кез келген жағдайға шығармашылық пен қиялды қолданудың ерекше қабілеті болуы мүмкін. Ежелгі Римде гений (лат. genii) – адамның, әулеттің (gens) немесе жердің (genius loci) жетекші рухы немесе қамқоршы құдайы. Латын тіліндегі сөздің мағынасы классикалық және орта ғасырлық мәтіндердегі грек сөзімен, сондай-ақ араб сөзімен – al ghul (мысалы, Алгол жұлдызындағыдай; оның сөзбе-сөз мағынасы «Жын») байланысты. Бұл атау латын тіліндегі «gignere» (тудыру, өмірге әкелу) және «generare» (тудыру, жарату, көбейту) етістіктерімен байланысты және тікелей индоевропалық түбірден: «ǵenh» (өндіру, тудыру, өмірге әкелу) шыққан. Ерекше тұлғалардың жетістіктері олардың ерекше күшті генийге ие екенін көрсететін болғандықтан, Август тұсында бұл сөз «шабыт, талант» деген қосымша мағынаны алды. «Гений» термині қазіргі мағынасын сегізінші ғасырда алды және ол екі латын терминінің қосылуынан пайда болды: жоғарыда айтылғандай гений және Ingenium – біздің туа біткен бейімділіктеріміз, қабілеттеріміз және табиғатымыз. Энциклопедиядағы гений туралы мақалада мұндай адам «жаны кең, басқалардың сезімдеріне бейім, табиғаттағы барлық нәрсеге қызығушылық танытып, ешқандай идеяны сезім тудырмаса қабылдамайтын, барлығына қызығушылық танытып, ештеңеден хабарсыз» деп сипатталған.

Галтон

Зиялылықты бағалауды Фрэнсис Галтон (1822–1911) және Джеймс Маккин Кэттелл бастады. Олар реакция уақытын және сенсорлық қабілеттілікті «нейрофизиологиялық тиімділік» өлшемі ретінде, ал сенсорлық қабілеттілікті интеллект өлшемі ретінде талдауды жақтады. Галтон психометрияның негізін қалаушы деп есептеледі. Ол өзінің үлкен жартылай туысы Чарльз Дарвиннің биологиялық эволюция туралы еңбектерін зерттеді. Атақтылық ата-анасынан мұра болып келеді деген гипотезамен, Галтон Ұлыбританиядағы атақты адамдардың отбасыларын зерттеді және 1869 жылы «Мұрагерлік данышпандық» деген атпен жариялады. Галтонның идеялары 19 ғасырдың басындағы статистикадағы екі пионердің – Карл Фридрих Гаусс пен Адольф Квелеттің еңбектерінен дамыды. Гаусс қалыпты үлестіруді (қоңырау тәрізді қисық) ашты: бірдей айнымалының бірдей жағдайлардағы көптеген өлшемдері берілген кезде, олар ең жиі кездесетін мәннен, «орташа» мәннен, ең жиі кездесетін мәннен жоғары және төмен екі ең сирек кездесетін мәнге дейін кездейсоқ түрде өзгереді. Квелет француз үкіметінің сот және әскери қызметтен өткен көптеген адамдар туралы жинаған әлеуметтік статистикасына қалыпты қисықтың қолданылатынын анықтады. Оның криминология саласындағы алғашқы жұмыстары «көптеген адамдарды бақылау барысында ерекшеліктердің жоғалып бара жатқанын» байқауға әкелді. Бұл ерекшеліктері жойылған идеал «орташа адам» болды. Галтон Квелеттен шабыт алып, «орташа адамды» «толық қалыпты схема» деп анықтауға тырысты; яғни, егер өлшенетін әрбір адамның қалыпты қисықтарын біріктірсе, теориялық тұрғыдан «орташа адаммен» шектесетін және одан өзгеше адамдармен қанаттанған синдромды көруге болады. Квелеттен айырмашылығы, Галтонның «орташа адамы» статистикалық емес, тек теориялық болды. Жалпы орташалықты өлшеу жоқ, тек көптеген нақты орташалықтар болды. Орташаның жалпы өлшемін табу үшін Галтон білім беру статистикасын қарастырды және барлық сынақ нәтижелерінде қоңырау қисықтарын тапты; бастапқыда математикадағы соңғы емтихан бойынша бағалар мен Сандхерстке түсу емтиханының нәтижелерінде. Галтонның «Мұрагерлік данышпандық» еңбегінде танымал адамдардың танымал туыстарын санап, бағалау әдісі қолданылды. Ол танымал туыстардың саны туыстық байланыс деңгейі жоғарырақ болғанда көбірек екенін анықтады. Бұл жұмыс тарихи адам прогресін талдауды жүзеге асыратын тарихиометрияның алғашқы мысалы болып саналады. Бұл жұмыс даулы және бірнеше себептерге байланысты сынға ұшырады. Содан кейін Галтон Гаусс еңбегінен 20 ғасырдың тарихы үшін маңызды болған жолмен бас тартып, қоңырау тәрізді қисық кездейсоқ емес деп қорытындылады. Орташа мен жоғарғы деңгей арасындағы айырмашылық кездейсоқ емес факторға байланысты болды, ол «табиғи қабілет» деп анықталды, ол «адамдарды абыройға жеткізетін әрекеттерді орындауға итермелейтін және біліктілік беретін интеллект пен мінез-құлықтың қасиеттері» ретінде сипатталды. Ұпайлардың кездейсоқтығының себебі, теория бойынша, осы табиғи қабілеттің жалпы халықтағы кездейсоқтығы болды. Сынға ұшыраған мәселелердің бірі – Галтонның зерттеуі әлеуметтік мәртебенің және экономикалық мұрагерлік түріндегі ресурстардың қолжетімділігінің әсерін ескермеді, яғни мұрагерлік «асылу» немесе «данышпандық» бай отбасылар ұсынған жақсырақ орта арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Галтон евгеника саласын дамытуға көшті. Галтон экономикалық мұрагерлікті бақылауға тырысты, папалардың асырап алған немерелерін, олар папалармен ұлдары сияқты тығыз байланысты болмаса да, байлық артықшылығына ие болатын, атақты адамдардың биологиялық балаларымен салыстырды. Көптеген генийлер деп саналатын адамдар психикалық ауруларға шалдыққан, мысалы Винсент ван Гог, Вирджиния Вульф, Джон Форбс Нэш және Эрнест Хемингуэй. Психикалық аурулар, әсіресе шизофрения және биполярлық бұзылулар мен гений арасында байланыс бар деген болжам бар. Биполярлық бұзылумен және шизотипі бар тұлғалық бұзылумен (соңғысы шизофрения туыстары арасында жиі кездеседі) ауыратын адамдар жоғары шығармашылыққа бейім. 2010 жылы Каролинска институтында жүргізілген зерттеуде жоғары шығармашылықпен айналысатын адамдар мен шизофрениямен ауыратын адамдардың таламиялық дофамин D2 рецепторларының тығыздығы төмен екендігі байқалды. Зерттеушілердің бірі: «Таламустағы D2 рецепторларының азаюы сигналдарды сүзудің төмен деңгейін білдіреді, сондықтан таламустан ақпарат ағыны жоғарылайды» деді. Бұл сау, жоғары шығармашылықпен айналысатын адамдардың мәселелерді шешу кезінде көптеген ерекше байланыстарды көру қабілетінің және шизофрениямен ауыратын адамдардың ерекше ассоциацияларының мүмкін механизмі болуы мүмкін. Дженсеннің моделі танымал жетістіктердің өте оңға қарай қисайғандығын анықтауға негізделген, бұл құбылыс Прайс заңы ретінде белгілі және Лотка заңымен байланысты. Кейбір жоғары IQ-сы бар адамдар жоғары IQ қоғамына қосылады. Ең танымал және ірісі – Mensa International, бірақ Intertel, Triple Nine Society, Prometheus Society және Mega Society сияқты көптеген басқа да таңдамалы ұйымдар бар.

Философия

Әр түрлі философтар өз философиялық теориялары аясында генийдің не екенін және оның нені білдіретінін анықтаған. Дэвид Юм философиясында қоғамның генийді қабылдау тәсілі, білімсіздікті қабылдау тәсіліне ұқсас. Юм генийге тән қасиеттері бар адамға қоғамнан алшақ, оқшауланған, әлемнің қалған бөлігінен қашық жұмыс істейтін адам ретінде қаралады. Ал қарапайым білімсіз адам одан да жек көрінеді, ғылым гүлденген дәуірде және елде, асыл ойын-сауықтарға қызығушылық танытпауы – либералды емес генийдің анық белгісі саналады. Ең жетілген мінез осы екі шектің арасында деп есептеледі: кітаптарға, достастыққа және іске бірдей қабілет пен талғаммен ие болу, әдепті әдебиеттен туындайтын зерделілік пен нәзіктікті сақтау, ал істе – әділ философияның табиғи нәтижесі болып табылатын адалдық пен дәлдік. Иммануил Канттың философиясында гений – басқа біреуден үйренуге тура келетін ұғымдарды өздігінен тауып, түсіну қабілеті. Кант үшін, түпнұсқалық – генийдің ең маңызды қасиеті. Кант гениінің туындылары басқа суретшілердің үлгісіне айналып, басқа эстетикалық бағалаулар үшін өлшемшарт ретінде қызмет етеді. Бұл гений – еліктеуге келмейтін идеяларды тудыруға қабілетті талант. Канттың генийдің қасиеттері туралы пікірлері көбінесе «Талғау сыны» еңбегінде кездеседі және 19 ғасырдың басындағы романтиктер тарапынан жақсы қабылданады. Сонымен қатар, Шопенгауэрдің гений туралы теориясының көп бөлігі, әсіресе талантқа және шектеулерден бостандыққа қатысты мәселелер, Канттың «Талғау сыны» еңбегінің 1-бөлімінен тікелей алынған. Гений – нақты ережесі жоқ нәрсені жасауға қабілетті талант, ал ережелерді орындау арқылы үйренуге болатын дағды емес. Шопенгауэрдің эстетикасында, ақыл-ойының ерік-жігерден басымдығы, таза, мүдделі емес көңіл көтерудің нысаны болатын көркемдік немесе ғылыми туындыларды жасауға мүмкіндік береді, бұл Шопенгауэр үшін эстетикалық тәжірибенің басты өлшемі. Олардың күнделікті мәселелерден алшақтығы Шопенгауэрдің гениалды тұлғалары көбінесе күнделікті өмірде бейімделуге қиналады дегенді білдіреді; Шопенгауэрдің сөзімен айтқанда, олар жұлдыздарға қарап тұрып, батпаққа түседі, бұл Платонның «Теэтет» диалогына сілтеме жасайды, онда Сократ бірінші философ Талес осындай жағдайда күлкіге қалғандығын айтады. «Еркі және бейнелеу ретінде әлем» еңбегінің 2-томында ол былай дейді: Талант басқа ешкім тигізе алмайтын нысанаға тиеді; гений басқа ешкім көре алмайтын нысанаға тиеді. Ұлы адамдар теориясына сәйкес, Карлайл Один, Вильгельм Жеңімпаз және Ұлы Фридрих сияқты тұлғаларды «Гений иелері» деп санады. Бертран Расселлдің философиясында гений – адамның ерекше қасиеттері мен таланттарының жиынтығы, ол қоғамға үлес қосу мүмкіндігі берілгенде, ол жұмыс істейтін қоғам үшін ерекше құнды болады. Алайда, Расселлдің философиясы мұндай гениалды тұлғалар жастық шағында күйреуі және олардың айналасындағы орта олардың бейімделуге қиындық тудыратын қасиеттеріне жандашу көрсетпеген жағдайда мәңгілікке жоғалуы мүмкін екенін де көрсетеді. Расселл өмірінде кең таралған «гений әрқашан көзге түседі» деген пікірді жоққа шығарды. «Ғылымның шектеулері» атты классикалық еңбегінде Дж. В. Н. Салливан генийді ретроспективті жіктеуге қатысты утилитарлық философияны талқылады. Атап айтқанда, егер осы белгілі бір салым болмаса, көп уақыт өткен соң ғана пайда болатын (егер бұрын-соңды болса) өте ерекше ғылыми еңбек – генийдің белгісі. Керісінше, дамуға дайын болған, қаншалықты терең немесе маңызды болса да, ғылыми еңбек генийді білдірмейді.

Әдебиет және поп-мәдениет

Генийлер әдебиет пен кинода түрлі бейнелерде, кейіпкерлер де, қарсыластар да ретінде бейнеленеді және олар оқиғаның батыры немесе зұлым кейіпкері бола алады. Халық мәдениетінде гений көбінесе әзілқой немесе азап шеккен гений ретінде стереотипті түрде көрсетіледі. Әдебиет пен кинода азап шеккен гений кейіпкері көбінесе жоғары интеллектінің, мақтандықтың, ерекшеліктің, тәуелділіктің, ұялдықтың, психикалық денсаулық мәселелерінің, әлеуметтік дағдылардың жетіспеуінің, жалғыздық пен басқа да әлсіздіктердің салдарымен күрескен кемшікті немесе трагедиялық батыр ретінде көрінеді. Олар өмірлік дағдарыстарды бастан өткеріп, жеке қиындықтарды жеңуге тырысып, арнайы қабілеттерін жақсылыққа жұмсауға немесе өзінің трагедиялық кемшіліктері мен жамандықтарына басы беріп, құрбан болады. Бұл жиі кездесетін мотив көркем әдебиетте қайталап, «Халк» фильміндегі доктор Брюс Баннер мен «Доктор Джекил және мистер Хайдтың ерекше жағдайы» романындағы доктор Генри Джекил сияқты кейіпкерлерде көрінеді. Азап шеккен гений стереотипінің басқа да әдеби және кинолық бейнелері, түрлі дәрежеде болса да, Шерлок Холмс, «Амадей» фильміндегі Вольфганг Амадей Моцарт, «Әдемі Ақыл» фильміндегі доктор Джон Нэш, «Да Винчидің жын-перілері» сериалындағы Леонардо да Винчи, «Хаус» сериалындағы доктор Грегори Хаус, «Жақсы ниетпен» фильміндегі Уилл Хантинг және «Үлкен жарылыс теориясы» сериалындағы доктор Шелдон Куперді қамтиды. Әдебиеттегі ең танымал гений деңгейіндегі бәсекелестіктердің бірі – Шерлок Холмс пен оның жауы профессор Мориарти арасындағы бәсекелестік; соңғы кейіпкер де зұлым генийдің заманауи архетипі ретінде танылады.

Веб мақалалар

Қоғамның генийлерге қоятын талаптары туралы.