Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзіндік өмірбаян
Self written biography
Автобиография, кейде жеңіл-жеңіл автобио деп те аталады, – адамның өзінің өмірі туралы өзі жазған өмірбаян.
An autobiography, sometimes informally called an autobio, is a self written biography of one's own life.
Анықтама
"Автобиография" сөзін алғаш рет 1797 жылы ағылшын тіліндегі "The Monthly Review" журналында Уильям Тейлор қолданған, ол осы сөзді гибридтік сөз ретінде ұсынған, бірақ оны "педантикалық" деп сынаған. Дегенмен, оның келесі тіркелген қолданылуы 1809 жылы Роберт Саутидің жазуында қазіргі мағынасында болды. XIX ғасырдың басында ғана аталуына қарамастан, бірінші тұлғадағы автобиографиялық жазу ежелгі заманнан бастау алады. Рой Паскаль автобиографияны күнделік немесе жазбалардың периодтық өзін-өзі зерделеу тәсілінен ажыратады, оның пікірінше "[автобиография] – бұл белгілі бір уақыт сәтінен қарап өмірдің шолуы, ал күнделік, қаншалықты ойлы болса да, уақыттың бірнеше сәттері арқылы жүреді". Осылайша, автобиография автобиографтың өмірін жазу сәтінен бастап бағалайды. Биографтар көбінесе әртүрлі құжаттар мен көзқарастарға сүйенсе, автобиография жазушының естеліктеріне толығымен негізделуі мүмкін. Мемуарлық жанр автобиографиямен тығыз байланысты, бірақ Паскальдің айтуынша, автобиограф өзінің өмірін шолып қарағанда, ол өзіне емес, көбінесе басқаларға көбірек назар аударады. Реттор Либаний (шамамен 314–394 жж.) өзінің өмірлік естелігін "Сөз I" (374 жылы басталған) деп атады, оны қоғамдық емес, әдеби түрдегі сөздерінің бірі ретінде қарастырды, оны жеке өмірде дауыстап оқымайтын. Августин Гиппо (354–430) өзінің автобиографиялық еңбегіне "Құпиялар" деген ат қойды, ал Жан-Жак Руссо 18 ғасырда осы атауды пайдаланып, романтизм дәуірінде және одан кейінгі кезеңдерде құпияға толы, кейде ашық және өзін-өзі сынап бағалайтын автобиографиялар тізбегін бастады. Августин жазған шығарма, әрине, батыстың алғашқы автобиографиясы болып саналады және орта ғасырлардағы христиан жазушылары үшін үлгі болып қызмет етті. Онда Августин жастық шағындағы гедонистік өмір салты, жыныстық жетістіктерімен мақтанатын жас жігіттермен араласуы, жыныстық мораль іздеу үшін жыныстық қатынасқа және некеге қарсы Манихейшілдікке еріп, одан бас тартуы және соңынан скептицизм мен Жаңа академия қозғалысын қабылдауы нәтижесінде христиандыққа қайта оралуы туралы айтылады (ол секс жақсы, ал бойжеткендік одан да жақсы деген көзқарасты дамытты, бұрынғысын күміспен, ал соңғысын алтынмен салыстырды; Августиннің көзқарастары кейін батыс теологиясына зор әсер етті). "Құпиялар" батыс әдебиетінің ұлы шедеврлерінің бірі деп есептеледі. Пьер Абелярдың 12 ғасырғы "Historia Calamitatum" Августиннің "Құпиялары" рухында жазылған, сол кезеңнің көрнекті автобиографиялық құжаты.
The word "autobiography" was first used deprecatingly by William Taylor in 1797 in the English periodical The Monthly Review, when he suggested the word as a hybrid, but condemned it as "pedantic". However, its next recorded use was in its present sense, by Robert Southey in 1809. Despite only being named early in the nineteenth century, first person autobiographical writing originates in antiquity. Roy Pascal differentiates autobiography from the periodic self reflective mode of journal or diary writing by noting that "[autobiography] is a review of a life from a particular moment in time, while the diary, however reflective it may be, moves through a series of moments in time". Autobiography thus takes stock of the autobiographer's life from the moment of composition. While biographers generally rely on a wide variety of documents and viewpoints, autobiography may be based entirely on the writer's memory. The memoir form is closely associated with autobiography but it tends, as Pascal claims, to focus less on the self and more on others during the autobiographer's review of their own life. The rhetor Libanius (c. 314–394) framed his life memoir Oration I (begun in 374) as one of his orations, not of a public kind, but of a literary kind that would not be read aloud in privacy. Augustine of Hippo (354–430) applied the title Confessions to his autobiographical work, and Jean Jacques Rousseau used the same title in the 18th century, initiating the chain of confessional and sometimes racy and highly self critical autobiographies of the Romantic era and beyond. Augustine's was arguably the first Western autobiography ever written, and became an influential model for Christian writers throughout the Middle Ages. It tells of the hedonistic lifestyle Augustine lived for a time within his youth, associating with young men who boasted of their sexual exploits; his following and leaving of the anti sex and anti marriage Manichaeism in attempts to seek sexual morality; and his subsequent return to Christianity due to his embracement of Skepticism and the New Academy movement (developing the view that sex is good, and that virginity is better, comparing the former to silver and the latter to gold; Augustine's views subsequently strongly influenced Western theology). Confessions is considered one of the great masterpieces of western literature. Peter Abelard's 12th century Historia Calamitatum is in the spirit of Augustine's Confessions, an outstanding autobiographical document of its period.
Ертедегі өмірбаяндары
XV ғасырда испандық абыройлы әйел Леонор Лопес де Кордова өзінің "Мемориас" атты кітабын жазды. Оңтүстік Азияның Моғол империясын құрған Захир әд-Дин Мухаммад Бабур 1493 және 1529 жылдар аралығында "Бабурнама" (Chagatai/بابر نامہ; сөзбе-сөз: "Бабур кітабы" немесе "Бабур хаттары") атты күнделігін жүргізді. Ренессанс дәуіріндегі алғашқы маңызды автобиографиялардың бірі - мүсінші және алтын шебер Бенвенуто Челлинидің (1500–1571) 1556 және 1558 жылдар аралығында жазылған, ол "Vita" (итальян тілінде: "Өмір") деп атаған туындысы. Ол кіріспесінде былай дейді: "Кімнің болғаны маңызды емес, егер ол шындық пен жақсылыққа ұмтылса, өзінің ұлы жетістіктерін немесе олар сондай көрінетін нәрселерін өз қолымен жазуға тиіс; бірақ егер кісінің жасы қырықтан аспаса, мұндай құрметті іске кіріспеуі керек". Автобиографияға қатысты осы талаптар соңғы уақытқа дейін сақталды және келесі үш жүз жылдағы көптеген маңызды автобиографиялар оларға сәйкес келді. Осы кезеңде жазылған тағы бір автобиография – итальяндық математик, дәрігер және астролог Героламо Карданоның 1574 жылғы "De vita propria" еңбегі. Үнді тілінде жазылған алғашқы автобиографиялардың бірі – Шримал джайн бизнесмен және Моғол Үндістанының ақыны Банарасидас жазған "Ардхакатанка". "Ардхакатанка" ("Жарты әңгіме") атты поэзиялық автобиография Матура аймағымен байланысты Хинди тілінің ерте диалектісі – Брадж Бхаса тілінде жазылған. Автобиографиясында ол өнері жазылған кездегі тәртіпсіз жастығынан діни түсінікке келгенін айтады. Бұл туынды Моғол дәуіріндегі өмірдің көптеген егжей-тегжейлерін қамтиды. Ағылшын тілінде жазылған ең ерте автобиография – 1438 жылы жазылған Марджери Кемптің кітабы. Христиандық куәлік ретінде айтылған өмір тарихының ерте дәстүріне сәйкес, кітап Марджери Кемптің Киелі жерге және Римге жасаған қажырлы саяхаттарын, күйеуімен бойжеткен некеге келісуге тырысуын және, ең бастысы, христиан мистигі ретіндегі діни тәжірибесін сипаттайды. Кітаптан алынған үзінділер XVI ғасырдың басында жарияланды, бірақ толық мәтіні алғаш рет 1936 жылы жарық көрді. Ағылшын тілінде жазылған алғашқы ашық автобиография, мүмкін, 1630 жылы жарық көрген капитан Джон Смиттің автобиографиясы болды, оны көптеген адамдар сенімсіздікпен қарады. Бұл 1964 жылы Филип Барбурдың толық өмірбаянын жариялағаннан кейін өзгерді, ол Смит айтқан көптеген "аузынан шыққан сөздерге" тәуелсіз фактілік негіздерді анықтады, олардың көптегенін Смит оқиғалар орын алған кезде білмеген болуы мүмкін. 17 ғасырдағы басқа да маңызды ағылшын автобиографиялары – Чербери Лорды Герберт (1643, 1764 жылы жарық көрген) және Джон Буньянның ("Grace Abounding to the Chief of Sinners", 1666) туындылары. Джарена Ли (1783–1864) – Америка Құрама Штаттарында жарияланған алғашқы афроамерикандық әйелдің өмірбаянының авторы.
In the 15th century, Leonor López de Córdoba, a Spanish noblewoman, wrote her Memorias, which may be the first autobiography in Castillian. Zāhir ud Dīn Mohammad Bābur, who founded the Mughal dynasty of South Asia kept a journal Bāburnāma (Chagatai/بابر نامہ; literally: "Book of Babur" or "Letters of Babur") which was written between 1493 and 1529. One of the first great autobiographies of the Renaissance is that of the sculptor and goldsmith Benvenuto Cellini (1500–1571), written between 1556 and 1558, and entitled by him simply Vita (Italian: Life). He declares at the start: "No matter what sort he is, everyone who has to his credit what are or really seem great achievements, if he cares for truth and goodness, ought to write the story of his own life in his own hand; but no one should venture on such a splendid undertaking before he is over forty." These criteria for autobiography generally persisted until recent times, and most serious autobiographies of the next three hundred years conformed to them. Another autobiography of the period is De vita propria, by the Italian mathematician, physician and astrologer Gerolamo Cardano (1574). One of the first autobiographies written in an Indian language was Ardhakathānaka, written by Banarasidas, who was a Shrimal Jain businessman and poet of Mughal India. The poetic autobiography Ardhakathānaka (The Half Story), was composed in Braj Bhasa, an early dialect of Hindi linked with the region around Mathura. In his autobiography, he describes his transition from an unruly youth, to a religious realization by the time the work was composed. The work also is notable for many details of life in Mughal times. The earliest known autobiography written in English is the Book of Margery Kempe, written in 1438. Following in the earlier tradition of a life story told as an act of Christian witness, the book describes Margery Kempe's pilgrimages to the Holy Land and Rome, her attempts to negotiate a celibate marriage with her husband, and most of all her religious experiences as a Christian mystic. Extracts from the book were published in the early sixteenth century but the whole text was published for the first time only in 1936. Possibly the first publicly available autobiography written in English was Captain John Smith's autobiography published in 1630 which was regarded by many as not much more than a collection of tall tales told by someone of doubtful veracity. This changed with the publication of Philip Barbour's definitive biography in 1964 which, amongst other things, established independent factual bases for many of Smith's "tall tales", many of which could not have been known by Smith at the time of writing unless he was actually present at the events recounted. Other notable English autobiographies of the 17th century include those of Lord Herbert of Cherbury (1643, published 1764) and John Bunyan (Grace Abounding to the Chief of Sinners, 1666). Jarena Lee (1783–1864) was the first African American woman to have a published biography in the United States.
18-19 ғасырлар
Романтизм ағымының ықпалымен, жеке тұлғаның рөлі мен мәніне ерекше назар берілді. Жан Жак Руссоның "Қиссалары" үлгісімен, тақырыптың сезім-эмоцияларын зерттейтін, жақынырақ стильдегі автобиография жазу кеңінен тарады. 1830 жылдардағы Стендальдің автобиографиялық еңбектері – «Генри Брюлардың өмірі» мен «Эгоисттің естеліктері» Руссоның әсерінен туған туындылар. Ағылшыл тіліндегі мысал ретінде Уильям Хазлиттің 1823 жылғы «Liber Amoris» еңбегінде жазушының жеке өмірі мен махаббатына қатысты ауыр сынақтар жазылған. Білім берудің дамуы, арзан газеттер мен баспаның қолжетімділігі арқасында атақ пен даңққа қатысты жаңа түсініктер қалыптаса бастады, ал осы мүмкіндікті пайдаланғандар автобиография жазып, табыс табуға асықты. Көп ұзамай, қоғамдық өмірде танымал адамдардың өмірбаясын жазу қалыпты жағдайға айналды – бұл тек Чарльз Диккенс (оның романдарының ішінде де автобиографиялық элементтер кездеседі) және Энтони Троллоп сияқты жазушылар ғана емес, сонымен қатар саясаткерлер (мысалы, Генри Брукс Адамс), философтар (мысалы, Джон Стюарт Милл), кардинал Ньюман сияқты дін қызметкерлері мен П.Т. Барнум сияқты артистер де осы қадамға басты. Романтикалық талғамға сәйкес, осы естеліктерде балалық шақ пен тәрбиеге қатысты мәселелер де жиі қамтыла бастады, бұл «Cellinian» автобиографиясының қағидаларынан мүлдем өзгеше болды.
Following the trend of Romanticism, which greatly emphasized the role and the nature of the individual, and in the footsteps of Jean Jacques Rousseau's Confessions, a more intimate form of autobiography, exploring the subject's emotions, came into fashion. Stendhal's autobiographical writings of the 1830s, The Life of Henry Brulard and Memoirs of an Egotist, are both avowedly influenced by Rousseau. An English example is William Hazlitt's Liber Amoris (1823), a painful examination of the writer's love life. With the rise of education, cheap newspapers and cheap printing, modern concepts of fame and celebrity began to develop, and the beneficiaries of this were not slow to cash in on this by producing autobiographies. It became the expectation—rather than the exception—that those in the public eye should write about themselves—not only writers such as Charles Dickens (who also incorporated autobiographical elements in his novels) and Anthony Trollope, but also politicians (e. g. Henry Brooks Adams), philosophers (e. g. John Stuart Mill), churchmen such as Cardinal Newman, and entertainers such as P. T. Barnum. Increasingly, in accordance with romantic taste, these accounts also began to deal, amongst other topics, with aspects of childhood and upbringing—far removed from the principles of "Cellinian" autobiography.
20 және 21 ғасырлар
XVII ғасырдан бері, көпшіліктің қызығушылығын оятып, еркіндікке ұмтылушылардың "сенсациялық естеліктері" жиі жарияланып келеді. Көбінесе анонимді жарияланатын олар, көбінесе тәжірибелі авторлар жазған көркем туындылар болатын (және қазір де солай). Қазіргі заманғы кәсіби спортшылар мен медиа жұлдыздарының, сондай-ақ саясаткерлердің (бірақ олар туралы азырақ) "автобиографиялары", көбінесе тәжірибелі авторлардың қолынан туып, әдетте жарияланады. Наоми Кэмпбелл сияқты кейбір танымал адамдар өздерінің "автобиографияларын" оқымағанын мойындайды. Джеймс Фрейдің "Миллион шағын бөлшек" сияқты сенсациялық автобиографиялар авторлардың өмірінен маңызды деректерді әшекейлеген немесе ойдан шығарған деген фактілер ашыққа шықты. Автобиография – күннен-күнге танымал және қолжетімді бола түсетін жанр. Альберт Фейсидің "Бақытты өмір" (1979) туындысы – австралиялық әдебиет классикасына айналды. Анжеланың күлі мен Судың түсі сияқты естеліктердің Америка Құрама Штаттарындағы сәндігі мен коммерциялық табысы осы жанрда өзін сынап көруге ниет білдіргендердің қатарын көбейтті. Мэгги Нельсонның "Аргонавттар" кітабы – соңғы кездерде жарық көрген автобиографиялардың бірі. Мэгги Нельсон оны автотеория деп атайды – автобиография мен сындық теорияның біріктірілген түрі. "Шындыққа талап ету" және көркемдік элементтердің қатар келетін, бірақ туындының автобиографиялық екенін сақтайтын жанр – автофикшн.
From the 17th century onwards, "scandalous memoirs" by supposed libertines, serving a public taste for titillation, have been frequently published. Typically pseudonymous, they were (and are) largely works of fiction written by ghostwriters. So called "autobiographies" of modern professional athletes and media celebrities—and to a lesser extent about politicians—generally written by a ghostwriter, are routinely published. Some celebrities, such as Naomi Campbell, admit to not having read their "autobiographies". Some sensationalist autobiographies such as James Frey's A Million Little Pieces have been publicly exposed as having embellished or fictionalized significant details of the authors' lives. Autobiography has become an increasingly popular and widely accessible form. A Fortunate Life by Albert Facey (1979) has become an Australian literary classic. With the critical and commercial success in the United States of such memoirs as Angela’s Ashes and The Color of Water, more and more people have been encouraged to try their hand at this genre. Maggie Nelson's book The Argonauts is one of the recent autobiographies. Maggie Nelson calls it autotheory—a combination of autobiography and critical theory. A genre where the "claim for truth" overlaps with fictional elements though the work still purports to be autobiographical is autofiction.