Кіріспе
Өткенге негізделген көркем әдебиет. Тарихи көркем әдебиет – нақты тарихи оқиғалар аясындағы көркем сюжеттің дамытын әдеби жанр. Бұл термин көбінесе тарихи көркем әдебиеттің синонимі ретінде қолданылса да, оны театр, опера, кино, теледидар, бейнеойындар және графикалық романдар сияқты басқа да повесть түрлеріне де қолдануға болады. Ол көбінесе әңгімені бейнелеу үшін аллегорияда көптеген символизм мен бейнелі және метафоралық элементтерді пайдаланады. Тарихи көркем әдебиеттің ең маңызды белгісі – оның өткенге негізделгендігі және бейнеленген дәуірдің әдет-ғұрыптарына, әлеуметтік жағдайларына және басқа да егжей-тегжейлеріне назар аударуы. Авторлар көбінесе осы ортадағы танымал тарихи тұлғаларды зерттейді, оқырмандарға олардың қоршаған ортаға қалай ден қойғанын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Тарихи роман көбінесе өткен дәуірлерді романтикалық бейнелеуге ұмтылады. Баламалы тарих және тарихи фантастика сияқты кейбір қосалқы жанрлар романға қасақана тарихи емес немесе болжамды элементтерді енгізеді. Тарихи көркем шығармалар кейде оқырмандардың пікірлері немесе жанрлық күтулерге байланысты дәл кезеңнің егжей-тегжейлерінің жеткіліксіздігі үшін сынға ұшырайды. Тарихи нақтылық пен көркем әдебиет арасындағы бұл қақтығыс оқырмандар мен сыншылардың талқылау тақырыбына айналады, ал ғылыми сын көбінесе осы талқылаудан асып, жанрдың басқа тақырыптық және сындық қызығушылықтарын зерттейді. Тарихи көркем әдебиет – қазіргі заманғы батыс әдеби жанры ретінде XIX ғасырдың басында сэр Уолтер Скотттың және оның замандастарының, француз Оноре де Бальзак, америкалық Джеймс Фенимор Купер, ал кейіннен орыс Лев Толстой сияқты басқа ұлттық әдебиеттердегі еңбектерінде қалыптасқан. Дегенмен, әдебиеттің жеке туындыларында тарихи және ойдан шығарылған элементтердің үйлесуінің ұзақ тарихы бар; бұл батыс дәстүрлерінде (Ежелгі грек және латын әдебиеті) де, шығыс мәдениеттерінде де, ауызша және халықтық дәстүрлерде (мифология мен фольклорды қараңыз) кездеседі, олар эпостарды, романдарды, пьесаларды және тарихты замандас аудиторияға бейнелейтін басқа да көркем шығармаларды жасады.
Historical fiction is a literary genre in which a fictional plot takes place in the setting of particular real historical events. Although the term is commonly used as a synonym for historical fiction literature, it can also be applied to other types of narrative, including theatre, opera, cinema, and television, as well as video games and graphic novels. It often makes many use of symbolism in allegory using figurative and metaphorical elements to picture a story. An essential element of historical fiction is that it is set in the past and pays attention to the manners, social conditions and other details of the depicted period. Authors also frequently choose to explore notable historical figures in these settings, allowing readers to better understand how these individuals might have responded to their environments. The historical romance usually seeks to romanticize eras of the past. Some subgenres such as alternate history and historical fantasy insert intentionally ahistorical or speculative elements into a novel. Works of historical fiction are sometimes criticized for lack of authenticity because of readerly criticism or genre expectations for accurate period details. This tension between historical authenticity and fiction frequently becomes a point of comment for readers and popular critics, while scholarly criticism frequently goes beyond this commentary, investigating the genre for its other thematic and critical interests. Historical fiction as a contemporary Western literary genre has its foundations in the early 19th century works of Sir Walter Scott and his contemporaries in other national literatures such as the Frenchman Honoré de Balzac, the American James Fenimore Cooper, and later the Russian Leo Tolstoy. However, the melding of historical and fictional elements in individual works of literature has a long tradition in many cultures; both western traditions (as early as Ancient Greek and Latin literature) as well as Eastern, in the form of oral and folk traditions (see mythology and folklore), which produced epics, novels, plays and other fictional works describing history for contemporary audiences.
Кіріспе
Тарихи романның не екендігіне қатысты анықтамалар әртүрлі. Бір жағынан, Тарихи роман қоғамы жанрды "сипатталған оқиғалардан кем дегенде елу жыл өткен соң жазылған" деп анықтайды, ал сыншы Сара Джонсон мұндай романдарды "өткен [20-шы ғасырдың] ортасына дейін, автор жеке тәжірибеден гөрі зерттеу нәтижесінде жазған" деп белгілейді. Ал Линда Адамсон «Әлемдік тарихи көркем әдебиет» атты әдебиеттер жинағына жазған алғы сөзінде тарихи романның «жалпы қабылданған анықтамасы» – «жазылған уақыттан кем дегенде 25 жыл бұрынғы кезең туралы» роман дейді, бірақ кейбір адамдар Джейн Остин (1775–1817) романдарын тарихи роман ретінде оқитынын да айтады. Тарихи көркем әдебиет кейде романтикалық ұлтшылдыққа ықпал етеді. Уолтер Скотттың «Уэверли» романдары шотланд тарихына қызығушылықты арттырып, оны әлі де түсіндіруге көмектеседі. Иозеф Игнаци Крашевскийдің Польша тарихына арналған романдары, Польшаның бөліністерінен кейін елдің тарихын танымал етті. Генрих Сенкевич поляктар мен Тевтон ордені арасындағы қақтығыстар, казактардың көтерілісі және швециялықтардың шапқындары туралы бірнеше өте танымал роман жазды. Ол 1905 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ол сондай-ақ, Неронның Рим және ерте христиандар туралы «Quo Vadis» атты танымал романын жазды, ол 1913, 1924, 1951, 2001 жылдары бірнеше рет фильмге түсірілді. Сигрид Унсеттің «Кристин Лаврансдаттер» романы норвегия тарихы үшін де осындай рөл атқарды; Унсет кейіннен әдебиет бойынша Нобель сыйлығын (1928) жеңіп алды. Көптеген ерте тарихи романдар орта ғасырлар тарихына еуропалықтардың қызығушылығының артуына маңызды үлес қосты. Виктор Гюгоның «Нотр-Дам соборының қасіреті» Францияның готикалық сәулетін сақтау қозғалысын күшейткені үшін мақталады, нәтижесінде тарихи ескерткіштерді сақтау үшін француз үкіметтік органы – Monuments historiques құрылды. Рита Мональди мен Франческо Сортидің «Imprimateur Secretum Veritas Mysterium» тарихи детективтік сагасы еуропалық тарихқа қызығушылықты арттырды және атақты кастрато опера әншісі Атто Меланиді детектив және тыңшы ретінде бейнелейді. Оқиғаның өзі ойдан шығарылған болса да, кейіпкерлер мен оқиғалардың көп бөлігі шындыққа негізделген. Кітап Мональди мен Сортидің зерттеулеріне негізделген, олар 17 ғасырдың қолжазбаларынан және Вена қоршауы, оба және Папа Иннокентий XI папалығы туралы жарияланған еңбектерден ақпарат жинады. Тарихи роман жанры кейбір авторларға, мысалы, поляк жазушысы Болеслав Прусқа, оның жалғыз тарихи романы «Фараон» романында, өз заманы мен ортасынан алыстап, қоғам мен адам табиғатын жаңаша қарауға немесе цензураның қысымынан құтылуға мүмкіндік берді. Кейбір тарихи романдарда маңызды тарихи оқиғалар көбінесе көрінетін жерде болмайды, ал ойдан шығарылған кейіпкерлер сол оқиғалар орын алған әлемде өмір сүреді. Роберт Луис Стивенсонның «Қашқын» романы Шотландиядағы якобиттердің қақтығыстары аясында жеке бастырылған оқиғаларды баяндайды. Чарльз Диккенстің «Барнаби Рудж» романы Гордон көтерілісі кезінде, ал «Екі қаланың әңгімесі» француз революциясы кезінде өтеді. Кейбір туындыларда тарихи элементтердің дұрыстығы күмәнді, мысалы, Александр Дюманың 1845 жылғы «Королева Марго» романында. Джон Барт және Томас Пиншон сияқты постмодернист жазушылар тіпті көбірек еркіндікпен жұмыс істейді, тарихи кейіпкерлер мен жағдайларды ойдан шығарылған тарих пен фантазиямен араластырады, мысалы, «Сот сорпа факторы» (1960) және «Мейсон мен Диксон» (1997) романдарында. Кейбір жазушылар ойдан шығарылған кейіпкерлерсіз тарихи көркем әдебиет жасайды. Мысалы, Коллин МакКаллоның «Римнің шеберлері» сериясы.
18 ғасырға дейінгі тарих
Тарихи прозалық көркем әдебиет әлемдік әдебиетте ұзақ тарихқа ие. Қытай романдарының төрт классикасының үшеуі шалқар өткенге арналған: Ши Найаньның 14 ғасырдағы «Су шегі» 12 ғасырдағы заңгерлер туралы; Луо Гуанчжунның 14 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» Хан әулетін құлатқан 3 ғасырдағы соғыстарды қамтиды; Ву Ченгеннің 16 ғасырдағы «Батысқа саяхат» 7 ғасырдағы буддалық саяхатшы Хуанцзянға арналған. Бұлардан өзге, Қытай тарихындағы Мин және Цин дәуірлерінде әдеби ортада кең таралған тарихи романдар көп болды: Фэн Мэнлоңның «Дунчжоу Лиегуо Чжи» (Шығыс Чжоу патшалықтарының тарихы), Чу Жэньхуоның «Суй Тан яньи» (Суй және Тан әулеттерінің романсы), Сюн Дамудың «Лян Сонг Наньбэй Чжичжуань» (Екі әннің жазбалары, Оңтүстік және Солтүстік) және «Цюань Хань Чжичжуань», Ян Эрзэннің «Дун Си Цзинь яньи» (Шығыс және Батыс Цзинь әулеттерінің романсы) және Цянь Цайдың «Генерал Юэ Фэй» және т.б. Ежелгі грек жазушылары да «өткен шақтардағы адамдар мен орындар туралы романдар жазуға өте құштар болған». «Илиада» тарихи оқиғаларды бейнелейтіндіктен тарихи көркем әдебиет ретінде қарастырылады, бірақ оның жанры көбінесе эпикалық поэзия деп есептеледі. Пьер Видаль Наке Платонның «Тимей» және «Крития» әңгімелеріндегі Атлантида туралы миф арқылы тарихи романның негізін салғанын айтқан. «Гэндзи туралы әңгіме» (1021 жылға дейін жазылған) – шамамен бір ғасыр бұрынғы жапондық сарай өмірінің көркемделіп баяндалған нұсқасы. Авторы өзінің еңбегі «тарихтың толық және де сондықтан нақтырақ нұсқасын» ұсына алатынын мәлімдеген. Еуропадағы тарихи романдардың ерте үлгілерінің бірі – 1678 жылдың наурыз айында анонимді түрде жарияланған француз романы «Клевс ханшайымы» («La Princesse de Clèves»). Оны көптеген адамдар қазіргі заманғы психологиялық роман дәстүрінің бастауы және көрнекті туынды деп санайды. Оның авторы, әдетте, мадам де Лафайет деп есептеледі. Оқиға 1558 жылдың қазан айынан 1559 жылдың қараша айына дейін Франция королі Генрих II сарайында өрбиді. Роман сол дәуірді таң қалдыратын дәлдікпен қайта жаңғыртады. Басты кейіпкерден басқа барлық тұлғалар – тарихи тұлғалар. Оқиғалар мен интригалар құжаттарға сәйкес адал түрде суреттеледі. Ұлыбританияда тарихи роман «Клевс ханшайымынан» басталып, «кейін готикалық роман арқылы дамыған» көрінеді. Тағы бір ерте мысал – Томас Нашидің 1594 жылы жарық көрген және король Генрих VIII билік құрған кезеңдегі «Бақытсыз саяхатшы» романы.
19 ғасыр
Тарихи фантастика 19-ғасырдың басында Еуропада, әсіресе шотланд жазушысы сэр Уолтер Скоттың ықпалымен, бүкіл Еуропа бойынша кең танымал болған Романтизмнің реакциясының бір бөлігі ретінде дамыды. Оның алғашқы еуропалық ізбасарларының арасында Виллибальд Алексис, Теодор Фонтан, Бернхард Северин Ингеманн, Миклош Йосика, Мор Йокай, Якоб ван Леннеп, Демитриус Бикелос, Энрике Гил-и-Карраско, Карл Джонас Лав Альмквист, Виктор Ридберг, Андреас Мунк, Алессандро Манцони, Альфред де Виньи, Оноре де Бальзак немесе Проспер Мериме болды. Джейн Портердің 1803 жылғы «Варшаваның Таддеусі» романы – ағылшын тіліндегі тарихи романның ерте үлгілерінің бірі және кем дегенде 84 басылымнан өтті, соның ішінде француз және неміс тілдеріне аударылды. Шын мәнінде, ағылшын тіліндегі алғашқы тарихи роман – Мария Эджворттың «Кэстл Рэкрент» (1800) романы. 20-ғасырда Дьердь Лукач Скотты тарихты қазіргі заманғы повесті сахналау үшін ыңғайлы аяқ ретінде емес, ерекше әлеуметтік және мәдени орта ретінде қарастырған алғашқы көркем әдебиет жазушысы деп мәлімдеді. Скоттың «Уэверли» (1814) және «Роб Рой» (1817) сияқты шотланд романдары әртүрлі әлеуметтік топтардың тоғысқан жерінде отырған орташа кейіпкерге назар аударды, осы арқылы қоғамның дамуын жанжал арқылы зерттеді. «Иванхо» (1820) орта ғасырларға қызығушылықты жаңартты. 19-ғасырдың ортасында Ұлыбританияның көптеген белгілі жазушылары тарихи романдар жариялады, олардың ең танымалдары – Теккерейдің «Беспайдалық жарманкесі», Чарльз Диккенстің «Екі қаланың әңгімесі», Джордж Элиоттың «Ромола» және Чарльз Кингслидің «Вествард Хо!» және «Оянған Аналар». «Трампет майоры» (1880) – Томас Хардидің жалғыз тарихи романы, оқиғасы Наполеон соғыстары кезінде Веймут қаласында, қала Наполеонның басып кіруі мүмкіндігінен алаңдаған кезде орын алады. Америка Құрама Штаттарында алғашқы тарихи романдарды жазған Сэмюэл Вудворт 1816 жылы «Америкалық бостандықтың чемпиондары» романын жариялады. Джеймс Фенимор Купер өзінің тарихи романдарымен танымал болды және Скоттың ықпалында болды. Оның ең танымал романы – «Соңғы мохикан: 1757 жылғы әңгіме» (1826), «Жыртықжаяу әңгімелер» пенталогиясының екінші кітабы. «Мохикандардың соңғысы» 1757 жылы, француз-үнді соғысы (Жеті жылдық соғыс) кезінде, Франция мен Ұлыбритания Солтүстік Американы бақылау үшін күрескен кезде орын алады. Купердің басты қарсыласы Джон Нил 17 ғасырдағы Салемдегі сиқыршыларға қатысты алғашқы романды жазды. Рейчел Дайер де осы кезеңде құрылған болашақ американдық көркем әдебиетке әсер етті, мысалы, Натаниел Хоторнның «Қызыл әріп» (1850) романы, ол 19-ғасырдың ең танымал американдық тарихи романдарының бірі. Оқиғасы 17 ғасырдың пуритандық Бостон қаласында 1642-1649 жылдар аралығында орын алады, ол Хестер Прайнннің өмір жолын баяндайды, ол қарым-қатынастан туған қызды дүниеге келтіреді және тәубе мен қадір-қасиеттің жаңа өмірін құруға тырысады. Француз әдебиетінде Скоттың тарихи роман стилінің ең көрнекті мұрагері – Бальзак. 1829 жылы Бальзак сэр Уолтер Скоттың үлгісімен тарихи еңбек «Шоандарды» жариялады. Кейін бұл «Адамдық комедияға» (La Comédie Humaine) енгізілді. Алайда, «Адамдық комедияның» негізгі бөлігі Бурбон қалпына келтіру және шілде монархиясы кезінде өтеді, бірақ француз төңкерісі кезінде және орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірінде орын алған бірнеше роман бар, соның ішінде Екатерина де Медичи туралы және Ұзақ өмірдің эликсирі. Виктор Гюгоның «Нотр-Дамның дөңгелегі» (1831) – романтикалық тарихи романдардың тағы бір мысалы. Виктор Гюго 1829 жылы «Нотр-Дамның дөңгелегі» романын жазуды бастады, негізінен замандастары готикалық сәулеттің құндылығын көбірек түсіну үшін, ол елеусіз қалдырылды және көбінесе жаңа ғимараттармен алмастырылып, немесе жаңа стильдегі ғимараттардың бөліктерін ауыстыру арқылы бұзылды. Оқиға 1482 жылы орын алады және атау оқиғаның орталығы болған Париждегі Нотр-Дам соборына қатысты. Александр Дюма сонымен қатар бірнеше танымал тарихи романдарды жазды, соның ішінде «Монте-Кристо графы» және «Үш мылтықшы». Джордж Сентсбери былай деп мәлімдеді: «Монте-Кристо алғаш шыққан кезде және одан кейін біраз уақыт бойы Еуропадағы ең танымал кітап болды». Бұл танымалдылық қазіргі заманға дейін жалғасып келеді. Кітап «қазіргі кездегі барлық тілдерге аударылды және олардың көпшілігінде басылымнан шықпады. Оған негізделген кем дегенде жиырма тоғыз фильм, бірнеше телесериал түсірілді, сондай-ақ көптеген фильмдердің атауларында «Монте-Кристо» деген атау қолданылған». Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романы 19-ғасырдың тарихи фантастикасының мысалы ретінде қолданылады, ол заманауи тарихты сынау үшін пайдаланылған. Толстой орыс және француз тілдеріндегі Наполеон соғыстары туралы стандартты тарихтарды оқыды және осы романды осы тарихи көзқарастарға қарсы шығу үшін пайдаланды. Романның үшінші томының басында ол өзінің еңбегін шындыққа жақындау үшін фантастика мен тарих арасындағы шекараны бұрмалайтынын сипаттайды. Роман жазылғаннан 60 жыл бұрын орын алады, және соғыс туралы зерттеулер жасағаннан басқа, ол 1812 жылы Ресейге француз шапқыншылығы кезінде соғысқа қатысқан адамдармен сөйлесті; осылайша, кітаптың бір бөлігі этнографиялық повесть болып табылады. «Құдалар» Уолтер Скоттың «Иванхо» романынан шабыттанды, бірақ үлгісімен салыстырғанда, кейбір жаңалықтарды ұсынады (төменгі таптың екі мүшесі бас кейіпкерлер ретінде, өткен шақ романтикалық идеализациясыз сипатталған, нақты христиандық хабарлама), келесі онжылдықтардағы реалистік романды алдын ала жасайды. 1628 жылы Солтүстік Италияда, испан билігінің қатал жылдарында орын алған бұл роман кейде сол кездегі аймақты бақылаған Австрияға қарсы жасырын шабуыл ретінде қарастырылады. «Құдалардың» сындық және халықтық сәттілігі көптеген еліктеулерге әкелді және бірігу дәуірінде итальян жазушыларының барлығы дерлік осы жанрда өзін сынап көрді, қазірде ұмытылған көптеген романдар, мысалы, Томмазо Гроссидің «Марко Висконти» (Манцонидің ең жақын досы) немесе Массимо Д’Азеглионың «Этторе Фиерамиска» (Манцонидің күйеуі) сол кездегі бестселлерлер болды. Осы авторлардың көптегені (Никколо Томмазео, Франческо Доменико Гуеррацци және Д’Азеглионың өзі сияқты) патриоттар және саясаткерлер де болды, ал олардың романдары Манцонидің жасырын саяси хабары ашыққа шықты (Этторе Фиерамисканың кейіпкері итальяндық әскерлердің абыройын қорғау үшін күреседі, кейбір мақтаншақ француздықтар оны қорлайды). Оларда повестілік талант патриоттық құштарлыққа тең келмеді, ал олардың романдары, риторика мен мелодрамалық артықшылықтарға толы, бүгінде тарихи құжаттар ретінде мүсіркеуге келмейді. Маңызды ерекшелік – Ипполито Ниевоның «Итальянның жасырын жазбалары», Венеция республикасының құлауы және Наполеон дәуірі туралы эпикалық шығарма, сатиралық ирониямен және жастық шабытпен айтылған (Ниево оны 26 жасында жазған). Араб әдебиетінде ливандық жазушы Журжи Зайдан (1861–1914) осы жанрдағы ең өнімді романист болды. Ол 1889 жылдан 1914 жылға дейін 23 тарихи роман жазды. Оның романдары қазіргі арабтардың ұжымдық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды және оларды өз тарихымен таныстырды. «Қашқан мамлюк» (1891), «Махдидің жасақтарының тұтқыны» (1892) және «Құрайш қызы» (1899) – оның 19-ғасырдың тарихи романдарының бірнеше мысалы.
Германия
Бұл жанрдың 20-ғасырдағы ірі мысалы - неміс авторы Томас Маннның "Будденбрук" (1901) кітабы. Онда төрт буын бойындағы бай солтүстік неміс саудагер отбасының құлдырауы суреттеледі, сонымен қатар 1835 жылдан 1877 жылға дейінгі кезеңдегі Ганза буржуазиясының өмір салты мен әдет-ғұрыптары бейнеленеді. Манн өзінің отбасы тарихынан, Любек қаласындағы Манн отбасынан және олардың ортасынан мол шабыт алды. Бұл Маннның алғашқы романы болды және 1903 жылы екінші басылымы жарық көргеннен кейін "Будденбрук" зор әдеби жетістікке ие болды. Бұл туынды Маннға 1929 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын әкелді; Нобель сыйлығы көбінесе автордың барлық шығармаларын мойындайды, бірақ Швед академиясы Маннға берген сыйлықтың басты себебі ретінде "оның ұлы романы – Будденбрук" деп атады. Манн 1926-1943 жылдар аралығында төрт бөлімнен тұратын "Жүсіп және оның бауырлары" романын жазды. Онда Манн Яқубтан Жүсіпке дейінгі (27–50-тараулар) Жаратылыс кітабындағы белгілі библейлік оқиғаларды қайта жазды, оқиғаны ежелгі Египетте Ахнатонның (1353–1336 ж.б.д.) билігінің тарихи контекстінде көрсетеді. Сол кезеңде Лайон Фойхтвангер 1920-1950 жылдар аралығында тарихи романдар жазған ең танымал және табысты жазушылардың бірі болды. Оның танымал "Юд Зюсс" (1925) романы 18 ғасырдағы оқиғаларға негізделген, сондай-ақ Франция мен Калифорниядағы эмиграцияда жазылған тарихи романдарымен де көзге түсті, оның ішінде ежелгі Римде өтетін "Иосиф" трилогиясы (1932 / 1935 / 1942), "Гойя" (1951) және ортағасырлық Испаниядағы "Ракель: Толедолық яһуди қызы" романдары бар.
Ұлыбритания
Британдық Роберт Грейвс бірнеше танымал тарихи романдар жазды, оның ішінде «I, Клавдий», «Король Иисус», «Алтын жүн» және «Граф Белисарий» кіретін еді. Джон Каупер Поуис Уэльсте өтетін екі тарихи роман жазды: «Оуэн Глендоуэр» (1941) және «Пориус» (1951). Біріншісі Уэльс князі Оуэйн Глиндврдың (1400–1416 жж.) көтерілісіне арналған, ал «Пориус» оқиғасы Англияның англосаксондық шапқыншылығынан бұрынғы қараңғы дәуірде, 499 жылы болды. Поуис осы тарихи кезеңдер мен 1930 жылдардың соңы мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Ұлыбритания арасындағы параллельдіктерді көрсетеді. Басқа да маңызды британдық романистердің қатарында Джорджетт Хейер, Наоми Митчисон және Мэри Рено бар. Хейер тарихи романда жанрын және оның Джейн Остиннен шабыттанған тармағы – Регенттік романда жанрын құрды. Дәлдікті қамтамасыз ету үшін Хейер анықтамалық еңбектерді жинап, Регенттік өмірдің барлық аспектілері туралы егжей-тегжейлі жазбалар сақтады. Кейбір сыншылар романның тым толық екенін айтса, басқалары осы егжей-тегжейлілікті Хейердің ең үлкен артықшылығы деп есептеді. Хейер тіпті «Жеңімпаз» романы үшін Вильгельм Басқыншының Англияға аттанғанын қайта жасай білді. Наоми Митчисонның ең үздік романы «Мөгері патшасы мен көктем патшайымы» (1931) кейбір адамдар үшін 20 ғасырдың ең жақсы тарихи романы саналады. Мэри Рено ежелгі Грекияда өтетін тарихи романдарымен танымал. Тесей, Сократ, Платон, Симонид Кеостық және Ұлы Александрдың көркем бейнелерінен басқа, ол Александрдың ғылыми өмірбаянын да жазды. Ж.Г. Фарреллдің «Кришнапур қоршауы» (1973) «керемет роман» деп сипатталды. Каунпур мен Лакхнау қоршаулары сияқты оқиғалардан шабыттанған кітапта 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде қаланың британдық тұрғындарының көзқарасынан ойдан шығарылған Үндістан қаласы Кришнапурдың қоршауы туралы айтылады. Басты кейіпкерлер қоршаудың күшейіп бара жатқан шектеулері мен қиындықтарына тап болады, ал ешкім шыға алмайтын қаладағы британдық сыныптық жүйені сақтаудың абсурдтығы комикалық ойлар тудырады, бірақ мәтіннің мақсаты мен тоны өте маңызды. Уэльс әдебиетінде осы жанрға үлкен үлес қосқан Уильям Оуэн Робертс (1960 ж.т.) Оның тарихи романдары: «Y Pla» (1987), Қара өлім кезінде; «Парадуис» (2001), 18 ғасырдағы құл саудасы туралы; және «Петроград» (2008) және «Париж» (2013), Ресей революциясы мен оның салдары туралы. «Y Pla» көптеген тілдерге аударылды, ағылшын тілінде «Pestilence» деген атпен жарияланды, ал «Петроград» және «Париж» де ағылшын тілінде шықты. Робертстің замандасы, ағылшын тілінде жұмыс істейтін Кристофер Мередит (1954 ж.т.), оның «Griffri» (1991) романы 12 ғасырда өтеді және кішкентай уэльс ханзадасының ақыны баяндаушы болып табылады. Нобель сыйлығының лауреаты Уильям Голдинг бірнеше тарихи романдар жазды. «Мұрагерлер» (1955) тарихқа дейінгі дәуірде өтеді және «жаңа адамдардың» (әдетте Homo sapiens sapiens деп танылатын) алдамшылық пен зорлық-зомбылық арқылы жұмсақ нәсілге (әдетте неандертальдықтарға) жеңіске жеткенін көрсетеді. «The Spire» (1964) ортағасырлық соборға (көбінесе Солсбери соборы деп есептеледі) орасан зор шпильдің салынуын (және құлау алдындағы жағдайын) көрсетеді. Шпиль рухани ұмтылыстың және дүниелік мақтандықтың символы болып табылады. «The Scorpion God» (1971) үш повестьтен тұрады, біріншісі Африканың ежелгі мергеншілер тобында («Clonk, Clonk»), екіншісі ежелгі Египет сарайында («The Scorpion God»), үшіншісі Рим императорының сарайында («Envoy Extraordinary») өтеді. «Жердің шетіне» трилогиясы, оның ішінде «Өткізу рәсімі» (1980), «Жақын орамдар» (1987) және «Төмендегі от» (1989) 19 ғасырдың басындағы теңіз саяхаттарын сипаттайды. Энтони Берджесс де бірнеше тарихи романдар жазды. Оның соңғы романы «Депфордтағы өлген адам» 16 ғасырдағы Кристофер Марлоудың өлімі туралы. Жанр бастапқыда пайда болғаннан бері дамығанмен, тарихи роман авторлар мен оқырмандар арасында бүгінгі күнге дейін танымал және бестселлерлерге Патрик О'Брайанның «Aubrey–Maturin» сериясы, Кен Фоллетттің «Жердің тіректері» және Дороти Даннетттің «Lymond Chronicles» кіреді. Соңғы 25 жылда британдық және ирландтық жазуда Бірінші дүниежүзілік соғысқа қызығушылық қайта жаңғырды. Оның шығармалары: Уильям Бойдтың «Мұзды соғыс», Себастьян Фолкстың «Птичий танец» және «Алтын арыстанның қызы» (соғыстың салдары туралы), Пэт Баркердің «Регенерация трилогиясы» және Себастьян Барридің «Ауызға ұзақ жол».
Америка Құрама Штаттары
Америкалық Нобель сыйлығының лауреаты Уильям Фолкнердің "Абессалом, Абессалом!" (1936) романы Америка Азамат соғысына дейін, оның кезінде және содан кейінгі оқиғаларды қамтиды. Кеннет Робертс Америка революциясының оқиғаларына арналған бірнеше кітап жазды, олардың ішінде "Солтүстік-батыс жолы" (1937), "Оливер Вайсвелл" (1940) және "Лидия Бейли" (1947) 1930-шы және 1940-шы жылдары бестселлерлерге айналды. XX ғасырда тарихи романдар жазған американдық авторлардың қатарында Гор Видал, Джон Барт, Норман Мейлер, Э. Л. Доктороу және Уильям Кеннеди бар. Томас Пинчонның "Мейсон мен Диксон" (1997) тарихи романы XVIII ғасырда Пенсильвания мен Мэриленд арасындағы шекараны белгілеуге міндеттелген екі ағылшын геодезисі – Чарльз Мейсон мен Джеремая Диксонның тарихын айтады. Жақында Нил Стивенсоннің "Барокко циклы" сияқты туындылар да жарық көрді.
Италия
Италияда тарихи көркем әдебиет дәстүрі қазіргі заманда гүлденді, әсіресе XIX ғасыр жазушылардың қызығушылығын оятты. Оңтүстік Италияның Джузеппе Томаси ди Лампедуза («Леопард»), Франческо Иовина («Леди Ава»), Карло Алианелло («Прайерс мұрасы») және соңғы кезде Андреа Камиллери («Престон сырашысы») сияқты жазушылар Италияның бірігуі оқиғаларын қайта жазды, кейде оның дәстүрлі батырлық және прогрессивтік бейнесін өзгертіп көрсетті. Консервативті Риккардо Бачелли «Ұзын нүктенің шайтаны» және коммунист Васко Пратолини «Метелло» шығармаларында идеологиялық тұрғыдан әртүрлі көзқарастардан итальяндық социализмнің туылуын бейнеледі. Бачелли сондай-ақ «Подағы диірмен» романын жазды, бұл Наполеон дәуірінен Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі диірменшілер отбасының эпикалық сағасы, өткен ғасырдың ең көрнекті романдарының бірі. 1980 жылы Умберто Эко «Розаның аты» романымен халықаралық деңгейде танылды, ол 1327 жылы итальяндық аббатта өтеді және тарихи детектив, Италияның қорғасын жылдарының аллегориясы және білімді әзіл ретінде оқылуы мүмкін. Эконың туындылары, Манцонидің бұрынғылары сияқты, итальяндықтардың тарихи көркем әдебиетке деген қызығушылығын қайта жақтандырды. Осыған дейін заманауи романды бағалаған көптеген жазушылар бұрынғы ғасырлардағы оқиғаларды жазуға тырысты. Олардың арасында Фулвио Томицца («Солтүстіктен келген зұлымдық», Реформация туралы), Дация Марани («Үнсіз герцогиня», XVIII ғасырдағы әйелдердің жағдайы туралы), Себастьяно Вассалли («Химера», колдовство аулауы туралы), Эрнесто Ферреро («N») және Валерио Манфреди («Соңғы легион») бар.
Болгария
Фани Попова-Мутафова (1902–1977) – болгар жазушысы, көптеген адамдар оны болгар тарихи көркем әдебиетінің ең көп сатылған авторы деп санайды. Оның кітаптары 1930-шы және 1940-шы жылдардың басында рекордтық тиражбен сатылды. Стоян Загорчинов (1889–1969) – болгар жазушысы, «Соңғы күн, Құдай күні» трилогиясының және «Ивайло» романының авторы. Ол Иван Вазов бастаған болгар тарихи романының дәстүрін жалғастырды. Яна Язова (1912–1974) болгар емес тақырыптағы «Македониялық Александр» романымен қатар, «Балқан» трилогиясы сияқты тарихи деп есептелетін бірнеше романдардың авторы. Вера Мутафчиева (1929–2009) – 11 тілге аударылған тарихи романдардың авторы. Антон Дончев (1930 жылы туған) – әлі тірі жазушы, оның алғашқы жеке романы «Самуилдің куәлігі» 1961 жылы жарық көрді. Оның екінші кітабы «Айрылысу уақыты», ол 17-шы ғасырда Родоп тауындағы халықтың исламға өтуі туралы айтады, 1964 жылы жазылды. Роман режиссер Людмил Стайковтың «Қауіп» және «Зорлық» деген тақырыптармен екі бөлікке бөлінген «Айрылысу уақыты» сериалына бейімделді (1987 жыл). 2015 жылдың маусым айында «Зорлық уақыты» Болгария Ұлттық теледидарының көрермендерімен өткізілген кең ауқымды сауалнамада «Болгария киносының сәнді аяқ киімдері» байқауында болгар көрермендерінің ең сүйікті фильмі деп таңдалды.
Скандинавия
Скандинавияның ең танымал тарихи романдарының бірі – Сигрид Унсеттің ортағасырлық Норвегияда өтетін «Кристин Лаврансдаттер» (1920–1922) романы. Осы трилогиясы үшін Унсет 1928 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Иоганнес В. Дженсеннің «Патшаның құлдырауы» (Kongens fald, 1900–1901) трилогиясы, 16 ғасырғы Данияда өтеді және «дания әдебиетіндегі ең жақсы тарихи роман» деп аталады. «Ұзақ сапар» (Den lange rejse, 1908–1921) эпикалық тарихи романдар сериясы Дженсеннің шедеврі саналады және ол 1944 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын, ішінара осы туындысының арқасында алды. Фин жазушысы Мика Валтари «Мысырлық» (1945) тарихи романымен танымал. Фарер аралдары – Дания жазушысы Уильям Хайнесен бірнеше тарихи роман жазды, олардың ең танымалдарының бірі – «Жақсы үміт» (Det gode håb, 1964), ол 17 ғасырдағы Фарер аралдарында өтеді. Тарихи фантастика Швецияда ұзақ жылдардан бері танымал жанр, әсіресе 1960 жылдардан бері көптеген тарихи романдар жазылды. Нобель сыйлығының лауреаттары Эйвинд Джонсон мен Пэр Лагерквист «Итакаға оралу» (1946) және «Бараббас» (1950) сияқты әйгілі тарихи романдардың авторы. Вильгельм Мобергтің «Бұл түнде саяхат» (1941) романы 16 ғасырғы Смоландта өтеді, ал оның кеңінен танымал «Эмигранттар» романдар сериясы 19 ғасырда АҚШ-қа көшіп кеткен Смоланд азаматтарының тарихын баяндайды. Пер Андерс Фогельстрем өзінің туған Стокгольм қаласында өтетін «Менің арманымдағы қала» (1960) романынан басталатын бес тарихи романнан тұратын өте танымал серия жазды. Швед әдебиетіндегі тарихи көркем әдебиеттің басқа да авторларының қатарында Сара Лидман, Биргитта Троциг, Пер Олов Энквист және Артур Лундквист бар.
Латын Америкасы
Тарихи роман 20 ғасырдағы Латын Америка әдебиетінде кең таралды, оған Алехо Карпентьедің "Бұл әлемнің патшалығы" (1949), Аугусто Роа Бастостың "Мен, Басшы" (1974), Карлос Фуэнтестің "Терра Ностра" (1975), Фернандо дель Пасоның "Империядан жаңалықтар" (1987), Хорхе Ибаргюенгиатияның "Тамыздың жарқыны" (1964), Марио Варгас Льосаның "Әлем соңының соғысы" (1981) және Габриэль Гарсия Маркестің "Патриархтың күзі" (1975) сияқты туындылары жатады. Тарихи ойын-құралымен жазған басқа авторлар: Абель Поссе, Антонио Бенитес Рохо, Жоао Убальдо Рибейро, Хорхе Амадо, Хомеро Ариджис.
21 ғасыр
ХХІ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында тарихи көркем әдебиетке қызығушылықтың артуы байқалды. Тарихи романдардың ең сәтті жазушыларының бірі – Хиллари Мантел. Тарихи көркем әдебиеттің басқа да авторларының қатарында Филиппа Грегори, Бернард Корнуэлл, Сара Уотерс, Кен Фоллетт, Джордж Сондерс, Ширли Хаззард және Джули Орингер бар. 18 ғасырдағы Польшада өрбитін "Якуб кітаптары" тарихи романы 2018 жылғы Нобель сыйлығының иегері Ольга Токарчуктың шедевр туындысы деп бағаланды.
Құжаттық көркем әдебиет
Тарихи романдардың 20-ғасырлық түрі – деректі көркем әдебиет, ол "тарихи тұлғалар мен оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар замандас газеттерде кездесетін күнделікті оқиғалар туралы хабарларды" да қамтиды. Осы тарихи роман түрінің мысалдары – Э.Л. Докторовтың "АҚШ" (1938) және "Рагтайм" (1975) шығармалары. Маргарет Джордж тарихи тұлғалар туралы "Клеопатраның естеліктері" (1997) және "Магдалина деп аталған Мэри" (2002) романдарын жазды. Алдыңғы мысалдарға Алексей Николаевич Толстойдың "Петр I" (1929–34), Роберт Грейвстің "Мен, Клавдий" (1934) және "Патша Иса" (1946) кіретін еді. Соңғы кездегі тағы бірнеше биографиялық роман серияларының қатарында Конн Иггульденнің "Жаулаушы және император" және Роберт Харристің "Цицерон трилогиясы" бар.
Готика көркем әдебиеті
Готикалық роман он сегізінші ғасырдың соңында танымал болды. Тарихи өткенге сіңірілген ол құпия, қорқынышты және көңілді нәрселерге қызығушылық тудырады. Хорас Уолполдың 1764 жылғы "Отранто қамалы" романы – ықпалды туынды саналады.
Тарихи құпиялар
Тарихи құпиялар немесе "тарихи детективтер" авторлары тарапынан шалқар өткенге орналастырылады, сюжеті құпияны немесе қылмысты (көбінесе кісі өлтіруді) шешумен байланысты болады. Осы жанрларды біріктіретін туындылар кем дегенде 1900 жылдардың басынан-ақ болғанмен, көптеген адамдар Эллис Питерстің "Cadfael Chronicles" (1977–1994) туындыларын оларды танымал етуге еңбегі сіңген деп санайды. Оқиғалар 1137 және 1145 жылдары аралығында өрбітеді. Келесі онжылдықтарда осы әдебиет түрінің үлкен танымалдыққа ие болуы нәтижесінде баспагерлер мен кітапханалар тарапынан мойындалған жекелеген қосалқы жанр пайда болды.
Тарихи романс және отбасылық сагалар
Романтикалық тақырыптар да бейнеленген, мысалы Борис Пастернактың "Доктор Живаго" және Маргарет Митчеллдің "Желмен бірге кеткендер" сияқты туындылар. Алғашқы танымал тарихи романның бірі 1921 жылы Георжетт Хейердің 1751 жылғы оқиғалар негізінде жазылған "Қара көбелек" романы жарық көрген кезде пайда болды. Ол 1935 жылға дейін өзінің ерекше регенттік романдарын жазбады, олар ағылшын регенттік кезеңінде (1811–1820) өтеді. Осы кезеңде ханшайым-регент Джордж III-тің ауруына байланысты Англияны басқарды. Хейердің регенттік романдары Джейн Остиннің 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басындағы романдарынан шабыт алды. Хейердің туындылары 100 жылдан астам бұрын болған оқиғаларға негізделгендіктен, оқырмандарының түсінуі үшін дәуірге тән нақты егжей-тегжейлерді қосты. Хейер тарихи оқиғаларға сілтеме жасағанда, олар тек кезеңді көрсету үшін фон ретінде пайдаланылды және көбінесе сюжетте маңызды рөл атқармады. Хейердің кейіпкерлері көбінесе заманауи көзқарастарға ие болды, ал романның дәстүрлі кейіпкерлері басты кейіпкердің ерекшеліктерін, мысалы, махаббат үшін үйленгісі келетіндігін атап көрсетті.
Теңіз және қарақшылар туралы көркем әдебиеттер
Кейбір тарихи романдар теңіздегі өмірді зерттейді, соның ішінде С. С. Форестердің "Хорнбловер" сериясы, Патрик О'Брайанның "Обри-Матурин" сериясы, Александр Кенттің "Болито" романдары, Дадли Поуптың "Лорд Рамедж" сериясы, олардың барлығы Наполеон соғыстарымен айналысады. Роберт Луис Стивенсонның "Асыл қазына аралы" (1883), Эмилио Сальгаридің "Сандокан" (1895–1913) және Рафаэль Сабатинидің "Капитан қан" (1922) сияқты пират кейіпкерлері бар оқиғалық романдар да бар. Пираттар туралы тарихи романдардың жақындағы мысалдары – Тим Севериннің "Гектор Линчтің оқиғалары", Христо Кальчевтің "Ақ шайтан" (Белият Дявол) және Марк Китингтің "Пират Девлин" романдары.
Альтернативті тарих және тарихи фантастика
Бірқатар туындылар белгілі тарихтың балама нұсқаларында өрбиді, онда оқиғалар басқаша дамыған. Бұл уақыт саяхатын қамтуы мүмкін. Сондай-ақ, тарихи фантастика туындылары да бар, олар белгілі (немесе балама) тарихқа фантастикалық элементтер қосады немесе тарихтың әртүрлі кезеңдерінде біздің әлемізге ұқсас екінші әлемдерде орын алады.
Тарихи metafiction
Тарихи метафикция тарихи ойдан шығарылған әңгімелерді метафикциямен біріктіреді. Бұл термин постмодерн әдебиетімен тығыз байланысты, соның ішінде Салман Рушди және Томас Пиншон сияқты жазушылардың туындыларында кездеседі. Нобель сыйлығының лауреаты Хосе Сарамагоның бірнеше романдары тарихи кезеңде өтеді, олардың ішінде «Балтасар мен Блимунда», «Иса Мәсіхтің Ізгі хабары» және «Лиссабон қоршауының тарихы» кіретін болса, соңғы роман 12-ші және 20-шы ғасырлардағы параллель оқиғалар арқылы тарих пен ойдан шығарылған әңгімелердің үнемі қабаттасуын көрсетеді. Бұл роман тарихи дереккөздердің сенімділігіне күдік тудырады және тарихты және көркем әдебиетті жазудың ерекшеліктерін зерттейді.
Балалар үшін тарихи көркем әдебиет
Тарихи көркем әдебиеттің маңызды жанрларының бірі – балалар тарихи романы. Көбінесе білім беруге бағытталған балалар тарихи романдары, тарихи көркем әдебиеттің басқа да көптеген түрлеріне тән ережелерді сақтайды. Осындай туындылардың ішінде тарихи фантастика элементтері немесе балалар әдебиетіндегі портал дәстүріне сәйкес, қазіргі заман мен өткен шақ арасындағы көшуді жеңілдету үшін уақыт саяхаты да кездеседі. Кейде баспагерлер түрлі дәуірлер мен уақыттарды зерттейтін тарихи романдар сериясын жасайды. Ең танымал қазіргі заманғы сериялардың қатарында "Американдық қыз" романдары және "Сиқырлы ағаш үйі" сериясы бар. Балалар тарихи көркем әдебиеті бойынша маңызды сыйлық – тарихи көркем әдебиет үшін Скотт О'Делл сыйлығы.
Комикстер мен графикалық романдар
Тарихи оқиғалар комикстер мен графикалық романдарда да кездеседі. "Аким" мен "Рахан" сияқты ормандардағы комикстерде тарихқа дейінгі элементтер бар. Ежелгі Грекиядан шабыттанған "300" графикалық романы Фрэнк Миллердің туындысы, ол Термопил шайқасына арналған, ал Эрик Шануэрдің "Қола дәуірі" сериясы Троя соғысын қайта баяндайды. Тарихи тақырыптарды Ли Чи Чингтің "Үш патшалық және Сунь Цзы тактикасы", Вонг Юк Лонгтың "Құдайлардың қарулары" және Чан Мудың "Уақыттың құлдырауы" сияқты манхуа комикстерінде де кездестіруге болады. "Ассасин жолы", "Вагабонд", "Рурони Кеншин" және "Азуми" секілді тікелей самурай мангалары да бар. Көптеген комикстер мен графикалық романдар аниме серияларына немесе "Азуми" және "300" сияқты фильмдерге бейімделді.
Ежелгі драмалық фильмдер мен телесериалдар
Тарихи драмалық фильмдер тарихи оқиғалар мен танымал тұлғаларға негізделген. Кейбір тарихи драмалар – деректі фильмдер болып табылады, олар қолжетімді тарихи зерттеулерге сүйене отырып, тарихи оқиғаны немесе өмірбаянды мүмкіндігінше дәл бейнелеуге тырысады. Басқа тарихи драмалар нақты тұлғалар мен олардың іс-қимылдарына негізделген ойдан шығарылған әңгімелер, мысалы, «Батыл жүрек» фильмі 13 ғасырдағы Вильям Уоллес атты шотландтық тәуелсіздік үшін күрескен шабандозға негізделген. Шығыс Азия, Орталық Азия және Оңтүстік Азия тарихына қатысты фильмдер үшін Азиядағы тарихи оқиғаларды көрсететін фильмдер бар, олар Жапонияда «Jidaigeki» деп те аталады. Цзинь Юн мен Ван Дулудың романдарына негізделген «Аждаһаның жасырын күші» (1984) және «Түйеқұмның үстіндегі арыстан» (2000) сияқты усу фильмдері де түсірілді. Жан Имоу «Батыр» (2002), «Ұшқан қанжарлар үйі» (2004) және «Алтын гүлдің қарғысы» (2006) сияқты бірнеше танымал усу фильмдерін түсірді. Көптеген усу фильмдері негізінен ойдан шығарылған болғамен, олар тарихи драмалар саналады. «Затойчи» және «Жалғыз қасқыр мен баласы» сияқты самурай фильмдері де тарихи драмалар санатына жатады. «Peplum» фильмдері, сондай-ақ «семсер мен сандал» деп те аталады, итальяндық тарихи немесе библиялық эпостардың (костюмдік драмалардың) жанры болып табылады, ол 1958 жылдан 1965 жылға дейін итальяндық киноиндустриясында үстемдік құрды. Көптеген «peplum» фильмдерінде кейіпкер ретінде адамнан асып түсетін күшті адам, мысалы, Геркулес, Самсон, Голиат, Урсус немесе Италияның өзінің танымал халық батыры Макисте болды. Бұл супермендер көбінесе тұтқынға алынған ханшайымдарды қатыгез диктаторлардан құтқарып, мифологиялық жаратылыстармен күресті. Дегенмен, барлық фильмдер қиялға негізделген емес. Көптеген фильмдерде Юлий Цезарь, Клеопатра және Ганнибал сияқты тарихи тұлғалар бейнеленген, бірақ сюжетке үлкен еркіндік берілді. Сондай-ақ, гладиаторлар, қарақшылар, рыцарьлар, викингтер және қатыгез патшаларға қарсы көтерілген құлдар да танымал тақырыптар болды. Ридли Скоттың «Робин Гуд» (2010) және «Аспан патшалығы» (2005) сияқты ортағасырлық әңгімелерге негізделген фильмдер де бар, сондай-ақ Артурий аңызына негізделген «Пендрагон: Әкесінің қылышы» (2008) және «Король Артур» (2004) сияқты қосалқы жанрлық фильмдер де бар. Көптеген тарихи оқиғалар телесериалдарға айналды. Ежелгі тарихқа сүйене отырып түсірілген телесериалдар: «Рим», «Спартак», «Египет», «Соңғы патшалық» және «I Клавдий». Тюдор Англиясы «Тюдорлар», «Қызыл королева» және «Елизавета I» сияқты телесериалдарда да маңызды тақырып болып табылады. Наполеон соғыстары туралы «Шарп» және «Хорнбловер» сияқты бағдарламалар да түсірілді. «Ұлы ғасыр» және «Осман империясында бір кездері: бүлік» сияқты тарихи мыс опералары да танымал болды. Қытай студиялары «Аңыз және батыр», оның жалғасы «Патша соғысы» және «Цинь империясы» сериалдарын да түсірді. Цзин Ённың «Кондор трилогиясы» және «Қилықшы» сияқты шығармаларына негізделген, сондай-ақ Гу Лонгтың «Лу Сяофенг» және «Чу Люсян» туындыларына негізделген таза усу телесериалдары да түсірілді. Олар Қытайда өте танымал болды, бірақ Батыс бұқаралық ақпарат құралдарында көбінесе назарсыз қалды.
Тарих пьесалары
Тарих – батыс театрындағы трагедия мен комедиямен қатар үш негізгі жанрдың бірі, бірақ ол қазіргі түрінде басқа негізгі жанрлардан мыңдаған жылдар кейін пайда болды. Осы себепті, ол көбінесе трагедияның бір саласы ретінде қарастырылады. Бұл жанрдағы пьеса тарихи пьеса деп аталады және тарихи оқиғаға негізделген, көбінесе орта ғасырлық немесе ерте заманғы өткенге арналған. Тарих Англияның Ренессанс дәуірінде трагедиядан ерекше жанр ретінде қалыптасты. Жанрдың ең танымал мысалдары – Уильям Шекспирдің жазған тарихи пьесалары, олар жанрды анықтау үшін әлі де қолданылады. Шекспир көптеген тарихи пьесалар жазды, олардың кейбіреулері Бірінші фолиоға тарих ретінде енгізілген, ал басқалары трагедиялар немесе римдік пьесалар ретінде тізімделген. Ең танымал тарихи пьесалардың қатарында – «Ричард III», «Генрих IV» (1-бөлім), «Генрих IV» (2-бөлім) және «Генрих V». Тарихи тұлғаларды бейнелейтін басқа пьесалар – Шотландияның Дункан I және Эдуард Исповедник билік еткен орта ғасырдың 11-шы ғасырындағы «Макбет» трагедиясы, сондай-ақ римдік пьесалар «Кориолан», «Юлий Цезарь» және «Антоний және Клеопатра». Тағы бір трагедия – «Король Лир», ол британдық аңызға негізделген, ал «Симбелин, Британия королі» – ежелгі Британияда өтеді. Шекспирдің замандасы Кристофер Марлоу да тарихи тақырыптарды драмалық өңдеді. Марлоудың «Ұлы Тамбурлайн» (1587 немесе 1588) пьесасы екі бөлімнен тұрады және Орталық Азия императоры Тимурдың өміріне негізделген. Тарихи пьесалар батыс әдебиетінің басқа да еңбектерінде де кездеседі. Немец авторлары Гете мен Шиллер бірнеше тарихи пьесалар жазды, соның ішінде Гетенің 16-шы ғасырдағы «Эгмонт» (1788) пьесасы, ол Шекспир трагедиясының күшті ықпалында болды, және Шиллердің Мэри Стюарттың соңғы күндерін бейнелейтін «Мэри Стюарт» (1800) пьесасы. Бұл пьеса Доницеттидің «Мария Стуарда» операсының (1834) негізі болды. Бетховен «Эгмонт» пьесасы үшін қосымша музыка жазды. Кейінірек ирланд жазушысы Джордж Бернард Шоу «Цезарь мен Клеопатра» (1898) және Жанна д’Арктің өмірі мен сот процесіне арналған «Сент-Жоан» сияқты бірнеше тарихи пьесалар жазды. 1924 жылы Рим католик шіркеуі Жанна д’Аркты қасиетті деп жариялағаннан кейін жазылған бұл пьеса оның өмірінен белгілі оқиғаларды драмалық түрде көрсетеді. 20-шы ғасырдың ең танымал тарихи пьесаларының бірі – Бертольд Брехттің «Галилеоның өмірі», ол ғылыми жаңалықтары үшін Рим католик шіркеуінен қуғынға ұшыраған Галилео Галилейдің өмірінің соңғы кезеңін көрсетеді. Пьеса догматизм мен ғылыми дәлелдер арасындағы қақтығыс сияқты тақырыптарды қамтиды, сондай-ақ қысымға қарсы тұрақтылықтың құндылықтарын зерттейді. Жақында британдық драматург Хауард Брентон бірнеше тарихи пьесалар жазды. Ол 1980 жылдың қазанында Ұлттық театрда қойылған «Британиядағы римдіктер» пьесасымен танымал болды, ол 54 жылы Британияға римдіктердің басып кіруі мен Солтүстік Ирландиядағы қазіргі британдық әскери қатысуы арасындағы параллельді көрсетті. Алайда, оның саяси көзқарастарына қатысты зорлау оқиғасына байланысты даулар көлеңке түсірді. Брентон сондай-ақ Анна Болейннің өмірі туралы «Анна Болейн» пьесасын жазды, оның премьерасы 2010 жылы Шекспирдің Глобусында өтті. Анна Болейн саяси және діни күресте маңызды тұлға ретінде бейнеленген, ол Тиндалдың Киелі кітабына деген құлшынысымен протестантизмнің ісіне үлкен үлес қосты.
Опера
Тарихи оқиғалар мен тұлғаларды пайдаланған алғашқы опералардың бірі – Клаудио Монтевердидің «L'incoronazione di Poppea» операсы, ол алғаш рет 1643 жылғы Венеция карнавалында орындалды. Онда Рим императоры Неронның сүйіктісі Поппеяның қалайша өз мақсатына жетіп, императрица болып тәж кигені суреттеледі. Опера 1651 жылы Неапольде қайта қойылды, бірақ 1888 жылы партитурасы қайта табыларша ұмытылып кетті, содан кейін 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ғалымдардың назарына ілікті. 1960 жылдан бері опера көп рет орындалып, жазылған. Джордж Фредерик Гендель де тарихи тұлғаларға негізделген бірнеше опера жазды, олардың ішінде «Юлий Цезарь» (1724), «Тамерлан» (1724) және «Роделинда» (1725) бар. Операдағы тарихи тақырыптар 19 ғасырда дамыды. Әдетте 4 немесе 5 актіден тұратын бұл опералар, ірі актерлік және оркестрлік құрамдармен, сонымен қатар көлемді декорациялармен ерекшеленеді. Гаспаре Спонтини, Луиджи Керубини және Джоаккино Россинидің бірнеше операларын француздық гранд-операсының алға басушылары деп санауға болады. Олардың ішінде Спонтинидің «Ла вестале» (1807) және «Фернан Кортес» (1809, 1817 жылы қайта жөнделген), Керубинидің «Лес Абенсераж» (1813) және Россинидің «Корринф қоршауы» (1827) мен «Моисей және Фараон» (1828) опералары бар. Бәрі де француздық гранд-операға тән үлкендік пен әсемдік сипаттамаларына ие. Тағы бір маңызды алғышарт – Мейербердің «Мысырдағы крестші» операсы, ол кейіннен гранд-опера жанрының мойындалған королі атанды. Тарихи тақырыпта опера жазған ең маңызды композиторлардың қатарында Джузеппе Верди мен Рихард Вагнер бар. Орыс композиторлары да тарихи тұлғаларға негізделген опералар жазды, соның ішінде Модест Мусоргскийдің (1839–1881) «Борис Годунов» операсы бар, ол 1868–1873 жылдар аралығында жазылып, оның шедевр туындысы саналады. Операның негізгі кейіпкерлері – 1598–1605 жылдары патша ретінде билік еткен Ресей билеушісі Борис Годунов. Александр Бородиннің «Игорь князі» операсы да кеңінен танымал, оның либреттосы композитор ежелгі орыс дастаны «Игорь полкінің жорығы»нан алынған, онда 1185 жылы князь Игорь Святославичтің кипшақтарға («половцаларға») қарсы жорығы баяндалады.
Тарихи қайта құру
Тарихи қайта жаңғырту – тарихи оқиғаның немесе дәуірдің ерекшеліктерін қайта жасау жоспарымен айналысатын білім беру немесе ойын-сауық шарасы. Бұл 1913 жылғы Ұлы қайта қосылыста көрсетілген Пикеттің шабуылының қайта жаңғыртуы сияқты, шайқастың нақты бір сәтіне дейін шешімді болуы мүмкін, немесе Регенттік дәуірді қайта жаңғырту немесе 1920 жылдардағы Берлин жобасы сияқты толық бір дәуірді қамтуы мүмкін.
Теория және сын
Марксистік әдеби сыншы, эссеші және әлеуметтік теоретик Гьёрги Лукач тарихи романдардың эстетикалық және саяси маңыздылығы туралы кеңінен жазды. 1937 жылы орыс тілінде жарық көрген "Дер историческо роман" еңбегінде Лукач Готфрид Келлер, Чарльз Диккенс және Густав Флобер сияқты түрлі авторлардың бірнеше тарихи романдарына сын тұрғысынан талдау жасады. Ол 19 ғасырдың басында "шынайы" тарихи романның пайда болуын екі даму немесе процеске байланысты түсіндіреді. Біріншісі – нақты бір ортада нақты бір жанрдың қалыптасуы – тарихи романдардың ерекше стильдік және повестволық ерекшеліктері. Екіншісі – сол заманғы нақты бір өндірістік құрылыстың (яғни, дамып келе жатқан, бастапқы, бекінген капитализмнің) қиындықтарын, қайшылықтарын және мәселелерін бейнелей алатын, өкілдік ететін, органикалық көркем туындының дамуы.