Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өткенді атаулы уақыт кезеңдеріне бөлу – спортта кезеңдеу
Categorizing the past into named blocks of time
periodization in sport
Тарихнамада кезеңдеу – зерттеу немесе талдау мақсатында өткенді нақты, сандық және атаулы уақыт кезеңдеріне бөлу процесі немесе зерттеуі. Бұл әдетте қазіргі және тарихи процестерді, сондай-ақ осы оқиғаларды байланыстыратын себеп-салдар қатынасын түсіну үшін жасалады. Кезеңдеу уақытты ыңғайлы сегменттерге бөлуге мүмкіндік береді, онда кезеңдегі оқиғалар салыстырмалы түрде ұқсас сипаттамаға ие болуы мүмкін. Дегенмен, кез келген "кезеңнің" нақты басталуы мен аяқталуын анықтау көбінесе субъективті болады, өйткені ол уақыт өте келе және тарих барысында өзгеріп отырады. Кезеңдеу жүйелері шартты түрде қабылданады, бірақ оларды түсінуге көмектесетін құрылым ұсынады. Кезеңдеу атаулары үнемі сынға түсіп, қайта қарастырылады, бірақ бір рет қалыптасқаннан кейін, кезеңдік "белгілер" өте ыңғайлы болғандықтан, оларды өзгерту қиынға түседі.
In historiography, periodization is the process or study of categorizing the past into discrete, quantified, and named blocks of time for the purpose of study or analysis. This is usually done in order to understand current and historical processes, and the causality that might have linked those events. Periodizations can provide a convenient segmentation of time, wherein events within the period might consist of relatively similar characteristics. However, determining the precise beginning and ending of any 'period' is often arbitrary, since it has changed over time and over the course of history. Systems of periodization are more or less arbitrary, yet it provides a framework to help us understand them. Periodizing labels are continually challenged and redefined, but once established, period "brands" are so convenient that many are hard to change.
Тарих
Тарихты дәуірлерге немесе кезеңдерге бөлу тәжірибесі жазудың дамуымен бірге ерте пайда болған және оның бастауы Шумер кезеңіне дейін жетеді. Б.з.д. екінші мыңжылдыққа жататын Шумер патшаларының тізімі – оның көп бөлігі тарихи тұрғыдан дәл емес деп есептелсе де – династиялық билеу кезеңдеріне бөлінген ("кезеңделген"). Алтын, Күміс, Қола, Батырлар және Темір дәуірлеріне жасалған классикалық бөлініс б.з.д. 8-7 ғасырлардағы Гесиодқа қатысты. Орта ғасырларда кеңінен қолданылған Киелі кітап бойынша тарихты кезеңдерге бөлудің бір схемасы – Пауылдың тарихты үш дәуірге теологиялық тұрғыдан бөлуі: біріншісі Мұса дәуірінен бұрын (табиғат заңымен); екіншісі Мұса заңымен (заң аясында); үшіншісі Мәсіх дәуірі (игілікпен). Бірақ, бәлкім, орта ғасырлардағы ең көп талқыланған кезеңдеме схемасы – 5-ші ғасырдың басында жазылған Әлемнің алты дәуірі еді, онда әр дәуір Адамнан бастап қазіргі уақытқа дейін мың жылдықтармен есептелді, ал қазіргі уақыт (орта ғасырларда) алтыншы және соңғы дәуір саналды.
The practice of dividing history into ages or periods is as early as the development of writing, and can be traced to the Sumerian period. The Sumerian King List, dating to the second millennium BC—and for most parts it is not considered historically accurate—is "periodized" into dynastic regnal eras. The classical division into a Golden Age, Silver Age, Bronze Age, Heroic Age, and Iron Age goes back to Hesiod in the 8th – 7th century BC. One Biblical periodization scheme commonly used in the Middle Ages was Saint Paul's theological division of history into three ages: the first before the age of Moses (under nature); the second under Mosaic law (under law); the third in the age of Christ (under grace). But perhaps the most widely discussed periodization scheme of the Middle Ages was the Six Ages of the World, written by the early 5th century AD, where every age was a thousand years counting from Adam to the present, with the present time (in the Middle Ages) being the sixth and final age.
Өмірбаян
Периодикалық кезеңдер бір-бірімен тоғысуы, қақтығысуы немесе бір-біріне қайшы келуі мүмкін. Бір бөлігі мәдени тұрғысынан қолданылады ("Алтын ғасыр"), енді бірі көрнекті тарихи оқиғалармен байланысты ("Соғыс аралық кезең"), ал тағы бірі ондық санау жүйесімен анықталады ("1960-шы жылдар", "17 ғасыр"). Басқа кезеңдер әсерлі тұлғалардың есімдерімен аталады ("Наполеон дәуірі", "Виктория дәуірі" және "Порфирио дәуірі"). Кейбір қолданыстар географиялық ерекшеліктерге ие. Бұл, әсіресе, жеке тұлғаларға немесе билеуші династияларға байланысты кезеңдерге қатысты, мысалы, Америкадағы Джексон дәуірі, Жапониядағы Мэйдзи дәуірі немесе Франциядағы Меровингтер кезеңі. Мәдени терминдердің қолданылу аясы да шектеулі болуы мүмкін. Сондықтан "Романтизм дәуірі" тұжырымы Еуропаның батыс әлемінен және еуропалық мәдениеттерден тыс жерлерде маңызды емес. Сол сияқты, "1960-шы жылдар" техникалық тұрғыдан әлемнің кез келген жеріне қатысты болғанымен, белгілі бір елдерде нақты мәдени коннотациялар жиынтығына ие. Осы себепті "Испанияда 1960-шы жылдар болған жоқ" деуге болады. Бұл Испанияның консервативті Рим-католик мәдениеті мен Франсиско Франконың авторитарлық режимі кезінде сексуалдық революция, контрмәдениет, жастардың қарсылығы және т.б. дамымағанын білдіреді. Тарихшы Артур Марвик "1960-шы жылдар 1950-шы жылдардың соңында басталып, 1970-шы жылдардың басында аяқталды" деп атап көрсеткен. Себебі, осы кезеңнің мәнін анықтайтын мәдени және экономикалық жағдайлар 6 санынан басталатын 10 жылдық кезеңнің кездейсоқ фактісінен гөрі кең ауқымды. Бұл ұзаққа созылған қолданыс "ұзақ 1960-шы жылдар" деп аталады. Бұл тұжырым басқа тарихшылардан алынған, олар "ұзақ 19-шы ғасыр" (1789–1914) сияқты аталымдарды қабылдап, кездейсоқ ондық хронологияны мәдени және әлеуметтік кезеңдермен үйлестірген. Эрик Хобсбаум да "қысқа 20-шы ғасыр" деп атаған, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап, "суық соғыстың" соңына дейінгі кезеңді қамтиды. Кезеңдеу терминдерінің жиі қолданылуына әсер ететін жағымсыз немесе жағымды коннотациялары бар. Мысалы, Виктория дәуірі көбінесе сексуалдық қысым мен таптық қақтығысты білдіреді. Ренессанс сияқты басқа аталымдардың өте жағымды сипаттамалары бар. Нәтижесінде, бұл терминдердің мағынасы кейде кеңейеді. Осылайша, Англия Ренессансы көбінесе Елизавета дәуірімен немесе Елизавета I билігімен бірдей кезеңді білдіреді және итальяндық Ренессанстан 200 жылдай кейін басталады. Алайда, Каролингтік қайта жаңғыру франк корольі Карл I және оның тікелей ізбасарларының тұсында болды деп есептеледі. Тағы бір мысалдар, олардың ешқайсысы қайта жаңғыру мағынасында "қайта туылмаған", 1820–1860 жылдардағы американдық Ренессанс, негізінен әдебиетке және 1920 жылдардағы Гарлем Ренессансы, негізінен әдебиетке, сондай-ақ музыка мен бейнелеу өнеріне қатысты. Классикалық латын тілінің қайта жаңғыруы туралы тұжырым алғаш рет итальян ақыны Петраркаға (1304–1374) – Ренессанс гуманизмінің әкесіне – берілген, бірақ қайта жаңғыру тұжырымы Петрарканың заманынан бері кеңінен таралған. Ренессанс сөзінің басым қолданылуы Италияда 1500–1530 жылдары жоғары Ренессанс дәуірінде аяқталған мәдени өзгерістерді білдіреді. Бұл тұжырым негізінен бейнелеу өнеріне және Микеланджело, Рафаэль және Леонардо да Винчидің еңбектеріне қатысты. Екінші жағынан, ол басқа өнер түрлеріне де қатысты, бірақ экономикалық, әлеуметтік және саяси тарихтың бір кезеңін сипаттаудың пайдалылығы туралы сұрақ туындайды. Көптеген кәсіби тарихшылар қазіргі кезде Ренессанс және Реформация деп аталатын тарихи кезеңдерді ерте заманауи кезеңнің басталуы деп атайды, ол әлдеқайда кейінірек жалғасады. Оқытылатын курстар мен басылып шығарылатын кітаптар кезеңдеу номенклатурасының өзгеруіне сәйкес біртіндеп өзгеріп келеді, бұл ішінара әлеуметтік тарих пен мәдени тарих арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Жаңа номенклатура кең географиялық қамтуды және Еуропа мен әлем арасындағы қарым-қатынастарға көбірек назар аударуды білдіреді. Орта ғасыр термині де Петраркадан шыққан. Ол өзінің кезеңін ежелгі немесе классикалық әлеммен салыстырып, өз уақытын қараңғы аралық кезеңнен кейін қайта туылған уақыт ретінде қарады. Орта ғасырлар – бұл тағы екі үлкен масштабтағы кезеңділік ұғымдар, ежелгі және заманауи, арасындағы орта кезең деген ой әлі де бар. Ол ерте, жоғары және кеш орта ғасырларға бөлінеді. "Қараңғы дәуір" термині қазіргі ғалымдар арасында бейтараптығының қиындығына байланысты жиі қолданылмайды, бірақ кейбір авторлар оны сақтап қалып, жағымсыз коннотацияларынан айыруға тырысады. "Орта ғасыр" термині және әсіресе "ортағасырлық" сөзі күнделікті қолданыста жағымсыз әсер қалдыруы мүмкін, бірақ академиялық терминологияға көшпейді. Алайда, басқа терминдер, мысалы, жоғары орта ғасырларға тән готикалық сәулет, бастапқыда болған жағымсыз коннотацияларын жоғалтып, уақыт өте келе жаңа мағыналарға ие болды (готикалық сәулет және гот субмәдениетін қараңыз). Готикалық және барокко стильдері келесі стильдік кезеңдерде, алдыңғы стиль ұнамаған кезде аталған. "Готикалық" сөзі алғаш рет Джорджо Вазари қолданған, ол Солтүстік Еуропаның барлық нәрсесін және, демек, варварлықты білдіру үшін оны тұрақсыз сөз ретінде қолданған. Ол "готикалық" терминін, әсіресе сәулетті сипаттау үшін, өзі ұнатпаған нәрсені көрсету үшін ойлап тапқан. "Барокко" сөзі португал, испан немесе француз тілдерінен алынған ұқсас сөздерден шыққан, ол әдетте дұрыс емес немесе бұзылған інжу-маржанды білдіреді. Оның алғашқы қолданылуы зергерлік бұйымдарын жасау саласынан тыс жерде 18 ғасырдың басында, тым күрделі және жалпақ деп саналған музыкаға сын ретінде болды. Кейінірек бұл термин сәулет пен өнерді сипаттау үшін де қолданылды. Барокко дәуірі алғаш рет 19 ғасырда белгіленді және барлық орталарда шамамен 1600 жылы басталған деп есептеледі. Музыка тарихы бұл кезеңнің соңына 1750 жылы И.С. Бахтың қайтысымен байланыстырса, ал өнер тарихшылары негізгі кезеңнің көптеген аймақтарда әлдеқайда ертерек аяқталғанын ескереді.
Periodizing blocks might overlap, conflict or contradict one another. Some have a cultural usage (the "Gilded Age"), others refer to prominent historical events ('the Interwar period), while others are defined by decimal numbering systems ('the 1960s', 'the 17th century'). Other periods are named from influential individuals (the 'Napoleonic Era', the 'Victorian Era', and the 'Porfiriato'). Some of these usages will also be geographically specific. This is especially true of periodizing labels derived from individuals or ruling dynasties, such as the Jacksonian Era in America, the Meiji Era in Japan, or the Merovingian Period in France. Cultural terms may also have a limited reach. Thus the concept of the "Romantic period" is largely meaningless outside the Western world of Europe and European influenced cultures. Likewise, 'the 1960s', though technically applicable to anywhere in the world according to Common Era numbering, has a certain set of specific cultural connotations in certain countries. For this reason, it may be possible to say such things as "The 1960s never occurred in Spain". This would mean that the sexual revolution, counterculture, youth rebellion and so on never developed during that decade in Spain's conservative Roman Catholic culture and under Francisco Franco's authoritarian regime. The historian Arthur Marwick mentions that "the 1960s' began in the late 1950s and ended in the early 1970s". This was because the cultural and economic conditions that define the meaning of the period covers more than the accidental fact of a 10 year block beginning with the number 6. This extended usage is termed the 'long 1960s'. This usage derives from other historians who have adopted labels such as "the long 19th century" (1789–1914) to reconcile arbitrary decimal chronology with meaningful cultural and social phases. Eric Hobsbawm has also argued for what he calls "the short twentieth century", encompassing the period from the First World War through to the end of the Cold War. Periodizing terms often have negative or positive connotations that may affect their usage. This includes Victorian, which often negatively suggests sexual repression and class conflict. Other labels such as Renaissance have strongly positive characteristics. As a result, these terms sometimes extend in meaning. Thus the English Renaissance is often used for a period largely identical to the Elizabethan Period or reign of Elizabeth I, and begins some 200 years later than the Italian Renaissance. However the Carolingian Renaissance is said to have occurred during the reign of the Frankish king Charlemagne, and his immediate successors. Other examples, neither of which constituted a "rebirth" in the sense of revival, are the American Renaissance of the 1820s–1860s, referring mainly to literature, and the Harlem Renaissance of the 1920s, referring mainly to literature but also to music and the visual arts. The conception of a 'rebirth' of Classical Latin learning is first credited to the Italian poet Petrarch (1304–1374), the father of Renaissance Humanism, but the conception of a rebirth has been in common use since Petrarch's time. The dominant usage of the word Renaissance refers to the cultural changes that occurred in Italy that culminated in the High Renaissance around 1500–1530. This concept applies dominantly to the visual arts, and the work of Michelangelo, Raphael, and Leonardo da Vinci. Secondarily it is applied to other arts, but it is questionable whether it is useful to describe a phase in economic, social and political history. Many professional historians now refer to the historical periods commonly known as the Renaissance and the Reformation as the start of the Early Modern Period, which extends much later. There is a gradual change in the courses taught and books published to correspond to the change in period nomenclature, which in part reflects differences between social history and cultural history. The new nomenclature suggests a broader geographical coverage and a growing attention to the relationships between Europe and the wider world. The term Middle Ages also derives from Petrarch. He was comparing his own period to the Ancient or Classical world, seeing his time as a time of rebirth after a dark intermediate period, the Middle Ages. The idea that the Middle Ages was a middle phase between two other large scale periodizing concepts, Ancient and Modern, still persists. It can be subdivided into the Early, High and Late Middle Ages. The term Dark Ages is no longer in common use among modern scholars because of the difficulty of using it neutrally, though some writers have attempted to retain it and divest it of its negative connotations. The term "Middle Ages" and especially the adjective medieval can also have a negative ring in colloquial use, but does not carry over into academic terminology. However, other terms, such as Gothic architecture, used to refer to a style typical of the High Middle Ages have largely lost the negative connotations they initially had, acquiring new meanings over time (see Gothic architecture and Goth subculture). The Gothic and the Baroque were both named during subsequent stylistic periods when the preceding style was unpopular. The word "Gothic" was applied as a pejorative term to all things Northern European and, hence, barbarian, probably first by Giorgio Vasari. He coined the term "Gothic" in an effort to describe (particularly architecture) what he found objectionable. The word baroque—derived from similar words in Portuguese, Spanish, or French—literally refers to an irregular or misshapen pearl. Its first use outside the field of jewellery manufacture was in the early 18th century, as a criticism of music that was viewed as over complicated and rough. Later, the term was also used to describe architecture and art. The Baroque period was first designated as such in the 19th century, and is generally considered to have begun around 1600 in all media. Music history places the end of the period in the year 1750 with the death of J. S. Bach, while art historians consider the main period to have ended significantly earlier in most areas.
Үш жастағы жүйе
Археологияда, көне тарихқа дейінгі кезеңді анықтаудың қалыпты әдісі – материалдық мәдениет пен технологиядағы өзгерістерге сүйену болып табылады, мысалы, Тас дәуірі, Қола дәуірі және Темір дәуірі, сондай-ақ олардың материалдық қалдықтардың әртүрлі стильдеріне негізделген кіші бөлімдері. Радиокөміртектік талдау және басқа да ғылыми әдістердің соңғы онжылдықтарда көптеген орындар мен артефактілердің нақты мерзімін анықтауға мүмкіндік бергеніне қарамастан, осы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жүйелер қолданыста қалуы мүмкін. Көп жағдайларда, жазуы бар көршілес мәдениеттер, жазуы жоқ мәдениеттердің тарихын қалдырған, оны пайдалануға болады. Бұл жүйе одан әрі бөлінген, соның ішінде Джон Любок 1865 жылы Тас дәуірін Палеолит, Мезолит және Неолит кезеңдеріне бөлген.
In archeology, the usual method for periodization of the distant prehistoric past is to rely on changes in material culture and technology, such as the Stone Age, Bronze Age and Iron Age and their sub divisions also based on different styles of material remains. Despite the development over recent decades of the ability through radiocarbon dating and other scientific methods to give actual dates for many sites or artefacts, these long established schemes seem likely to remain in use. In many cases neighbouring cultures with writing have left some history of cultures without it, which may be used. The system further underwent subdivisions, including the 1865 partitioning of the Stone Age into Palaeolithic, Mesolithic and Neolithic periods by John Lubbock.
Тарихнама
Кейбір оқиғалар немесе қысқа мерзімді өзгерістер оларға әсер ететін мәдениеттерге соншалықты күшті әсер етеді ki, тарихта табиғи үзіліс тудырады. Мұндай жағдайлар көбінесе осы оқиғаға қатысты "оқиғаға дейінгі" және "оқиғадан кейінгі" тіркестерінің кеңінен қолданылуымен белгіленеді, мысалы, Реформацияға дейінгі және Реформациядан кейінгі, немесе колониялық үкімге дейінгі және колониялық үкімнен кейінгі. "Соғысқа дейінгі" және "соғыстан кейінгі" екі түсінік те Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты деп түсініледі, бірақ болашақта осы түсініктерді нақтылау үшін өзгерту қажет болуы мүмкін.
Some events or short periods of change have such a drastic effect on the cultures they affect that they form a natural break in history. These are often marked by the widespread use of both pre and post phrases centered on the event, as in pre Reformation and post Reformation, or pre colonial and post colonial. Both pre war and post war are still understood to refer to World War II, though at some future point the phrases will need to be altered to make that clear.