Кіріспе

Тарихты негізінен ерекше тұлғалар қалыптастырады деген теория. Ұлы адамдар теориясы – тарихты зерттеуге арналған, 19 ғасырда танымал болған тәсіл. Оған сәйкес, тарихты үлкен адамдардың немесе батырлардың – жоғары ықпалды және ерекше тұлғалардың әсерімен түсіндіруге болады. Олардың жоғары интеллект, ерендік батылдық, ерекше көшбасшылық қабілеттері немесе құдайлық шабыт сияқты табиғи қасиеттеріне байланысты, тарихқа шешуші әсер етеді. Бұл теорияның негізгі авторы – шотланд эссеісі, тарихшысы және философы Томас Карлайл. Ол 1840 жылы батырлық туралы бірнеше дәріс оқыды, кейіннен «Батырлар, батырларға табыну және тарихтағы батырлық» деген атпен жарияланды. Онда ол былай деді: text=Universal History, адам осы әлемде жеткендердің тарихы – түбінде осы әлемде еңбек еткен Ұлы адамдардың тарихы. Олар адамдардың басшылары, осы ұлы тұлғалар болды; жалпы адамдардың не істеуге немесе қандай жетістіктерге қол жеткізуге тырысқандығының үлгілері, қалыптары және кең мағынада жаратушылары. Әлемде орындалған барлық нәрселер – бұл әлемге жіберілген Ұлы адамдардың санасындағы ойлардың сыртқы материалдық нәтижесі, іске асырылуы және бейнеленуі. Бүкіл әлем тарихының руы осылардың тарихы деп санауға болады. Бұл теория көбінесе «төменнен тарих»пен салыстырылады, ол көпшіліктің өмірін, олардың құрамында көшбасшыларды алып жүретін ұсақ оқиғалардың күшті толқындарын құруын баса назар аударады. Тағы бір қарама-қарсы мектеп – тарихи материализм.

Шолу

Карлайл «Әлем тарихы – ұлы адамдардың өмірбаяны» деп атап, батырлар жеке қасиеттері мен құдайлық шабыт арқылы тарихты қалыптастырады деген сенімін білдірді. Карлайл өзінің «Батырлар және батырларға табыну» атты кітабында тарихты «батырлардың» шешімдері, еңбектері, идеялары және мінез-құлқы арқылы түсіндірді, алты түрге егжей-тегжейлі талдау жасады: батыр құдай ретінде (Один сияқты), пайғамбар (Мұхаммед сияқты), ақын (Шекспир сияқты), дін қызметкері (Мартин Лютер сияқты), әдебиетші (Руссо сияқты) және патша (Наполеон сияқты). Карлайл сондай-ақ ұлы адамдарды зерттеудің адамның өзінің батырлық жағына «пайдалы» екенін; мұндай батырлардың өмірін зерттеу арқылы адам өзінің нағыз табиғаты туралы бірдеңе ашуға көмектесетінін айтты. Сидни Хук атап өткендей, теорияны жиі қате түсіндіру – «тарихтағы барлық факторлар, ұлы адамдардан басқа, маңызсыз» деген пікір, ал Карлайл керісінше, ұлы адамдардың ерекше дарынына байланысты шешуші фактор екенін мәлімдейді. Хук осы ерекшелікті былайша түсіндіреді: «Дарындылық – таланттарды жинаудың нәтижесі емес. Наполеонға қанша батальон тең келеді? Шекспирді бізге қанша кішігірім ақын сыйлайды? Эйнштейннің жұмысын қанша ғалым орындай алады?» Америкалық ғалым Фредерик Адамс Вудс өзінің «Монархтардың ықпалы: Тарих ғылымының жаңа қадамдары» атты еңбегінде ұлы адамдар теориясын қолдады. Вудс 12 ғасырдан бастап 18 ғасырдың соңына дейінгі Француз революциясына дейінгі Батыс Еуропаның 386 билеушісін және олардың тарихи оқиғаларға тигізген әсерін зерттеді. 19 ғасырдағы кәсіби тарихшылар үшін ұлы адамдарға қатысты көзқарас ең бағалы болды; осы мектептің танымал еңбегі – «Британ энциклопедиясының» 11-ші басылымы (1911), онда тарихтағы ұлы адамдар туралы ұзақ және егжей-тегжейлі өмірбаяндар келтірілген, бірақ жалпы немесе әлеуметтік тарихтар өте аз. Мысалы, Еуропа тарихының Римнен кейінгі «Ұлы көші-қон кезеңі» туралы барлық ақпарат Атилл хунның өмірбаянында жинақталған. Тарихтың осы батырлық көзқарасын Леон Блой, Кьеркегор, Освальд Шпенглер және Макс Вебер сияқты философтар да қатты қолдады. Георг Вильгельм Фридрих Гегель провиденциалистік теориядан бастау алып, «нақты нәрсе – ақылға қонымды» және тарихи тұлғалар – Әлемдік рухтың агенттері деген тұжырым жасады. Гегель былай деп жазды: «Міне, осылайша тарихта ұлы адамдар – олардың жеке мақсаттары Әлемдік рухтың еркі болып табылатын үлкен мәселелерді қамтиды». Гегельдің пікірінше, ұлы адам тарихи шындықты өзі жасамайды, тек болашақтың сөзсіз болатынын ашады. Фридрих Ницше «Уақытсыз ойлар» атты еңбегінде «адамзаттың мақсаты – оның ең жоғары үлгілерінде» деп жазады. Ницшенің шығармалары Карлайлдың ойларымен кейбір ортақ белгілерге ие болғанымен, Ницше «Экке Хомо» атты еңбегінде Карлайлдың батырлар культін ашық түрде қабылдамады.

Басқа жауаптар

19 ғасырдан бұрын Блез Паскаль өзінің "Ұлылардың жағдайы туралы үш эссесін" (көрінетіндей, жас герцогқа арналған) бір аралдағы кемеден құтылған адамның тарихын айтудан бастайды, ондағы тұрғындар оны жоғалған патшалары деп қабылдайды. Ол кеме апатына ұшыраған патша туралы мысалында, ұлы адамдардың ұлылығы негізінен әдет-ғұрып пен кездейсоқтықтан туатынын қорғайды. Осы кездейсоқтық оны дворян отбасында, дұрыс жерде дүниеге келтіреді, ал әдет-ғұрып, мысалы, байлықты дворяндардың пайдасына тең емес бөлу туралы шешім қабылдайды. Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында ұлы адамдар туралы теорияларға сын жиі кездеседі, бұл философиялық ойлардан туындаған тақырып. Толстойдың пікірінше, ұлы тұлғалардың маңызы – ойдан ғана, ал шындығында олар тек "тарихтың құлдары", Провиденияның қалауын орындайды. Якоб Буркхардт саясаттағы ұлы адамдардың тарихи болғанын мойындайды, тіпті олардың арасында "жанның ұлылығы" немесе жомарттық сирек кездесетінін түсіндіреді: "Замандастар адамдар өздерінің ісімен ғана айналысса, саяси мораль өздігінен жақсарады және тарих "ұлы адамдардың" қылмыстарынан тазарады деп ойлайды. Бұл оптимистер қарапайым халықтың да ашкөз және қызғанышқа бейім екенін, қарсылық көрсетілгенде ұжымдық зорлық-зомбылыққа баратынын ұмытып жатыр". Буркхардт ұлы адамдарды кемсітутін болса, стандарттардың төмендеуіне және жалпы орташалыққа ұмтылуға әкелетінін болжады. Марк Твен "Америка Біріккен Штаттары Линч заманында" атты эссесінде "әдепсіздік қорқынышы" "10 мың адамның 9999-ының мінез-құлқының басты ерекшелігі" екенін, ал "әлемнің басынан бері қоғамдық ұятқа немесе зорлық-зомбылыққа қарсы көтеріліс 10 мың адамның біреуінің батылдығымен ғана басталған, ал қалғаны қорқынышпен күтіп, сол адам мен оның серіктерінің ықпалымен баяу және мақұлсыздықпен қосылған" деп жазады. 1926 жылы Уильям Филдинг Огбурн Ұлы адамдар тарихына жаңаша көзқараспен, кең әлеуметтік күштерге назар аудару арқылы сын бағасы берілгенін атап өтті. Ол жеке тұлғалардың рөлін немесе ерекше қасиеттерін жоққа шығармай, Ұлы адамдарды өнімді мәдениеттердің сөзсіз өнімі деп қарастырды. Мысалы, Исаак Ньютон тірі болмағанда да, есептеулерді Готфрид Лейбниц ашқан болар еді, ал екеуі де болмағанда, оны басқа біреу ашқан болар еді деп күдіктенді. Теорияны сынға тартқан қазіргі заманғы ғалымдарының ішінде Сидни Хук осы идеяны қолдайды; ол оқиғаларға әрекеттері арқылы бағыт беретін адамдарға құрмет көрсетеді, ал оның "Тарихтағы батыр" кітабы батырдың рөліне және тарихқа, сондай-ақ көрнекті тұлғалардың ықпалына арналған. "Батырлар және батырлыққа табыну" кітабының жаңа басылымында Дэвид Р. Соренсен Карлайл теориясын қолдаудың төмендеуін, сондай-ақ жалпы "батырлық ерекшеліктің" төмендеуін атап өтеді. Ол Роберт К. Фолкнерді ерекшелік ретінде келтіреді, ол Аристотельдің жомарттығын жақтаушы және "Ұлылық үшін іс: құрметті амбициялар және оның сыншылары" атты кітабында ұлылық және ерлік туралы талқылаулардағы саяси көзқарасты сынға алып, "жаңа либерализмнің жоғары мемлекеттік қызметкерлерге және адамгершілікке деген жеккөрушілігі ерекше ынталы, қарапайым және философияға қарсы" деп мәлімдейді. 1998 жылы Иан Кершоу "Гитлердің тұлғасы, оның саяси аурасынан және әсерінен ерекшеленетін жеке қасиеттері, асыл немесе байытатын емес, қиындықтар тудырды, мұндай дәстүрге өздігінен проблемалар тудырады" деп жазды. Жоахим Фест сияқты кейбір тарихшылар Гитлердің "кері ұлылыққа" ие екенін айтты. Кершоу, керісінше, Ұлы адамдар теориясын қабылдамайды және нацистік Германия тарихын түсіндіру үшін кең саяси және әлеуметтік факторларды зерттеу маңызды деп санайды. Кершоу Гитлердің ерекше емес адам болғанын, бірақ оның маңыздылығы адамдар оны қалай қарағандығынан туындағанын айтады, бұл Макс Вебердің харизматикалық көшбасшылық тұжырымының мысалы.