Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сава Мркальь (;; 1783 1833) - Сербия тілшісі, грамматик, филолог және ақын.
Sava Mrkalj (; ; 1783 – 1833) was a Serb linguist, grammarian, philologist, and poet known for his attempt to reform the Serbian language before Vuk Karadžić.
Өмірбаян
Мркальй Кордундағы Сеничак ауылында дүниеге келді, ол кезде Аустрия империясының әскери шекарасы, қазіргі Хорватия. Ол Загребтегі орта мектепте оқыды және Пест университетінің Humanitatis et Philosophiæ докторы дәрежесін алды. Ол 1805 жылы Пест қаласында неміс филологы Иоганн Кристоф Аделунгтің және тіл реформасы бойынша жұмыс істейтін басқалардың еңбектерінен шабыт алып, өзін филологиялық зерттеулерге арнауға кірісті. Мркальь ағылшын, неміс, француз, грек және еврей тілдерін біледі. Ол Сербия тілінің реформасына Вук Стефанович Караджичтен бұрын қол жеткізген. Сало дебелога јера либо азбукопротрес / Қалың ердің майы, яғни Әліпбиді қайта өңдеу (Буда, 1810) атты басылымда ол серб әліпбиін қырық екі әріптен жиырма алты әріпке дейін оңайлатуды ұсынды. Оның замандастары ақын-жазушылар Лукиян Мушицки, Иван Югович, Сима Милутинович Сарайлия, Еремия Гагич, Стеван Живкович (Телемак), Павле Соларич және филологтар Лука Милованов Георгиевич (1784-1828), Ерней Копитар, Петр П. Дубровский және Иоганн Кристоф Адельунг болды. Мркалж Сербия тіліндегі дау кезінде Стефанович Караджич пен Копитарды қолдады, бірақ оны мақұлданбаумен қорқытқан кезде жазғандарының бәрін қайтарып алды. Оның ұсынысы радикалды және тіпті құдайды қорлау деп саналды (себебі, сол кездегі Серб Православ шіркеуінде қолданылған Кирилл жазуын Кирилл мен Мефодий жасаған), сондықтан Мркальж шіркеу иерархиясынан соншама наразылық білдірді, сондықтан ол 1811 жылы өзінің православиесін дәлелдеу үшін монах болып монах болуды шешті, бірақ монахтық өмірден соншалықты көңілі қалды, ол 1813 жылы орденді тастады. 1817 жылы ол өзінің әліпби реформасын ұсынған ұсынысын "Палинода" (немесе "Қиын Ерді қорғау") атты басылымда қайтарып алды. Кейіннен Мркальж қатты күйзеліп, 1827 жылы Венадағы психиатриялық ауруханаға жатқызылды. Вук Стефанович Караджич оған жиі келіп тұратын. 1833 жылы Мркальж қайтыс болды.
Mrkalj was born in the hamlet of Sjeničak in Kordun, at the time Military Frontier, Austrian Empire, now Croatia. He attended high school in Zagreb, and graduated from Pest University with the degree of Humanitatis et Philosophiæ Doctor. It was in 1805 in Pest that he began to devote himself to philological researches, inspired by the works of German philologist Johann Christoph Adelung and others who were working on language reforms. Mrkalj spoke fluent German, French, Greek and Hebrew. He is best known for attempting to reform the Serbian language before Vuk Stefanović Karadžić. In a publication titled Сало дебелога јера либо азбукопротрес / Fat of the Thick Yer, i. e. Alphabet Reshuffling (Buda, 1810), he proposed a simplification of the Serbian alphabet from forty two to twenty six letters. His contemporaries were poets and writers Lukijan Mušicki, Ivan Jugović, Sima Milutinović Sarajlija, Jeremija Gagić, Stevan Živković (Telemak), Pavle Solarić, and philologists Luka Milovanov Georgijević (1784–1828), Jernej Kopitar, Peter P. Dubrovsky, and Johann Christoph Adelung. Mrkalj gave his support to Stefanović Karadžić and Kopitar during the Serbian Language Controversy, but retracted everything he wrote when he was threatened with defrocking. His suggestion was considered radical and indeed blasphemous (since the original Cyrillic in use by the Serbian Orthodox Church at the time had allegedly been created by Cyril and Methodius), so Mrkalj received so much offensive criticism from the church hierarchy that he decided to be tonsured as a monk to prove his orthodoxy in 1811, but was so disappointed with the monastic life that he left the order in 1813. In 1817 he retracted his alphabet reform proposal in a publication titled: A Palinode (or Defense of the Thick Yer). Later in life, Mrkalj became despondent and was hospitalised in Vienna mental hospital in 1827. Vuk Stefanović Karadžić came to visit him often. Mrkalj died in 1833.
Шығармалары
Мырқалжы филологиялық зерттеулер мен шығармашылықпен қатар, ақын ретінде де танымал. Оның ең алғашқы поэмасы Оди, Кирилу Живковичу (Кирил Живковичке арнаған ән), 1805 жылы университет күндері жазылған; Jao! Жао! Жао тристо пута (Апа-апа! Қасірет! Үш жүз рет қайғы), 1817 жылы жазылған антология; Сонет preslavnu Arhipastiru ("Танымал архиерейге арналған сонет"), Сербияның поэті Лукиян Мушицкиге арналған сонет, ол Сербия шіркеуінің иерархиясымен Мркальж және кейіннен Вук Караджич ұсынған тіл реформалары бойынша қақтығысқа түсті; Старак ("Ақсақал"); және сонет Jeleni Dijaković na novu (1828 godinu). Ол сондай-ақ Хорацийдің кейбір шығармаларын аударды. Оның құрметтілері Доситей Обрадовичтен кейін және Вук Караджичтен бұрын серб тілі үшін қиын кезеңдерде және жағдайларда мұндай үлкен іс атқарған адам болмаған деп санайды.
Besides his philological research and writings, Mrkalj is also known as an accomplished poet. His earliest poem Odi, Kirilu Živkoviću (An Ode to Kiril Zhivkovich), dates from his university days in 1805; Jao! Jao! Jao tristo puta (Woe! Woe! Three Hundred Times Woe), an anthology written in 1817; Sonet preslavnu Arhipastiru ("Sonnet To The Renowned Archpriest"), a sonnet dedicated to Serbian poet Lukijan Mušicki who came into conflict with the hierarchy of the Serbian church over the language reforms proposed by Mrkalj and later by Vuk Karadžić; Starac ("Elder"); and a sonnet Jeleni Dijaković na novu godinu (1828). He also translated some works of Horace. His admirers maintain that no man after Dositej Obradović and before Vuk Karadžić did so much for the Serbian language under trying times and circumstances.