Кіріспе
Гендерлік қылмыс - белгілі бір жынысқа қатысты жасалған нәфрәт қылмысы. Жыныстық қылмыстарға зорлау, жыныс мүшелерін кесу, мәжбүрлеп жезөкшелік ету және мәжбүрлеп жүктілік кіруі мүмкін. Көбінесе гендерлік қылмыстар қарулы қақтығыс кезінде немесе саяси төңкеріс немесе тұрақсыздық кезінде жасалады. Бұл қақтығыстардың кейбір мысалдары Югославиядағы азамат соғысы мен Руандадағы геноцидті қамтиды. Гендерлік қылмыстар жалпы жек көрушілік қылмыстарының бір түрі ретінде танылмайды, бірақ АҚШ-та мемлекеттік және федералды жек көрушілік қылмыстары заңдарына кіруі жиі кездеседі. Халықаралық деңгейде, соғыс кезінде жасалған гендерлік қылмыстардың көпшілігі Төртінші Женева конвенциясында көрсетілгендей соғыс қылмыстары ретінде танылады. Өкініш порнографиясы мен басқа да онлайн-әрекеттер де жеккөрушілік қылмысы деп саналады. Криминологтар сондай-ақ қылмыстың құрбандығына айналудың арнайы пәнін бастады, оны гендерлік қылмыстарға ықпал ететін көптеген негізгі факторлардың бірі деп қарастыруға болады. Мысалы, әйелдер ерлерге қарағанда таныс адамның құрбаны болу ықтималдығы жоғары, көбінесе олар бейтаныс адамның орнына таныс адамды құрбан етеді.
A gender crime is a hate crime committed against a specific gender. Gender crimes may include rape, genital mutilation, forced prostitution, and forced pregnancy. Often gender crimes are committed during armed conflict or during times of political upheaval or instability. Some examples of these conflicts include the Yugoslavian Civil War and the Rwandan genocide. Gender crime is not universally recognized as a category of hate crime but is increasingly being included in the United States as a category in state and federal hate crime laws. Internationally, most gender crimes committed during times of war are recognized as war crimes as set forth by the Fourth Geneva Convention. Revenge porn and other online behavior are also seen as hate crimes. Criminologists have also pioneered the specific discipline of criminal victimization which could be considered one of many major factors contributing to gender crimes. For example, there is a greater likelihood of women in comparison to men who are victims of a familiar person, in most cases a man that they know, instead of a stranger.
Гендерлік қылмыстың себептері
Көптеген факторлар гендерлік қылмыстарды қолдауға ықпал етеді. Гендерлік қатынас көптеген әлеуметтік тәжірибелерге, соның ішінде қоғамдағы билік құрылымдары мен артықшылықтарды ұйымдастыруға әсер етеді. Осылайша, гендерлік зорлық-зомбылық пен қылмыс осы тұжырымдаманың және оны қолдап отырған құрылымдардың тікелей нәтижесі болып табылады. Құрылымдық зорлық-зомбылық теңсіздікті тудыратын және нығайтатын институттардан туындайды, осылайша гендерлік қылмыстарға кеңістік береді. Бұл институттар мен олардың мұралары туралы көптеген мысалдар бар. Мысалы: христиандық елдер Канаданы өздерінің діни жолын ақтай отырып, отарлап алды. Олардың ықпалымен ел бүгінгідей ұлтқа айналды, сонымен қатар, қысымшылық жүйелер де пайда болды. Колониялық христиан халықтары Канадада капитализмді орнатуға көмектесті, ал колониялық идеалдармен бірігіп, капитализм жергілікті халықтарды, әсіресе әйелдерді қанады. Нәтижесінде, азшылық топтары оларды белсенді түрде қысымға алатын жүйеде жұмыс істеуге мәжбүр болады, олар нәсіл, жыныс және тапқа қатысты стандарттармен өлшеледі деп күтіледі, бірақ сөзсіз болмайды. Жек көрушілік қылмыстары әдетте әлеуметтік нормаларды бұзу немесе айырмашылықты түсіну негізінде жасалады, бұл адамдарды ерекше осал етеді. Мысалы, Канадада ерлер мен әйелдердің арасындағы жалақы айырмашылығы, бұл ерлерге экономикалық артықшылық береді. Ақшасы барлар көбінесе билікте болады, сондықтан олар өздерінің мүдделерін қорғауға тырысады, ал ақшасы жоқтар назардан тыс қалады. Жұмыста үздік болу үшін немесе бірдей лауазымға ие болу үшін ақы төлеудің орнына ерлерге олардың жынысына байланысты көбірек ақы төленеді, бұл әйелдердің қоғамда табысқа жетуін қиындатады және олардың жыныстық қылмыстың құрбаны болуы мүмкін жағдайларға түсуіне әкеп соғады. Бұл гендерлік түсініктер ерлер мен әйелдер арасында әртүрлі күтілетін мінез-құлыққа әкеледі. Ерлер мен әйелдер әлеуметтік салада бөлек, әйелдер саласы көбінесе үй шаруасына байланысты, ал ерлер үйден тыс жұмыстарды атқарады. Бұл сфералар еркектік пен әйелдік идеалдарымен құрылып, жыныстар арасында ажырым тудырады. Кейін ерлер агрессивті және күшті болуы керек, олар қалаған нәрселерін алады, әсіресе жыныстық, гендерлік зорлық-зомбылық пен қылмыстың үлкен мөлшеріне ықпал етеді. Нәтижесінде, 1970-ші жылдары әйелдер көбінесе үйде, өнім пайдаланушылар ретінде және ер адамдарға бағынышты ретінде суреттелген. Феминизмнің екінші толқынының мақсаты - әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты тоқтату, жұмыспен қамту, құқық, үкімет және білім беруде теңдікке қол жеткізу. Бұл баяндамада әйелдерді қысымға алған қоғам институттарын жақсарту, әйелдерге көбірек дербестік, саясаттағы әйелдердің қатысуы, жалпыға бірдей бала күтімі және жалақы айырмашылығын жақсартуға баса назар аударылды. Көбінесе зорлық-зомбылық аталмаған мәселе болды, және әйелдер оны лайық деп ойлайтын нәрселер жасады деп сенді, олар киім киюімен, сөйлеуімен немесе егер олар серіктестерін қозғайды деп ойласа. Осыған жауап ретінде әйелдерді зорлау мен жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы "Түнгі шерулерді қайтарып ал" акциясы ұйымдастырылды. Бұл жоспарда сонымен қатар екі ата-ананың де босану демалысы, ата-аналық жәрдемақылар, Қарулы Күштердегі барлық жұмыс орындарын әйелдерге ашу, әйелдер үшін жұмыс кедергілерін жою және олардың қатысуын жақсарту, әйелдер үшін федералды оқыту бағдарламаларын ұсыну, тең жалақыны жүзеге асыру, заң шығаруда сексистік емес тілді қолдану және әйелдердің денсаулық сақтау зерттеулерін қаржыландыру туралы ұсыныстар бар. Бұл әйелдерге баратын орын беру арқылы гендерлік қылмыстар, әсіресе әйелдерді өлтіру деңгейін төмендетті. Бір зерттеуде әйелдерді зорлау жиі бір ғана оқиға емес екені анықталды, ол бірнеше рет орын алады, бұл әйелдің қашып құтылудың жолын таппағанда ақыр соңында кісі өлтіруге әкелуі мүмкін. Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы жарғының 28-бабында гендерлік теңдік туралы айтылған және 1982 жылы күшіне енді. 1985 жылы C 31 заң жобасы Үндістан заңына өзгерістер енгізді және егер олар неке арқылы жоғалтса, жергілікті әйелдерге мәртебесін қайта алуға мүмкіндік берді. 1980-ші жылдардың аяғындағы феминизм аясында түсті әйелдердің дауыстары үндетіліп, қысымның қиылысқан қолданылуы әйелдер көретін проблемаларға ықпал еткенін түсінді. Тек патриархатқа ғана емес, қоғамның үлкен құрылымдарына да назар аудару керек еді.
1990 жылдар
1990 жылдары феминизмнің үшінші толқыны болды, бұл түсті әйелдерді суретке әкелген және нәсілдік әйелдер, яғни нәсіл, тап және жыныстық қатынас сияқты нәсілдік әйелдер алдындағы мәселелерді қолға ала бастаған. Үшінші толқын феминизм мақсаттарын түсіну және аяқтау үшін көп қиылысқан тәсілді қолданды. Қиындыққа төтеп беру және өз тәжірибелерін бөлісу туралы оқиғалар топты біріктірді және басқаларды қолдауды сезіндірді. Жұмыс істейтін әйелдердің балалы болуы, балалы болғанға дейін сенімді мансапқа ие болуы, балалы болғаннан кейін тез жұмысқа оралуы мүмкін болса да, олар әлі де жалақы айырмашылығына тап болды. Гендерлік зорлық-зомбылық пен қылмысқа қарсы күресу үшін 16 күндік белсенділік гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы дауыс беру және гендерлік зорлық-зомбылықты жоюға деген міндеттемелерді қайталау үшін жасалды. 1993 жылы БҰҰ әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларацияны қабылдады, зорлық-зомбылықты теңдік пен бейбітшілікке кедергі ретінде таныды және онымен күресуді бастады. Сонымен қатар, 1999 жылы әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жоюдың халықаралық күні жарияланды. "Мен де" қозғалысы 2006 жылы басталды, бұл жыныстық зорлық-зомбылық жағдайларын бастан өткергендерге қолдау көрсету және аман қалғандардың дауыстарын есту үшін алаң жасау. Алайда, әлі де жұмыс істеу керек, өйткені жыныстық зорлау әлі де Канададағы бірден-бір төмендеуі жоқ зорлық қылмыстардың бірі болып табылады. 1998 жылы әйелдер ерлерге қарағанда сағатына 5,17 доллар аз табыс табады, ал 2018 жылы ерлерден 4,13 доллар аз табыс табады. Бұл олардың жұмыста белсенділігі мен білім алуда жетістіктерінің артуына байланысты. Бұл айырмашылық азайып бара жатқанмен, оның болуы жұмыс әлі де аяқталмағандығын көрсетеді. Әйелдер ерлерге қарағанда жыныстық зорлық-зомбылыққа көп ұшырайды және мұндай зорлық-зомбылық бірнеше рет орын алады. Канадада 24 жасқа дейінгі әйелдер арасында зорлық-зомбылық қылмыстарының саны Оңтүстік Канадаға қарағанда Солтүстік Канадада үш есе жоғары болды. Солтүстік Канадада жас әйелдер ерлерге қарағанда екі есе көп шабуылға ұшырады. Сонымен қатар, 2020 жылы әйелдер ерлерге қарағанда жұбайының өлтіру ықтималдығы сегіз есеге жоғары болды. COVID пандемиясы әйелдерді өлтірудің де өлім-жітіміне әкелді. 2001 жылдан бері әйелдерді жыныстық қатынаспен байланысты өлтіру деңгейі төмендеді, бірақ пандемия кезінде 2020 және 2021 жылдар аралығында деңгей 14% -ға өсті. Пандемия кезінде әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық көбейді, себебі зорлаушылар үйде көп уақыт бола алды, зорлаушылар стресске ұшырап, әйелдерге ашуланды, ал оқшаулау кезінде есірткі тұтынудың өсуі болды. Шын мәнінде, әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен қылмыстар дағдарыс кезінде көбейеді. 2022 жылға қарай Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының зерттеулері әйелдердің 25-33% өмірінде зорлық-зомбылық көрінісін көретінін көрсетті. Канадада кең таралған әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық қылмыстарының қиылысқан мысалы - өлтірілген және жоғалған жергілікті әйелдер. Халықтың 5% -ын құраса да, 2021 жылы гендерлік қылмысқа ұшырағандардың 21% -ы жергілікті тұрғындар болды. Қорытынды баяндамада қоғамдағы институттардың түпкүлдіктердің құқықтарын бұзуы түпкүлдік әйелдердің көптеп шабуылға ұшырауына әкеп соқты, сондай-ақ зорлық-зомбылықты тоқтатуға көмектесетін әлеуметтік және құқықтық өзгерістерді талап етеді. Олардың әділдікке шақырулары ұрпақаралық жарақаттарды, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық шеттетуді қамтиды. Көмек көрсету, білім беру, сот жүйесіне жүгіну, жергілікті халықпен жұмыс істеу және гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алатын әлеуметтік инфрақұрылымды іске асыру - бұл жоспардың негізгі тұстары. 1970 жылдан бері алға жылжу жасалса да, гендерлік қылмыстар мен зорлық-зомбылықты жою - бұл шынымен де сапар, және оған байланысты мәселелерге әлі күнге дейін назар аудару керек. Талдаудан көрініп тұрғандай, жалақы айырмашылығының сақталуы және феминизмнің бірнеше толқынының қажеттілігі әйелдерді қанаушы әлеуметтік құрылымдар әлі де жойылмағандығын дәлелдейді. Сонымен қатар, Канадада бүгінгі күні гендерлік қылмыстар мен зорлық-зомбылыққа қатысты, әсіресе жергілікті әйелдерге қатысты, өткен проблемалар шешілгенімен, қазіргі проблемалар әлі де белсенді назар аударуды қажет етеді.