Кіріспе
1977 жылғы оқиға Тақсим алаңындағы қырғын (Kanlı 1 Mayıs, немесе Қанды Бірінші мамыр) - 1977 жылғы 1 мамырда (Халықаралық жұмысшылар күні) Түркияның Тақсим алаңында солшыл демонстранттарға жасалған шабуыл. Қаза тапқандар саны 34-ден 42-ге дейін, ал 126 -дан 220-ге дейін жарақат алған. Кейінгі уақытта 500-ден астам демонстрантты қауіпсіздік күштері ұстап, 98-іне айып тағылды. Қылмыскерлердің ешқайсысы ұсталмаған, бірақ күдік дереу Контр-Геррильяға және оған байланысты оңшыл топтарға түсті. Бұл қаза Түркиядағы саяси зорлық-зомбылық толқынының бір бөлігі болды.
the 1977 incident
The Taksim Square massacre (Kanlı 1 Mayıs, or the Bloody First of May) was an attack on leftist demonstrators on 1 May 1977 (International Workers' Day) in Taksim Square, Istanbul, Turkey. Casualty figures vary between 34 and 42 persons killed and 126 and 220 injured. Over 500 demonstrators were later detained by the security forces, and 98 were indicted. None of the perpetrators were caught, although suspicion soon fell on the Counter Guerrilla and associated right wing groups. The massacre was part of the wave of political violence in Turkey in the late 1970s.
Өмірбаян
Осман империясында Еңбек күні алғаш рет 1909 жылы Скопье қаласында ұйымдастырылды. Стамбулда Еңбек күні алғаш рет 1912 жылы атап өтілді. 1928-1975 жылдар аралығында ешқандай мерекелер ұйымдастырылмады. 1976 жылы 1 мамырда Түркияның революциялық кәсіподақтар конфедерациясы (ДИСК) Таксим алаңында жаппай қатысумен митинг ұйымдастырды. Түрік баспасөзінде 1977 жылғы Еңбек күніне байланысты түрлі солшыл партиялар арасындағы қақтығыстар болады деген хабарлар тағы да DISK ұйымдастырған митингке дейін тарады. Көптеген қатысушылар, әсіресе маоистік блок, атыс естілген кезде алаңға кірген жоқ. Куәгерлердің көпшілігі олардың сумен жабдықтау компаниясының (Сулари Идареси) және Шератон қонақ үйінің ғимаратынан келгенін мәлімдеді. Содан кейін қауіпсіздік күштері қарулы көліктермен сиреналар мен жарылғыш заттармен қатты шу шығарып, кірді. Олар халыққа қысыммен су құйды. Халық алаңнан ең жақын шығу жолы - Казань-Йокушу арқылы қашып құтылуға тырысты, бірақ полиция көлігі олардың құтылу жолын тосқауылдады. Көптеген зардап шегушілер полиция тарапынан туындаған үрейдің салдарынан болды. Революциялық кәсіподақтар конфедерациясы (ДИСК) 36 адамның есімін тізімге енгізді. DISK баспасөз кеңесшісі Фәхретдин Ердоған бұл есімдерді қоса алғанда, өлім-жітім саны 42-ге жетеді деген қорытындыға келді. Оқиға болған күні Стамбул радиостанциясы 34 адамның қаза тапқанын және 126 адамның жарақаттануын хабарлады. Аутопсиядан шыққан мәліметтерге сүйенсек, төрт адам ғана оқпен өлтірілген. Үш жағдайда өлімнің себебі оқпен немесе бас жарақаттары болуы мүмкін, ал 27 адам қысып тасталған. Бірнеше куәгерлер Мерэл Өзколды бронетранспорттық көлік басып кеткенін мәлімдеді.
Құқықтық шаралар
Қылмыскерлердің ешқайсысы ұсталып, сотқа берілмеген. Оқиғадан кейін 500-ден астам демонстрант ұсталып, 98-і айыпқа жығылды. Сотқа дейінгі қамауға алынған 17 айыпталушының үшеуі бірінші сот отырысына дейін, ал тоғызы 1977 жылдың 7 шілдесінде өткен бірінші сот отырысында босатылды. Қалған тұтқындар көп ұзамай босатылды. Сот 1989 жылы 20 қазанда ақталып аяқталды. Үш ай бойы тергеу жүргізілгеннен кейін прокурор Четин Еткин басқа жерге тағайындалып, отставкаға кетті. Жетің Еткин полицияға жарылғыш заттар салынған қап тапсырылғанын, бірақ кейіннен жоғалып кеткенін мәлімдеді.
Контр-геррильяның қатысы бар деп күтілуде
Тексим алаңындағы қырғыннан кейін қылмыскерлердің ешқайсысы ұсталмай, сотқа тартылмағаны "Гладио" операциясының түрік бөлімшесі, қарсы партизандар қатысы бар деген айыптарды күшейте түсті. Мұндай айыптауларды ең бірінші көтергендердің бірі - оппозицияның сол кездегі басшысы Бюлент Ецевит. 7 мамыр күні Измирде өткен кездесуде ол былай деді: "Демократиялық құқықтық мемлекеттің бақылауынан тыс, мемлекет ішіндегі кейбір ұйымдар мен күштерді уақытты жоғалтпай бақылауға алу керек. Контр-геррилья шабуыл жасап жатыр және 1 мамыр оқиғасына қатысы бар". Кейін ол сол кездегі премьер-министр Сүлеймен Демирел сияқты оқиғаға қатысты пікір білдіруден бас тартты. Демирелдің Ецевитке жіберген құпия хатында 1977 жылдың 3 маусымында Таксим алаңында сөйлегенде, өзінің бәсекелесіне дәл осындай топтардың құрбаны болатынын ескерткен. Есевит жариялаған хатта "Шератон" қонақ үйінен оқ атылуы мүмкін екені ескертілген. Түркияның тұрақтылығын бұзатын осындай шабуыл жасайтын күштер Демирел "заңсыз коммунистік немесе террористік ұйымдар" немесе "шетелдік кәсіпорындар немесе халықаралық террористік ұйымдар" деп күдікті болды, олар 1977 жылы 1 мамырда Таксим алаңында болған оқиғалардан жігерленді. Бастапқыдан бастап, ЦРУ-ны араласты деп күдіктілер бар. Олай болса, бұл оқиғадан кейін "Олейис" кәсіподағының төрағасы Али Кокаман полиция қызметкерлері мен американдықтардың "Шератон" (кейін "Интерконтиненталь" деп аталатын) қонақ үйінде болғанын, сол күні қонақтарға рұқсат етілмегенін мәлімдеді. 1977 жылы 2 мамырда Революциялық жастар федерациясының (Девримчи Генчлик) сол кездегі бас хатшысы Бюлент Улюр: "Жәбірленушілердің көпшілігі арамызда болды. 15 досымыз қаза тапты. Бұл ЦРУ-ның жоспары еді, бірақ оның бастамасы да, соңы да жоқ. Бұл жағдайды шешу үшін оған басқа көзбен қарау керек". Сол кезде түрік армиясының қолбасшысы генерал Семи Санкар оған АҚШ соғыстан кейінгі жылдардан бері осы бөлімді қаржыландыратынын, сондай-ақ Ұлттық барлау ұйымын (Millî İstihbarat Teşkilâtı, MIT) қаржыландыратынын айтты. Есевит 1977 жылы Стамбулдағы Таксим алаңындағы қырғынға қарсы партизандардың қатысы бар деп күдіктенетынын мәлімдеді. Келесі жылы демонстрацияшылар оқпен қарсы алынды. Эсевиттің айтуынша, атыс жиырма минутқа созылды, бірақ оқиға орнындағы бірнеше мың полиция қызметкері араласпады. Бұл операция режимі 1973 жылы 20 маусымда Буэнос-Айрестегі Эзеизада болған қырғынды еске салады, ол кезде Аргентинаның антикоммунистік альянсы (одан әрі А3 деп аталады), Жозе Лопес Рега (P2 мүшесі) құрған, солтүстік перонистерге атыс бастады. "Куртулуш" журналының мақаласына сәйкес, МИТ-тің бас директорының орынбасары Хирам Абас 1 мамыр қазасына қатысқан. (Швейцариялық тарихшы Даниэле Гансер Абас ЦРУ агенті болған дейді; ЦРУ-ның Стамбулдағы бөлім бастығы Дюан Кларридж оны мақтап айтты.) Атыс болған "Шератон" қонақ үйі ITT корпорациясына тиесілі, ол 1973 жылы 11 қыркүйекте Чилиде Сальвадор Альендеге қарсы төңкеріс жасауға қаржылай қатысы бар және ЦРУ-мен жақсы қарым-қатынаста болған. Хирам Абас АҚШ-та жасырын операцияларды жүргізуде оқыған және MIT агенті ретінде Бейрутта танымал болды, онда ол 1968 жылдан 1971 жылға дейін Моссадпен бірлесіп жұмыс істеді және шабуыл жасады, "палестиндік лагерьлердегі солшыл жастарды нысанаға алды және іс-әрекеттерде қол жеткізген нәтижелері үшін сыйақы алды".