Кіріспе

Амлаиб мак Илуилб (Авливе; 977 жылы қайтыс болды) - X ғасырдағы Альба королі. Ол Альба королі Илюлб мак Кустантиннің үш ұлының бірі және Альпинидтер әулетінің бір тармағы - Clann Áeda meic Cináeda мүшесі. Амлаибтің аталық бабасы Дублиннің скандинавтық әулетімен тығыз байланыста болды, ал Илюлб пен Амлаиб ескі скандинавтық тектес есімдер болғандығын көрсететін дәлелдер бар. Егер Амлайбтың есімі шынымен де сканданиялық есімнің гельдік түріне жатса, онда оның анасы Уи Имайрдың мүшесі және мүмкін Амлайб Куаранның не Амлайб мак Гофрайдтың немересі болғандығын білдіруі мүмкін. 962 жылы Илюлбтің өлімінен кейін Альбаның патшалығын Альпинидтер әулетінің бәсекелес тармағы - Цинаеда кланының мүшесі Дуб мак Майл Колюйм басқарды. Бұл патша көп ұзамай Амлайбтың ағасы Куйленнің қарсылығына тап болды, содан кейін 966 жылы Куйлен патшалық билікті өзіне иеленді. Куйлен мен Илюлбтің тағы бір ұлы 971 жылы өлтірілді, содан кейін патшалық билікті Дубтың ағасы, Cináed mac Maíl Choluim алды. Ирландиялық деректерге сәйкес, соңғысы Амлайбті 977 жылы өлтірді. Бұл дереккөздер Амлайбты патша деп атайды, ал Синаедке патшалық атақ бермейді, бұл Амлайбтың өзінің бәсекелесінен патшалық билікті басып алуда табысты болғанын көрсетеді. Амлайбтың қысқа билік ету мерзімі 971/976977 жылмен байланысты.

Ата-анасы мен аты-жөні

Амлаиб Альба патшасы Илюлб мак Костантиннің (962 жылы қайтыс болған) үш ұлының бірі. Амлаибтің аталық бабасы Альба королі Кустантин мак Аеда (952 жылы қайтыс болған) болды, ол Дублиннің скандинавиялық әулетімен тығыз байланыста болған адам. Кейбір деректер бойынша, Кустантиннің ұрпақтарының кейбірі скандинав есімдерін алған. Мысалы, Илюлб есімі Ежелгі ағылшындық жеке есім Эадвульфтің гаэльшеленген түрі болуы мүмкін, немесе Ежелгі скандинавтық жеке есім Хилдульфрдің гаэльшеленген түрі болуы мүмкін. Шотландияның сарайына скандинавиялық ықпал еткендігі туралы дәлел Амлайбтың ағасы Куилэнге (971 жылы қайтыс болған) берілген епітет болуы мүмкін. Бір кезде бұл дереккөзде Куйленнің аты "Culenrīg" деп жазылған. Бұл сөздегі "i" әрпі үстіндегі тармақ rīg сөзін "қос" деп кеңейту керектігін көрсетеді. Бұл сөз ежелгі норвегиялық hringr сөзінен шыққан болса да, бұл сөз "сақина" немесе "сақина беруші" деген мағынаны білдіреді. Оның есімі арағасырлық дереккөздерде Amlaíb-мен жиі шатастырылатын Amalgaid деген гельдік жеке есімнің "заманауи" түрін білдіруі мүмкін, бірақ соңғы аты әдетте көне норвегтік жеке есімнің гельдік түрін білдіреді Óláfr. Шын мәнінде, Амлайбтың есімі оның анасы скандинавиялық туыстың мүшесі болғанын білдіруі мүмкін - мүмкін Уи Имайр - және Амлайб Куаранның (қайтыс болған 980/981) немесе Амлайб мак Гофрайдтың (қайтыс болған 941) ұрпағы болуы мүмкін. Әрине, ғасырдың аяғына қарай Гелл әулеттерінің мүшелеріне скандинавтық есімдер берілді, дәл сол кезде аралдық скандинав әулеттерінің мүшелері Гелл есімдерін ала бастады. Егер Амлайбтың есімі шынымен де скандинавиялық болса, онда ол этникалық аралық есімді бірінші иеленушілердің бірі болар еді.

Альпинидтер арасындағы туыстық қақтығыс

Амлайб пен оның жақын туыстары билік басындағы Альпинид әулетінің мүшелері, пиктер патшасы (858 жылы қайтыс болған) Синаед мак Айльпиннің аталық ұрпақтары. Мысалы, Илюлбтің әкесі - Аида кланынан шыққан, Синаеда тармағының мүшесі - Домналь мак Каусантинді алмастырды (900 жылы қайтыс болды) - Кустантин кланынан шыққан, Синаеда тармағының мүшесі - қырық жылдық елеулі билік жүргізгеннен кейін патшалықтан осы адамның ұлы Маэль Колюим мак Домнаилге (954 жылы қайтыс болды) кетті. Амлайбтың әкесі Маэль Колуимнің өлімінен кейін патшалық билікке ие болды және 962 жылы өлгенге дейін патша болды. Илюлбтің скандинавтық әскердің қолына түсуі туралы жазба - бұл Ирландия мен Шотландияның қайнар көздері викингтердің патшалыққа басып кіруін соңғы рет атап өткен. 950-ші жылдары Скандинавияның Йорк патшалығы құлдырап, Дублин патшаларының әскери топтары осы кезеңде де шетелдегі оқиғаларын тоқтатқан сияқты. 980-1010 жылдары викингтердің шабуылына ұшыраған ағылшын монархтарынан айырмашылығы, Альба патшалары Ілулб құлаған кезден бастап салыстырмалы тыныштықта қалды. Алайда, мұндай сыртқы қауіп-қатерлерден азат болған альпинидтер өз ара соғысқан сияқты. Илюлбтің өлімінен кейін мұрагерлікке қатысты кейбір белгісіздіктер бар. Бір жағынан, оның орнын Маэль Колюймнің ұлы Дуб (қайтыс болған 966/967) басқарған болуы мүмкін. Екінші жағынан, патшалық билікті уақытша Дуб пен Куйлен бөлісті деп күтуге негіз бар және Илюлбтің өліміне байланысты бірін-бірі ауыстыруға ешкімнің күші жетпеді. Илюлб пен Дуб білдірген Альпинид тармақтары Илюлб билігінің барлық кезеңінде бейбітшілік сақтаған сияқты, бірақ кейінгі жылдары династияаралық қақтығыс туындады. Дуб билік етуінің көп бөлігін Куйленмен күреске жұмсаған көрінеді. Дуб келесі жылы патшалықтан шығарылды және 966/967-де өлтірілген деп жазылған. Куйленнің билігі 966 жылдан 971 жылға дейін созылған сияқты. Құтқарылған дереккөздердің мәліметтері бойынша, Куйленнің билігі шамалы оқиғасыз өткен. Оның 971 жылы қайтыс болғаны бірнеше дереккөздерде жазылған. Алба патшаларының жылнамасына сәйкес, Куйлен мен оның ағасы Эохайд (971 жылы қайтыс болған) британиялықтармен өлтірілген. Куйленнің өлтірушісі белгілі Rhydderch ap Dyfnwal (fl. 971), Стратклайд патшасы Дифнуал аб Оуэйннің ұлы (975 жылы қайтыс болған).

Билік ету және өлім

Он екінші ғасырдағы De primo Saxonum adventu-ға сәйкес, Эдгар белгілі бір сәтте Лотианды Синьедке ағылшын иелігін мойындағаны үшін берді. Егер бұл дұрыс болса, онда бір мүмкіндік - бұл мәміле 960-970 жылдары болған және Синаедтің Амлайбқа қарсы қарсылығына көмектесуге арналған. Альпинидтер әулетінің ішіндегі алмасу кезеңі Куйлен мен Дуб арасындағы әулет аралық күрес олардың ағайындарымен жалғастырылғанын көрсетеді. Куйленнің басқа ағасы Эохайдтің Куйленмен бірге өлуі оның патшалықтағы беделді орнын дәлелдейді. Амлайб ағасының өлімінен кейін билік құрғаны оның да Куйленнің режиміне маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Синаед патша болғаннан кейін алғаш рет құмбриялықтардың патшалығын жаулап алды. Бұл науқан Куйленнің өлтірілуіне жауап ретінде жасалған болса да, Синаед бұл істі шотландтық билікке британдықтардың көңілін түсіру үшін емес, туысының өліміне кек алу үшін жасады. Бұл факт Куйленнің өлтірілуімен бірге Стратклайд патшалығының шын мәнінде елеулі күш болғанын көрсетеді.