Кіріспе

1040-1057 жылдар аралығында Шотландия королі болған Макбетад мақ Финдлейх (ағылш. Macbeth MacFinlay; 15 тамыз 1057 ж. қайтыс болды), «Қызыл король» деген лақап атымен белгілі, 1040 жылдан өмірінің соңына дейін Шотландия (Альба) королі болды. Макбеттің ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Морейдің Финдлейхының ұлы және, мүмкін, Малкольм II-нің немересі, оның қызы Донада арқылы болған болуы мүмкін. 1032 жылы ол жартылай тәуелсіз провинция – Морейдің Мормаері (графы) болды және бұрынғы мормаер Гилл Коемгайнның өліміне жауапты болуы мүмкін. Кейіннен Гилл Коемгайнның жесірі Грюхқа үйленді, бірақ олардан балалары болмады. 1040 жылы Дункан I Морейге шабуыл жасады және Макбеттің әскерлерімен шайқаста қаза тапты. Макбет оның орнына Альба королі болды, айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады. Оның 17 жылдық билігі көбінесе бейбіт болды, бірақ 1054 жылы ол Эдуард Исповедник атынан Нортумбрия графы Сивард басқарған ағылшын шапқыншылығына тап болды. Макбет 1057 жылы Лумфанан шайқасында болашақ Малкольм III-ке адал күштердің қолынан қаза тапты. Ол Шотландия королінің дәстүрлі жерлену орны – Айонада жерленді. Макбеттің орнын өгей ұлы Лулах басты, бірақ Лулах Малкольм III-тің қолынан қаза тапқанға дейін бірнеше ай ғана билік етті, оның ұрпақтары 13 ғасырдың соңына дейін Шотландияны биледі. Макбет бүгінде Уильям Шекспирдің «Макбет» трагедиясының басты кейіпкері ретінде және оның көптеген туындыларына шабыт бергендігі үшін танымал. Алайда Шекспирдің «Макбет» пьесасы 1577 жылы жарық көрген Холиншедтің жылнамаларына негізделген және тарихи тұрғыдан дәл емес.

Атауы

"Макбет" есімі, ағылшын тіліндегі "MacBeth" сөзінен шыққан. Бұл атау гаэльдік тегі сияқты көрінгенімен, "ұл" деген мағынаны білдірмейді, керісінше, адал адамды білдіреді. Тағы бір ұсынылған түсіндірме бойынша, бұл "macc bethad" сөзінің бұрмалануы, яғни "таңдалғандардың бірі". Кейбір адамдар мұны Макбеттің күшінің белгісі деп санайды, ал басқалары оның Іхмаркпен (Эчмарк мак Рагнайл болуы мүмкін) бірге болуын Малкольм II-нің Морей және Аралдар Корольдігінің үстемдігінің дәлелі деп қарастырады. 1030-жылдардың басындағы жағдай қандай болса да, Макбет Альба патшасы Малкольм II-ге бағынышты болған сияқты, ол 1034 жылдың 25 қарашасында Гламисте қайтыс болды. Берханның болжамы, дерлік замандас көздерде жалғыз қалған, Малкольмның зорлықпен өлгенін айтады, оны "туысқан өлтіру" деп атап, бірақ кім өлтіргенін атамайды. Тигернахтың жылнамасында тек: "Батыс Еуропаның құрметі, Альбаның патшасы, Синаэдтың ұлы Маэль Колуим қайтыс болды" делінген. Ол 1032 жылы жартылай тәуелсіз Морей провинциясының Мормаері (графы) болды және бұрынғы мормаер Гилл Коемгайнның өліміне жауапты болды. Кейіннен Гилл Коемгайнның жесірі Грюхқа үйленді, бірақ олардан балалары болмады. Макбет кейіннен Гилл Коемгайнның ұлы Лулахты мұрагер ретінде қабылдады. Малкольм II-нің немересі Дункан (Доннад мак Кринайн), кейіннен король Дункан I, 1034 жылдың 30 қарашасында қарсылықсыз Альбаның патшасы деп жарияланды. Дункан, күте тұрған патша, "танаиз риг" болғандықтан, кейбір пікірлерге қарамастан, оның патшалығы осы дәстүрді растады. Бұрынғы таққа отырулар әртүрлі "ригдомна" – патшалық қаннан шыққан адамдар арасындағы күреске әкелді. Шекспирдің пьесасындағы қарт Дунканнан өзгеше, нағыз Дункан 1034 жылы жас болған, тіпті 1040 жылы қайтыс болған кезде де оның жастығына назар аударылды. Дунканның алғашқы билігі оқиғасыз болды. Оның кейінгі билігі, Берханның болжамындағы "көп қайғы-қасірет көрген адам" сипаттамасына сәйкес, сәтті болмады. 1039 жылы Стратклайдқа Нортумбриялықтар шабуыл жасады, ал Дунканның Дархэмға жасаған қарсы шабуылы апатқа ұшырады. Дункан жеңілістен аман қалды, бірақ келесі жылы әскерді солтүстікке, Макбеттің иелігіне, Морейге, Морейге қарсы жазалау экспедициясына бастап барды. Ол сол жерде, Ботнагуан шайқасында, қазіргі Питгавени, Эльгин маңында, Макбет басқарған Морейліктермен, шамамен 1040 жылдың 14 тамызында қаза тапты.

Альба патшасы

Дункан қайтыс болғаннан кейін Макбет патша болды. Егер оның билігі жалпы қабылданбаған болса, қарсылық күтілуі мүмкін еді, бірақ ешқандай қарсылық болмаған. 1045 жылы Дунканның әкесі, Дункельдтік Кринан (Cenél Conaill шотландтық тармағының ұрпағы және Ионаның мұрагерлік аббаты) екі шотланд әскері арасындағы шайқаста қаза тапты. Дунканның кіші інісі, Аллердейлдің Малдреді де сол шайқаста қаза тапқан деп есептеледі, отбасы Дунканның жас ұлы Малкольм III-ді қорғау үшін Макбетке қарсы күресті. Джон Фордун Дунканның әйелінің Шотландиядан балаларымен, соның ішінде болашақ патшалар Малкольм III (Máel Coluim mac Donnchada) және Дональд III (Domnall Bán mac Donnchada, немесе Donalbane) алып қашып кеткенін жазды. Авторлардың Дункан кімге үйленгені туралы пікірлеріне сүйене отырып, түрлі жер аудару орындары ұсынылды, олардың ішінде Нортумбрия және Оркни болды. Алайда, Э. Уильям Робертсон Дунканның жесірі мен балалары үшін ең қауіпсіз орынның Атоллдағы оның туыстары мен қолдаушыларының арасында болатынын айтады. Кринанды жеңгеннен кейін Макбетке ешқандай қарсылық көрсетілмеген сияқты. Мариан Скот патшаның 1050 жылы Римге қажылық сапар жасағанын, онда ол кедейлерге тұқым сепкендей ақша бергенін хабарлайды.

Соңғы жылдар

1052 жылы Макбет Англия Корольдігінде Годвин, Уэссекс графы мен Эдуард Исповедник арасындағы тартысқа тікелей қатыспаса да, оның әсеріне ішкіріп, Англиядан бірнеше нормандық эмигранттарды сарайына қабылдады. 1054 жылы Эдуардтың Нортумбрия графы Сивард Шотландияға зор шабуыл жасады (Дунканның жесірі және Малкольмнің анасы Сутхед Нортумбрияда дүниеге келген; Сивард пен Малкольмнің туысқандығы болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеді). Бұл жорық Дүнсиннан шайқасына әкелді, онда Ольстер жылнамасы бойынша 3000 шотланд және 1500 ағылшын қаза тапқандығы тіркелді, яғни екі тараптан да көп шығын болды. Сивардтың бір ұлы мен күйеу баласы қаза тапқандардың ішінде болды. Шабуылдың нәтижесінде «Кумбрия патшасының ұлы» Маэль Колуим (болашақ Шотландияның Малкольм III, Маэль Колуим мак Доннхада емес) тағына қайта отырды, яғни Стратклайд Корольдігінің билеушісі болды. Шекспирдің пьесасындағы айтылғандай, 1054 жылғы оқиғалар Малкольм III-тің ағылшындардың қолдауымен билікке келгендігі туралы түсінік тудыруы мүмкін. Макбет ағылшын шабуылынан көп ұзамай қайтыс болды, өйткені ол 1057 жылы болашақ Малкольм III («Малькольм Кең Бас», Дункан I-нің ұлы) тарапынан жеңіліске ұшырап, Монттың солтүстік жағында, Лумфанан шайқасында соңғы тұғырын алу үшін Cairnamounth жотасы арқылы шегініп, ауыр жарақат алды немесе қаза тапты. Берханның болжамы бойынша, ол бірнеше күннен кейін оңтүстікке қарай 60 шақырым жердегі Сконда жараланып қайтыс болды. Макбеттің әкесі Лулах оның орнына жақын арада таққа отырды, бірақ 1058 жылы оны Малкольм өлтірді. Кейінгі жазушылардың айырмашылығы, замандас дереккөздер Макбетті тиран деп сипаттамайды. Малкольм III билік құрған кезеңде сақталған «Дуан Альбанах» жазуында ол «атақты Мак-Бетад» деп аталады. Пайғамбарлық болып көрінетін өлең түріндегі тарихты баяндайтын Берханның болжамы оны «Фортриудің жомарт патшасы» деп сипаттап, былай дейді:
Қызыл, бойы биік, алтын шашты, ол маған олардың арасында ұнайды; Ашулы қызылдың билігі кезінде Шотландия батыстан шығысқа дейін толы болады.

Өмірден аңызға

Макбеттің өмірі, Дункан I патшаның өмірі сияқты, 14 ғасырдың соңында Джон Фордон мен Эндрю Винтон тарихтарын жазған кезде аңызға толы болды. Гектор Бойс, Уолтер Бауэр және Джордж Бьюкенен де осы аңызды дамытуға үлес қосты.

Уильям Шекспирдің суреті және оның әсері

Шекспирдің пьесасында, негізінен Рафаэль Холиншедтің есебіне негізделген және 1606 жылы алғаш рет сахналанған, Макбет бастапқыда қарт Дункан патшаға адал және батыл генерал болып табылады. Үш сиқыршы мен оның әйелі, Леди Макбеттің әсерімен, Макбет Дунканды өлтіріп, тақты басып алады. Ақырында, сиқыршылардың болжамдары ада емес екені белгілі болады, ал Макбет қатыгез тиранға айналады. Дунканның ұлы Малкольм Макбетке қарсы бүлік көтереді, оның барысында кінәлі Леди Макбет өз-өзіне қол жұмсады. Шайқас кезінде Макбет Макдаффпен кездеседі, оның әйелі мен балалары бұрын Макбеттің бұйрығымен өлтірілген еді. Макдюфпен жекпе-жекке түсуге тура келетінін түсінген Макбет алдымен бас тартады. Бірақ Макдафф егер Макбет бағынса, бұрынғы қолдары оны қорлайтынын түсіндіргенде, Макбет: «Жас Малкольмның аяқтарына сүйініп, қара халықтың қарғысына ұшырамаймын» деп ант етеді. Оның орнына ол Макдаффпен өлімге дейін күресуді таңдайды. Макдаф Макбетті өлтіріп, басын кеседі, ал пьеса ханзада Малкольмның патша болуымен аяқталады. Шекспирдің Макбетті жағымсыз бейнелеуінің себебі – король Джеймс VI мен I Малкольм III-тен Брюс және Стюарт әулеттері арқылы тегін алып келген, ал Макбеттің әулеті Лулахтың өлімінен кейін алты айдан соң тоқтап қалған. Король Джеймс сондай-ақ Банкодан, Шотландияның 6-шы жоғары стюарды Уолтер Стюарт арқылы шыққан деп есептелді. Тарихшы Питер Берресфорд Эллис Шекспирдің Макбет туралы қате бейнесін қасақана жасаған жоқ деп санайды, өйткені ол тек ағылшыздар мен «англиканызданған шотландтардың» көзқарасынан жазылған дереккөздерге қол жеткізген, олар 11 ғасырдың Шотландиясынан мәдени және тілдік тұрғыдан алшақ болған. Эллис «Макбеттің Лумфананда қайтыс болғаннан кейін 350 жылға жуық уақыттан кейін» Шотландияның «қоқан-лоқыға батып, кісі өлтіруші билеушіге айналуы» Шекспирге бұрыннан белгілі болғанын айтты. 1959 жылғы эссесінде Борис Пастернак Шекспирдің Макбет образын Федор Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» романының басты кейіпкері Раскольниковпен салыстырды. Пастернак екі кейіпкердің де бастапқыда кісі өлтіруші болмайтынын, бірақ қате рационализациялардың жиынтығы және заңнан жоғары екеніне сену арқылы сондай болуға жеткенін түсіндірді. Леди Макбет те өзінің айрықша танымалдылығына ие болды. 1865 жылғы «Мценск округінің Леди Макбет» романында Николай Лесков «Макбет трагедиясын» Ресей империясының саудагерлер тобы арасында орын алатындай етіп жаңартты. Алайда Лесков гендерлік рөлдерді ауыстырады: әйел кісі өлтіруші, ал ер адам – оны қоздырған адам. Лесковтың романы Дмитрий Шостаковичтің 1936 жылғы сол аттас операсының негізі болды.