Кіріспе

Каусантин мак Синеда (қазіргі гель тілінде Còiseam mac Choinnich; 877 жылы қайтыс болды) – пиктің патшасы. Ол көбінесе қазіргі шотланд монархтары тізіміндегі орнына байланысты Константин I деп аталады, бірақ замандас көздер Каусантинді тек пикті патшасы деп сипаттайды. Синаед мак Айльпин ("Кеннет Макалпин") ұлы, ол 13 сәуірде 862 жылы қайтыс болған әкесі Домналь мак Айльпиннен кейін пикті патшасы болды. Каусантиннің билеу кезеңінде Ирландия, Нортумбрия және Солтүстік Британиядағы викингтердің шапқыншылығы күшейген болуы мүмкін. Ол мұндай бір шабуылға қарсы күресте қаза тапты.

Тілдер мен атаулар

Каусантиннің тууынан бір ғасыр бұрын жазған Беда Британияда бес тіл болғанын жазды. Латын тілі – шіркеудің ортақ тілі; ескі ағылшын тілі – англдар мен саксондықтардың тілі; ирланд тілі – Британияның батыс жағалауында және Ирландияда қолданылған; бритон тілі – уэльс тілінің ата-тегі, Британияның батыс бөлігінде кең таралған; және пикт тілі – Британияның солтүстігінде сөйленген. Тоғызыншы ғасырға қарай викингтермен бірге алтыншы тіл – ескі норвег тілі келді.

Амлаиб пен Имар

Викингтердің Солтүстік Британиядағы белсенділігі Каусантиннің билігі тұсында ең жоғары деңгейге жеткен сияқты. Викингтер әскерлеріне туысқандарынан құралған шағын топтар жетекшілік еткен. Ирландия жылнамаларында, Альба патшаларының шежіресінде және англосаксон шежіресінде Иварр – ирландік дереккөздерде Имар, ирланд тілінде Хафдан – Альбдан, көне ағылшын тілінде Хеальфден және Амлайб немесе Олафр есімдері аталады. Осы басшылармен қатар, олармен байланысты басқа да көптеген адамдар тарихи жазбаларда кездеседі. 865 жылы Ұлы Британияда викингтердің белсенділігі күшейді, себебі Францияда белсенділік танытқан күштердің бір бөлігі болуы мүмкін Ұлы бутпарастар армиясы Шығыс Англияға қонды. Келесі жылы Шығыс Англия королі Эдмундтан сыйлық алған Ұлы әскер солтүстікке қарай жылжып, Нортумбрияның астанасы Йоркті басып алды. Ұлы әскер Нортумбрия тағына таласқан Осберхт пен Элланың Йоркқа жасаған шабуылын жеңді, олар ортақ жауға қарсы тұрып, дауларын ұмытқан болатын. Екеуі де сәтсіз шабуылда, шамамен 867 жылдың 21 наурызында қаза тапты. Осыдан кейін Ұлы әскердің басшылары Нортумбрия патшасы ретінде Эггбертті тағайындады. Олардың келесі мақсаты Мерсия болды, онда патша Бургред, Вессекс патшасы Этельредтің көмегімен оларды ығыстырып шығарды. Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрия патшалықтарына шабуылдар жасалғанда, солтүстікте басқа викингтер әскерлері де белсенділік танытты. Амлайб пен Ауйсле (Асл немесе Ауггисл), оның інісі болған деген болжам бар, 866 жылы Фортриуге әскер әкеліп, сыйлықтар мен кепілдер алды. Тарихшылар әскердің 866, 867 немесе тіпті 869 жылы Ирландияға қайтқандығы туралы келіспейді. Кейінгі деректерде Ауйсле 867 жылы Амлайбтың әйелі, Синаэдтың қызы үшін болған дау кезінде Амлайбтың қолынан қаза тапқандығы айтылады. Егер бұл шындық болса, бұл әйелді Синаэд мак Айльпиннің қызы, яғни Каусантиннің әпкесі деп санау керек пе, әлде Брега патшасы Синаэд мак Конайнгтің қызы деп санау керек пе – белгісіз. Амлайб пен Ауйсле Солтүстік Британияда болғанда, Ольстер жылнамаларында Ирландияның Жоғары патшасы Айд Финдлиат олардың болмауынан пайдаланып, Ирландияның солтүстік жағалауындағы лонгпорттарды жойғаны жазылған. Айд Финдлиат Каусантиннің қарындасы Маэль Мюреге үйленген. Кейін ол Айдтің мұрагері Фланн Синнаға үйленді. Оның өлімі 913 жылы тіркелген. 870 жылы Амлайб пен Иварр Левен өзені Клайд өзенімен қосылатын Думбартон-Рокқа шабуыл жасады. Қоршау төрт айға созылды, содан кейін бекініс викингтерге берілді, олар 871 жылы көптеген тұтқындармен – «англиялықтар, британдықтар және пикттермен» Ирландияға оралды. Археологиялық зерттеулер Думбартон-Рок көбінесе тасталып қалғандығын және Гованның оны кейіннен Альт Клут ретінде белгілі болған Стратклайд патшалығының астанасы ретінде алмастырғандығын көрсетеді. Алт Клуттың патшасы Аргал бұл оқиғалардан көп ұзамай, екі жылдан кейін Синаэдтың ұлы Каусантиннің тапсырысымен өлтірілді. Аргалдың ұлы және мұрагері Рун Каусантиннің әпкесіне үйленген. Амлайб 871 жылы Ирландияға оралғаннан кейін ирландиялық жылнамаларында жоғалып кетті. Альба патшаларының шежіресіне сәйкес, ол 871 немесе 872 жылы Пикландияға тағы да сыйлық жинау үшін оралғанда Каусантиннің қолынан қаза тапты. Оның одақтасы Ивар 873 жылы қайтыс болды.

Пиктілер патшалығының соңғы күндері

875 жылы «Хроника» мен Ольстер жылнамалары Пиктландта тағы да викингтер әскерінің болғанын хабарлайды; Ольстер жылнамаларында «пикттердің зор қырғынға ұшырағаны» делінген. Осы қырғын болған шайқастың аты аталмайды, бірақ «Хроника»да Даниялықтар мен Шотландтардың Долар маңында шайқасқандығы, содан кейін Атолл маңында «толық құрып кеткені» жазылған. 877 жылы Сент-Эндрюде Кальдилер үшін жаңа шіркеу салып бітіргеннен кейін Каусантин викингтердің шабуылынан қорғанып тұтқындалып, өлімге кесілді (немесе шайқаста қаза тапты десе де болады). Оның қашан және қалай өлгені туралы пікір білдірілсе де, оқиға қай жерде болғаны белгісіз. Бір топ адам оның Фиф жағалауында, Фиф Несс маңындағы шайқастан кейін, Крейл қаласының жанында бас кесілгенін айтады. Уильям Форбс Скене «Хрониканы» Каусантиннің өлімі Инвердоватта (Тейдегі Ньюпорт маңында) болғанын көрсетеді, бұл Берханның болжауымен сәйкес келеді. Мельрозе жылнамасында бұл орын «Қара үңгір» деп, ал Джон Фордун «Қара шатқал» деп атаған. Каусантин Айонада жерленген.

Салдары

Каусантиннің ұлы Домналь және оның ұрпақтары Альба патшаларының, содан кейін Шотландия патшаларының басты руының өкілдері болды.