Кенеф I: Шотландияның алғашқы патшасы

Кіріспе

Пиктер патшасы, ортағасырлық шотланд патшасы Кеннет МакАльпин (; Coinneach mac Ailpein; 810 – 13 ақпан 858) немесе Кеннет I – Дал Риаданың патшасы (841–850) және, мүмкін, пиктердің патшасы (843–858). Ол Альпинид әулетінің негізін қалаушы әкесі Альпин мак Эхдахтан Дал Риада тағын мұрагерлік еткен. Кеннет I 843–850 жылдары пиктер патшалығын жаулап алып, бүкіл Шотландияны басып алу және пиктерді ассимиляциялау науқанын бастады. Осы үшін ол өлімнен кейін An Ferbasach ("Басқыншы") деген лақап атқа ие болды. Ол Стратклайд патшалығының бриттерімен және Скандинавиядан келген шабуылдаған викингтермен күресті. Фортевиот оның патшалығының астанасы болды, Кеннет өзінің жаңа иелігіне Ионадағы тастап кетілген аббаттан Скон тасы сияқты қасиетті заттарды көшірді. Кеннет I дәстүрлі түрде Шотландияның негізін қалаушы саналады, ол кезде ол Альба деп аталған, бірақ оның тікелей ізбасарлары сияқты, ол пиктер патшасы атағын алды. Бір жылнама Кеннетті Шотландияның алғашқы заң шығарушысы деп сипаттайды, бірақ оның қабылдаған заңдары туралы мәлімет жоқ.

Шығу тегі

Шотландия патшаларының шежіресіне сәйкес, Кеннеттің әкесі – Алпин мак Эддах, қазіргі Шотландияның батысында орналасқан Даль-Риаданың патшасы. Алпин – Даль-Риадада билік еткен Cenél nGabráin ұрпағы, Áed Find-тің немересі. «Ирландия патшаларының синхронизмі» кітабында Альпин Шотландия патшаларының қатарында көрсетілген. Қазіргі заманғы тарихшылар Альпиннің Даль-Риададағы билігіне және оның Áed-пен байланысына күмәнмен қарайды, сондай-ақ бұл жаңылыстың себебі кейбір мәтіндерді жазған адамдардың немқұрайлылығы деп санайды. Шотландия және Даль-Риада патшаларының шежіресі 11 ғасырдың ортасы мен соңында Малкольм III билік еткен кезде жазылған түпнұсқа қолжазбаға дейін жетеді. Роулинсон B 502 қолжазбасында Кеннеттің тегі туралы мынадай мәліметтер келтірілген:

Кеннеттің әкесі Альпин туралы мәлімет өте шектеулі. Даль-Риаданың патшалық тізімдерінің көптеген жазбаларында қателер кездеседі. Ханттингдонның 13 ғасырдың соңында жазылған жылнамасында Альпин Галлоуэйде пиктілерді жеңгені, бірақ содан кейін пиктілер сол жылы болған шайқаста оны жеңгені және Альпин қаза тапқаны айтылады. Жылнамаға сәйкес, Альпин 834 жылдың 20 шілдесінде қайтыс болды. Бұл дата басқа да дереккөздерде келтірілген, бірақ бірнеше зерттеушілер бұл күннің басқа бір көзден көшірілген болуы мүмкін екенін, ал оның қайтыс болған жылы қате патшалық тізімдердегі күндерді қайта есептеу арқылы анықталғанын айтады, сондықтан Альпиннің қайтыс болған күні 840 немесе 841 жыл деп есептеледі. Кеннеттің әжесі (Альпиннің анасы) – Константин I мен Óengus II-нің қарындасы, пиктік ханшайымы болған. Пиктілер дәстүріне сәйкес, патшалық әулеттің әйел өкілі таққа отыруға құқылы. Осы тегі Кеннетке пиктік тәжге заңды талап етуге мүмкіндік берді. Кеннет I-нің кем дегенде бір інісі, Дональд I болды, ол оның орнына патша болды.

Алғашқы жылдар

Кеннет МакАлпин 810 жылы қазіргі Шотландияның бөлігі болып табылатын Айона аралында туған деп саналады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Кеннет оның орнына Даль-Риаданың патшасы болды. Оның таққа отыруы 840 немесе 841 жылы өтті. Кеннеттің өмірі туралы маңызды деректердің бірі – 10 ғасырдағы Альба патшаларының жылнамасы, онда Кеннет I-ден Кеннет II-ге дейінгі шотланд патшаларының билік ету кезеңдері сипатталған.

Пиктавияны жаулап алу

Алба патшаларының жылнамасына сәйкес, Кеннет пиктілер мекендеген аймаққа, Дál Риадада билік құрған екінші жылы келген. Пиктілерді жеңгеннен кейін Кеннет 16 жыл билік жүргізді. XV ғасырда жинақталған Ольстер жылнамасына сәйкес, ол 842 немесе 843 жылы пиктілер патшасы болды, ал 858 жылы қайтыс болды. Кейбір дереккөздерде Кеннет 841 жылдан 856 жылға дейін пиктілерді басқарған деп айтылса да, Мелроуз хроникасына сәйкес, ол 843 жылы патша болды, бұл күнді қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі қабылдайды. 9 ғасырдың бірінші жартысында Дál Риададағы геосаяси жағдай нашарлады. Патшалықтың бүкіл аумағы таулы және қиын жерлермен толы болды. Кеннеттің патшалығы оңтүстіктегі күшті Стратклайд патшалығы мен шығыстағы Друим Альбан тау жотасының арасында орналасқан. Дál Риада провинциялары арқылы өту қиын болды, жердің көп бөлігі құнарсыз еді, және патшалық Хебрид аралдарындағы батыс аумақтарын викингтерге жоғалтты, олар аймаққа қоныстанды және Дál Риада шекарасына шабуыл жасады. Осы жағдай Кеннетті пиктілерге шабуыл жасауға мәжбүр еткен болуы мүмкін. 839 жылы Эоган мак Óengusa қайтыс болғаннан кейін, Уурад, содан кейін Брайдей VI оны пиктілер патшасы ретінде алмастырды. Бірінші тізімге сәйкес, Уурадтың билігі үш жыл, ал Бруде VI бір жыл билік жүргізді. Екінші тізімге сәйкес, Уурад екі жыл билік жүргізді, ал Брайдей VI билігі бір айға созылды. Үш ұлының билік еткен кезеңдері де екінші тізімде кездеседі. Бұл деректерге сүйенсек, пиктілер патшалығы 849 немесе 850 жылы құлады. Келесі кезеңдерге жататын көптеген дереккөздерде пиктілер мен шотландтардың тарихи патшалығы 850 жылы біріктірілген деп айтылады. Екінші тізімде соңғы пикті патшасы Фортевиотта немесе Сконда өлтірілген деп жазылған. Бұл, бәлкім, 12 ғасырда Жиральдус Камбренсис жазған ортағасырлық аңыз - МакАльпиннің сатқындығы туралы айтылған шығар. Аңыз бойынша, шотландтар пикті абыройын Сконедегі кездесуге немесе тойға шақырады және сол жерде опасыздықпен өлтіреді. Сонымен қатар, бірінші тізімде 843 жыл Кеннеттің пиктілер патшасы атағын алған жыл ретінде берілген. Кеннеттің Пиктавияны жаулап алуы туралы дерек деректемелерде нақты айтылмаған. Бірде-бір хроникада Кеннеттің әкесі пиктілерге қарсы жорығын жалғастырғаны немесе пиктік таққа деген дәуірі туралы айтылмаған. Қазіргі заманғы тарихшылар Кеннеттің анасы арқылы пикті патшаларының ұрпағы болғанын немесе әйелі арқылы олармен байланыста болғанын айтады. Кеннеттің әжесі (Алпиннің анасы) де Константин I мен Óengus II-нің қарындасы пиктік ханшайымы болған. Бұл Эоганнанның өлімі болуы мүмкін, Ханттингдон хроникасы Эоганнанның өлімінен кейін болған оқиғаларды мынадай түсіндіреді: Киннадий [Кеннет] өз әкесі Альпиннің патшалығын алмастырды және оның билігінің жетінші жылы [839 жылы] пиктік жағалауларын басып алған даниялық қарақшылар өздерін қорғап жүрген пиктілерді ұрып-соғып, қырып-жойған кезде, Киннадий олардың қалған аумақтарына кірді, оларға қарсы қаруды бұрды және көптеген адамдарды өлтірді, оларды қашуға мәжбүр етті және бүкіл Албандағы монархияны иеленген және шотландтарға билік жүргізген шотландтардың алғашқы патшасы болды. Кеннет Пиктавияны жаулап алған кезде пиктілердің басшыларын өлтіріп, әскерлерін жойып, содан кейін бүкіл елді қиратты. Төрт қожайынның жылнамасында Кеннеттің жорығы кезінде бір ғана шайқас жазылған, ол Изабель Хендерсонның айтуынша, пиктілер Кеннет күштеріне елеулі қарсылық көрсетпегенін дәлелдейді, алайда, қосымша дәлелдер ұсынылуы керек.

According to the Chronicle of the Kings of Alba, Kenneth came to a region that was inhabited by the Picts, during the second year of his reign in Dál Riada. Having defeated the Picts, Kenneth ruled there for 16 years. According to the Annals of Ulster, compiled in the 15th century, he became the King of the Picts in 842 or 843, and died in 858. Although some sources state Kenneth ruled the Picts from 841 to 856, according to the Chronicle of Melrose, he became king in 843, a date that is generally accepted by most modern day historians. In the first half of the 9th century, the geopolitical situation in Dál Riada deteriorated. Almost the entire territory of the kingdom was mountainous, and was filled with uneasy terrain. Kenneth's realm lay between the powerful Kingdom of Strathclyde in the south and the Druim Alban mountain ridge in the east. It was difficult to pass through the provinces of Dál Riada, most of the land was infertile, and the kingdom had lost its western territories in the Hebrides to the Vikings, who had settled in the area and were raiding the borders of Dál Riada. These conditions may have forced Kenneth to attack the Picts. After the death of Eóganan mac Óengusa in 839, Uurad, and then Bridei VI succeeded him as the King of the Picts. According to List One, Uurad's reign lasted three years, while Brude VI reigned for a year. According to List Two, Uurad reigned for two years, while Bridei VI's reign lasted a month. The reigns of Uurad's three sons were also present in List Two. Based on these accounts, the Pictish kingdom fell in 849 or 850. Many sources dating to the following periods state that the historical kingdom of the Picts and the Scots unified in 850. List Two states that the last Pictish King was killed in Forteviot or Scone. This is probably a reference to MacAlpin's treason, a medieval legend first recorded in the 12th century by Giraldus Cambrensis. According to the legend, a Pictish nobleman is invited by the Scots to a meeting or a feast in Scone and is treacherously killed there. At the same time, List One gives the year 843 as the date when Kenneth received the title of King of the Picts. Sources do not detail Kenneth's conquest of Pictavia. No chronicle mentions either Kenneth's continuing his father's campaign against the Picts or his supposed claim to the Pictish crown. Modern day historians suggest Kenneth was a descendant of Pictish kings through his mother or had ties with them through his wife. Kenneth's grandmother (Alpin's mother), was also said to have been a Pictish princess, the sister of Constantine I and Óengus II. It is likely the death of Eógananhe, Chronicle of Huntingdon gives the following interpretation of the events that took place after Eóganan's death:

Kynadius [Kenneth] succeeded his father Alpin in his kingdom, and that in the seventh year of his reign [the year 839], while the Danish pirates, having occupied the Pictish shores, had crushed the Picts, who were defending themselves, with a great slaughter, Kynadius, passing into their remaining territories, turned his arms against them, and having slain many, compelled them to take flight, and was the first king of the Scots who acquired the monarchy of the whole of Alban, and ruled in it over the Scots. It is likely Kenneth killed the Pictish leaders and destroyed their armies during his conquest of Pictavia, after which he devastated the whole country. The Annals of the Four Masters record a single battle during Kenneth's campaign, which according to Isabel Henderson, proves the Picts did not show any significant resistance to Kenneth's forces, however, more evidence will have to be presented.

Альба патшасы

Тарихи дәстүрге сәйкес, Кеннет пиктік патшалықты басып алғаннан кейін жаңа патшалық құрылды. Бұл патшалықтың гаэль тіліндегі атауы Альба болды, кейіннен ол Скотия және Шотландия деп ауыстырылды. Патшалықтың билеушілері бастапқыда Альба королі атағын иеленді. Кеннет Шотландияның алғашқы патшасы ретінде кейінгі кезеңдерге жататын патшалық тізімдерінде көрсетілген; алайда, қазіргі заманғы тарихшылар патшалықтың толық бірігуі жарты ғасырдан кейін болды және Кеннеттің негізгі саяси жетістігі жаңа әулет құру деп санайды. Бұл әулет бүкіл Шотландияға үстемдік етуге тырысты, оның аясында шотландтар пиктілерді ассимиляциялады, нәтижесінде пиктік тіл мен институттар тез жоғалды. Пиктавияны басып алғаннан кейін, Даль Риададан келген шотландтар пиктілер қоныстанған аумақтарға жаппай көшіп бара бастады. Пикті патшаларының тізімі 850 жылы аяқталады, ал Даль Риада патшаларының тізімі де шамамен сол уақытта аяқталады, яғни бұл атақ жойылды. Кеннет I және оның әкімшілігі Пиктавияға көшті; шотландтар соғысқа дейін аймаққа көшіп келген болуы мүмкін және мұндай қоныстар Сконды патшалық астанасы ретінде таңдауда маңызды рөл атқарды. Кеннет 848 немесе 849 жылы «Альба патшаларының жылнамасы» бойынша, викинг шабуылдарынан өмір сүруге жарамсыз болған Ионадағы тасталған аббаттан реликвияларды Шотландия шіркеуінің орталығы болған Дункельдке көшірді. Таж кигізу тасы да аралдан Сконеге көшірілді, сондықтан оны Сконе тасы деп атайды. Археологиялық қазбаларға сәйкес, Фортевиот бастапқыда патшалық резиденция болған, бірақ Дональд I-нің өлімінен кейін ол жылнамаларда есімдері жоқ. Шотландтардың шығысқа қарай жаппай көшіп-қонуы пиктілердің ассимиляциясына әкелді. 9 ғасырдың соңына жататын ирланд жылнамаларында пиктілердің патшасы деген атау болғанымен, пиктілер тәуелсіздігін сақтап қалмаған болуы мүмкін. Пиктік азаматтық жүйе мен діни заңдар шотланд құқықтық жүйесімен толықтай алмастырылды, ал пиктік қоғамның басқа салаларында да ұқсас өзгерістер болған болуы мүмкін. Пиктілер бұл ассимиляция процесіне қарсылық көрсетпеді. «Альба патшаларының жылнамасы» Кеннеттің билігі кезінде болған оқиғаларды нақты даталарын көрсетпей сипаттайды. Ол Нортумбрия Корольдігінің Лотиан аймағына алты рет шабуыл жасап, Мелроуз және Данбар қалаларын басып алып, оларды қиратты. Стратклайд Корольдігінен келген кельттер Кеннет патшалығына шабуыл жасап, Данблейнді өртеп жіберді. Сонымен қатар, викингтер Пиктавияға шабуыл жасап, «Клуниден Дункельдке дейінгі» аумақтарды қиратты. Кеннет көрші мемлекеттермен патшалық некелер арқылы билігін нығайтты, қыздарын Стратклайд және Ирландия патшаларына үйлендірді. Мельроуз жылнамасына сәйкес, Кеннет Шотландияның алғашқы заң шығарушыларының бірі болған, бірақ оның заңдары 21 ғасырға дейін жеткен жоқ.

According to historical tradition, a new kingdom was formed after Kenneth annexed the kingdom of the Picts. This kingdom's Gaelic name was Alba, which was later replaced with Scotia and Scotland. The rulers of the kingdom initially held the title of King of Alba. Kenneth is listed in the royal lists dating to later periods as the first King of Scotland; modern historians, however, believe the final unification of the kingdom took place half a century later and that Kenneth's main political achievement should be considered the creation of a new dynasty. This dynasty sought to dominate all of Scotland, under which the Scots assimilated the Picts, resulting in the quick disappearance of the Picts' language and institutions. After the conquest of Pictavia, the Scots from Dál Riada began to migrate en masse to the territories populated by the Picts. The list of Pictish kings concludes in 850 and the list of kings of Dál Riada also ends around the same time, meaning the title ceased to exist. Kenneth I and his administration moved to Pictavia; it is possible the Scots moved to the region before the war and that such settlements played a major role in the selection of Scone as the kingdom's capital. Kenneth moved relics from an abandoned abbey on Iona, where Viking raids made life untenable, to Dunkeld, which was the centre of the Church of Scotland, in 848 or 849, according to The Chronicle of the Kings of Alba. The coronation stone was also moved from the island to Scone, for which it is referred to as the Stone of Scone. According to archaeological excavations, Forteviot was probably originally a royal residence but the place is not mentioned in the chronicles after the death of Donald I. The mass migration of Scots to the east most likely led to the assimilation of the Picts. Although the Irish annals, which date to the late 9th century, mention the title King of the Picts, the Picts may not have remained independent. The Pictish civil system and clerical laws were completely replaced with the Scottish legal system, and it is likely similar changes occurred in other spheres of the Pictish society. The Picts did not revolt against this assimilation process. The Chronicle of the Kings of Alba describes the events that occurred during Kenneth's reign without specifying their dates. He invaded Lothian in the Kingdom of Northumbria six times, and captured the towns of Melrose and Dunbar, and razed them. The Celtic Britons from the Kingdom of Strathclyde attacked Kenneth's kingdom and burnt Dunblane. Furthermore, Viking invaders raided Pictavia, ravaging the territories "from Clunie to Dunkeld". Kenneth strengthened his power by arranging royal marriages with neighbouring states, marrying his daughters to the kings of Strathclyde and Ireland. According to the Chronicle of Melrose, Kenneth was one of the first Scottish lawgivers but his laws have not survived to the 21st century.

Өлім және мұрагерлік

Ольстер жылнамасына сәйкес, Кеннет 858 жылы қайтыс болды. Алба патшаларының жылнамасында ол ақпан айында Фортевиотта ісіктен қайтыс болғаны айтылады. Тарихшылар бұл күнді 13 ақпан болуы мүмкін деп есептейді. Кеннет Айона аббаттығында жерленген. Патшалықта билік мұрагерлік танистерлік жүйе бойынша жүзеге асырылды, сондықтан Кеннеттің үлкен ұлы емес, інісі Дональд I мұрагер болды. Дональд I қайтыс болғаннан кейін Кеннеттің ұлдары – Каусантин мак Синеда және Аед мак Синеда таққа отырды. Осы кезеңде Шотландияны 11 ғасырдың басына дейін билеген Альпинидтер әулеті құрылды. Сол замандағы ирланд жылнамалары Кеннетке және оның тікелей мұрагерлеріне пиктілер патшасы деген атақ берсе де, оны Фортриу патшасы деп атамайды, бұл атақ тек 7-9 ғасырларда билік еткен төрт пиктік патшаға ғана берілген. «Пиктілер патшасы» атағының қолданылуы Кеннеттің және оның тікелей мұрагерлерінің барлық Пиктавияға талап етуімен байланысты болуы мүмкін, бірақ олардың иелігінің аумағы туралы мәліметтер өте аз.