Кіріспе

1644 жылғы қытайдағы шайқас 1644 жылғы шайқас Шаньхай асуының шайқасы, 1644 жылы 27 мамырда Ұлы Қабырғаның шығыс шетіндегі Шаньхай асуында болған, Қытайдағы Цин әулетінің билігінің басталуына әкелген шешуші шайқас. Онда Цин ханшайымы регент Доргон бұрынғы Мин генерал Ву Сангуимен одақтасып, Шун әулетінің көтерілісші көшбасшысы Ли Цзичэнді жеңді, бұл Доргон мен Цин әскеріне Пекинді тез басып алуға мүмкіндік берді.

Маньчжурлардың өрлеуі

Мин әулеті құлдыраған сайын, солтүстік жауларының қатерлі әсері күшейе түскен сайын, Мин императорлары Шанхай асуының стратегиялық құндылығын көріп, жиі сонда әскерлерін орналастырды, кейде әскерлер 40 000 адамға дейін жетті. Хун Тайдзидің (1626-1643 жж.) тұсында Цинь әулеті Минге қарсы күшейе түсті. Он жылдан астам уақытқа созылған аралық қоршаудан кейін 1642 жылдың басында Джиргаланг бастаған Цин әскерлері Сонгшан мен Цинчжоуды басып алды. Мин генерал Ву Сангуидің Нингюаньдағы гарнизоны Цин әскерлері мен Мин астанасы Пекиннің арасында тұрған жалғыз ірі армия болды. 1642 жылдың жазында Цин әскері Ұлы Қабырғадан өтіп, Солтүстік Қытайды жеті ай бойы қиратып, 1643 жылдың мамырында тұтқындар мен олжамен кері шегінді, бірақ үлкен Мин әскерімен шайқаспады. 1643 жылдың қыркүйегінде Хонг Тайджи мұрагерін атамай кенеттен қайтыс болды. Екі күшті үміткер арасындағы қақтығысты болдырмау үшін, атап айтқанда, Хонг Тайджидің үлкен ұлы Хуге және Хонг Тайджидің агнат ағасы Доргон, дәлелденген әскери көшбасшы, маньчжурлық княздер комитеті Хонг Тайджидің бес жасар ұлы Фулинге тақты тапсыруды және Доргон мен Джиргаланды тең регенттер етіп тағайындады. Джингаланның саяси амбициялары болмағандықтан, Доргон Цин үкіметінің басты билеушісі болды.

Пекиннің құлауы

Доргон мен оның кеңесшілері Минге қалай шабуыл жасау керектігін ойлап жатқан кезде, шаруалар көтерілісі Солтүстік Қытайды қиратып, Мин астанасы Пекинге қауіп төндірді. 1644 жылдың ақпан айында көтерілісші Ли Цзичэн Сианьда Шун әулетін құрып, өзін патша деп жариялады. Наурыз айында оның әскерлері Шансидегі маңызды Тайюань қаласын басып алды. Көтерілісшілердің алға басуын көріп, 5 сәуірде Минг Чончжэн императоры (Чжу Юцзянь) империядағы кез келген әскери командирден шұғыл көмек сұрады. Әскери элитасының адалдығын қамтамасыз етуге құштар болған ол 11 сәуірде төрт генералға, соның ішінде Ву Сангуи мен 唐通 (唐通) -ға "конфен" атағын берді. Бұл жаңа графтардың ішіндегі сол кезде Пекинде болған жалғыз Тан Тонг астананың қорғанысын қайта ұйымдастырды және Ду Сун (杜) есімді евнухпен бірге Пекинге солтүстік жақтан кіретін жолды қорғайтын соңғы бекініс - Цюйонг асуын нығайтуға барды. 22 сәуірде Мин ордасы Тан Тонгтың Ли Цзиченге бір күн бұрын берілгені және көтерілісшілердің әскері қазір Пекиннен солтүстік-батысқа қарай 65 шақырым жердегі Чанпингте екенін білді. Ли мен оның әскері 23 сәуірде астананың маңындағы қалаларға жетті, бірақ қала қабырғаларына толыққанды шабуыл жасаудың орнына Ли жақында беріліп кеткен евнух Ду Шуны император Чжу Юцзяньмен кездесуге жіберді. Чжу бұдан бас тартты. 24 сәуірде Ли Цзичэн Пекин қабырғаларын бұзып, келесі күні Цжу Тыйым салынған қаланың артындағы төбеде өзін асып өлтірді. Чжу Пекинде билік еткен соңғы император болды.

У Сангуй

Император көмек сұрағаннан кейін, мықты Мин генералы Ву Сангуй Ұлы қабырғаның солтүстігіндегі Нингюань бекінісін тастап, астанаға қарай жүріп кетті. 26 сәуірде оның әскерлері Шанхай асуының (Ұлы қабырғаның шығыс шеті) бекіністерін кесіп өтіп, Пекинге қарай жүріп бара жатқанда, ол қаланың құлағанын естіді. Ол Шанхай асуына қайтып оралды. Ли Цзичэн өткелге шабуыл жасауға екі әскер жіберді, бірақ Вудың шайқаста қаталданған әскерлері оларды 5 және 10 мамырда жеңілдетті. Ли өз орнын нығайту үшін Ву әскерін жоюға бел буды. 18 мамырда ол Пекиннен шыққан 60 мың әскерін жеке өзі бастап, Вуға шабуыл жасады. Доргонның хан қытайлық кеңесшілері Хун Ченчжоу мен Фан Вэньчен (范文程) маньчжурлық ханзаданы Пекиннің құлауына мүмкіндік жасап, Цин әулетіне Көк мандатын талап етуге шақырды.

Жауынгерлік дайындық

25 мамырда Ли Цзичэн өз адамдарын Ша өзенінің бойында (沙河) Шанхай асуының батысына қарай бірнеше шақырым жерде орналастырды. Ол жақын маңдағы төбеден соғысты бақылай алды. Сол сәтте-ақ, Доргон әскерін Шанхай асуына қарай күштеп шабуылға шығарып, Цин әскерімен 150 шақырым жерді тез басып алды. Көтерілісшілердің жолын бұза алмай, Ву әскерлері ауыр зардап шекті. Цинь Ли әскерінен сан жағынан басым және тәжірибелі сарбаздарға ие болды, сондықтан Цинь Лиді оңай жеңді.

Әскерлер саны

Бұл шайқасқа қатысқан әскерлердің саны белгісіз және дау тудырды. Циннің ертедегі деректері бойынша, Ли Цзиченгтің әскері 200 000 адамнан құралған. Бірақ Фредерик Уэйкманның айтуынша, мұндай дереккөздер Ли Цзиченг әскерлерінің санын көбейтуге бейім, өйткені олар Циннің Шундарға қарсы әскери ерлігін атап өткісі келді. Уэйкмен Ли әскерінің саны 60 000 адам деп есептейді, ал Фредерик Моте Лидің қол астында 100 000-нан астам әскер бар екенін айтады. У әскерінің бағалауы 40 000-дан 80 000-ға дейін, отаршылдарды санағанда 100 000-ға дейін көтеріледі. Уэйкмен Вуның "регулярлы әскері" 40 000 адамнан тұратын, бірақ ол "50,000 өз әскеріне" қолбасшылық еткенін және жергілікті отаршылдардан 50 000 адам жинауға қол жеткізгенін айтады. Анжела Хси өз кезегінде Уның 40 000 сарбазды ("осы күнгі ең жақсы әскери күштердің бірі") басқарғанын және оған "өте жақсы жауынгерлер ретінде танымал болған" Ляодунның (東) 70 000 тұрғыны көмектескенін дәлелдейтін замандас көзді келтіреді.

Салдары

27 мамыр күні кешке Ли мен оның негізгі әскері Пекинге бара жатқан жолда Йонгпингте (永平) қалды, ал көптеген офицерлері мен сарбаздары астанаға қарай қашты. Келесі күні ол Пекинге қарай кері шегініп, 31 мамырда Пекинге жетті. Содан кейін ол әскерлеріне астананың ресми резиденцияларын және үкіметтік кеңселерді тонауға рұқсат берді. 3 маусымда Ли Ли-цзы өз жеңілісінен кейін "соғыс аяқтау белгісі" ретінде Вюйинг сарайында өзін Ұлы Шуңның императоры деп жариялады. Пекинде 42 күн болғаннан кейін Ли Цзичэн император сарайының кешенін өртеп, батысқа қарай қашу үшін астананы тастап кетті. 5 маусымда Пекин халқы Ли Цзиченгті жеңгендерді қарсы алуға дайындалды. У Сангуи мен Мин мұрагерімен кездесуге қаладан шыққан ақсақалдар мен шенеуніктер жеңіске жеткен әскердің басшысы Цин хандығының принц-регенті Доргон болғанда, қатты таңғалды. Доргон мен оның серігі императорлық регалияны алу үшін Тыйым салынған қаланың шығыс қақпасы - Донгхуа қақпасына (東華門) барды; Доргонды бұған дейін Ли Цзичэнге бағынған, бірақ енді Цинге қызмет етуге ант берген бұрынғы Мин императорлық жансакшылар Вюйин сарайына алып барды. Доргон 19 қазанда Пекинге келген Шунчжи императорына қош келдіңіздер деді. Жас монарх 1644 жылы 8 қарашада Қытай императоры ретінде ресми түрде таққа отырғызылды, бұл Циннің Көк мандатын басып алған сәтін белгіледі. 28 мамырда У Сангуидің Пинси граф (平西伯) деген Мин титулы Пинси ханзадасына (平西王) көтерілді. Оның әскерлері шаштарын қырқып, Цин әскерінің қатарына қосылды. У Лидің арткы жасағын бірнеше рет шабуылға түсіруге тырысты, бірақ Ли әлі де Ұлы Қабырғаның Гуангу асуын Шаньсиге кесіп өтуге тырысты; У кейін Пекинге оралу үшін қуғын-сүргінді тоқтатты. Содан кейін Ли Сианьда (Шаньси провинциясы) билік базасын қайта құрды, онда ол 1644 жылдың ақпан айында өзінің Шун әулетінің негізін жариялады. 1644 жылдың жазы мен күзінде Хэбэй мен Шандонда Цин билігіне қарсы көтерілістерді басудан кейін, сол жылдың қазан айында Доргон Ли Цзиченгті Шэньсидегі бекінісінен жою үшін бірнеше әскер жіберді. Ажиге, Додо және Ши Тинчжу (石廷柱) бастаған Цин әскерлері Шанси мен Шэнсиде шун әскерлеріне қарсы бірінен соң бірін жеңіске жетіп, Ли Цзиченгті 1645 жылдың ақпан айында Сиань штабын тастап кетуге мәжбүр етті. Ли бірнеше провинцияларды аралап, 1645 жылдың қыркүйегінде өзін өзі немесе өзін-өзі қорғаған шаруалар тобы өлтіргенге дейін шегінді. Қытайды Цин империясы басып алу тағы бірнеше онжылдыққа созылды. 1645 жылы 21 шілдеде "шаштаразға бұйрық" шығарылып, қытайлық еркектер маньчжурлық киім киіп, маңдайларын қырқып, қалған шаштарын кезекке байлап қоюға мәжбүр болды. 1662 жылы У Сангуи Оңтүстік Миннің соңғы императоры Чжу Юлангты өлтіреді. У Сангуиге оңтүстік-батыстағы Қытайда үлкен аумақ берілді, онда ол 1673 жылы Пекинге қайта шақырылғанға дейін Цин үшін жергілікті феодал ретінде билік жүргізді. Ол және тағы үш губернатор Цинге қарсы көтерілді. Ву 1678 жылы қайтыс болса да, Үш феодаторлық бас көтеру 1681 жылға дейін жалғасты. 1683 жылы Канси императоры (б. 16621722) Мингтің соңғы қалпына келтіру қозғалысының басшысы Косинганың күштерін жеңді. Осы қатаю кезеңінен кейін Цинь Қытайды 1912 жылға дейін басқарады.

Уақыт шкаласы

Шаньхай асуындағы шайқас 1644 жылы 27 мамырда болды, бірақ оған дейін және одан кейін болған оқиғалар бұл шайқасқа ерекше тарихи мән берді. Бұл уақыт сызығы осы оқиғаларды көрсетеді. Барлық деректер 1644 жылы жазылған. 8 ақпан: Жаңа жыл күні Ли Цзичэн Сианьда "Ұлы Шунь" династиясын құрып, өзін патша (ванг 王) деп жариялады. 17 ақпан: Жираланг барлық ресми істерді өзінің корегенті Доргонға тапсырады. 5 наурыз: Доргон Ли Цзиченге достық хат жібереді, онда олар "мингке қарсы күштерін біріктірудің ортақ жоспарын ойлап табуды" ұсынады. 5 сәуір: Солтүстік Қытайдағы көтерілісші әскерлердің алға жылжуын көріп, Чончжэн императоры империядағы кез-келген әскери командирдің жедел көмегін сұрайды. Сол кезде Пекинде болған жалғыз граф Тан Тонг астананың қорғанысын қайта ұйымдастырып, Пекинге солтүстік жағындағы жолды қорғайтын соңғы бекініс - Цюйонг асуына орналасады. Чончжэн соты Тан Тонгтың бір күн бұрын берілгені туралы естіді. Ли императордың берілетініне үміттенгендіктен, толық шабуыл жасауға бұйрық бермейді. 24 сәуір: евнук Ли Цзичэн әскерлеріне қала қақпаларының бірін ашады. Лидің адамдары оңтүстік қаланы тез басып алады. 25 сәуір: Чончжэн императоры Тыйым салынған қаланың артындағы төбеде өзін-өзі өлтіреді. 26 сәуір: Шанхай асуынан елордаға жартылай жеткен Фэнгрунға (豐潤) жеткен У Сангуй елорданың құлағанын естіді; ол Шанхай асуын нығайту үшін оралады. 14 мамыр: Доргон Цин "Ұлы әскерін" Мукденнен шығарып, Ұлы Қабырғаға қарай оңтүстікке қарай жүріп барады. 20 мамыр: Ву Сангуидің екі лейтенанты Ляо өзеніндегі Доргон лагеріне келіп, маньчжуларды Вуға Ли Цзиченгтің қарақшыларын жеңуге және "үлкен пайдаға" (大利) алмасу үшін Минь әулетін қалпына келтіруге көмектесуді сұрайды. Сол күні маньчжулар алғаш рет Чончжэн императорының өлгенін естіді. 25 мамыр: Доргон Ву Сангуидің Цин үшін жұмыс істеуге келіскенін растайтын хат алады: ол өз әскерін Шанхай асуына қарай мәжбүрлі шеруге шығады. Сол күні Ли Цзиченг әскері Шанхай асуының батысында Ша өзенінің маңында Шанхай асуының батысында орналасқан. 26 мамыр: 24 сағатта 150 шақырымнан астам жерді басып өткен соң, Доргон әскерлері бірнеше сағат демалу үшін үңгірден сегіз шақырым қашықтықта орналасады. Олар түн ортасында жүріп-тұру үшін оянады. 27 мамыр: Шанхай асуы шайқасы. 28 мамыр: Ли Цзиченг Йонгпингтен Пекинге қарай шегініп кетеді. Доргон Ву Сангуиді графтан ханзадаға көтереді; Вуның қалған әскерлері бастарын қырқып, Цин әскерлеріне қосылады. 31 мамыр: Ли Цзичэн әскерлерімен бірге Пекинге қайта кіреді, олар астананы тонауға кіріседі. 3 маусым: Ли Цзичэн өзін Ұлы Шуңның императоры деп жариялады. 4 маусым: Пекинде алты апта болғаннан кейін Ли Цзичэн император сарайларын өртеп, батысқа қарай қашу үшін астананы тастап кетеді. Пекин халқы Шундардан қалғандарды өлтіреді. 5 маусым: Доргон бастаған Цин әскерлері астанаға қош келдіңіз деп қарсы алды; Пекин халқы шоққа ұшырады, өйткені олар Ву Сангуидің Мин мұрагерін қайтарып әкелетінін күтті. 19 қазан: Шунчжи императоры Пекинге Жэньян қақпасы арқылы келеді, оны Доргон қарсы алады. 8 қараша: алты жасар императорды таққа отырғызу рәсімін өткізді: ол қазір Қытай императоры.