Сөздер мен олардың құралуы туралы зерттеулер

Кіріспе

Сөздерді зерттеу және олардың қалыптасуы

Тіл білімінде морфология – сөздерді, олардың қалыптасу принциптерін және тіл ішінде бір-бірімен қалай байланысатынын зерттейтін сала. Морфологияның көптеген тәсілдері сөздердің құрылымын морфемалар тұрғысынан қарастырады, олар – тілде дербес мағынасы бар ең кішкентай бірліктер. Морфемаларға өздігінен сөз бола алатын түбірлер, сондай-ақ үлкен сөздің құрамында ғана қолданылатын жұрнақтар сияқты санаттар жатады. Мысалы, ағылшын тілінде "catch" түбірі мен "ing" жұрнағы екеуі де морфема болып табылады; "catch" жеке сөз ретінде қолданылуы мүмкін, ал "ing" жұрнағымен бірігіп, "catching" деген жаңа сөзді құрайды. Морфология сөздердің сөздердің сөйлеу бөлігі ретінде қалай жұмыс істейтінін, сондай-ақ олардың сан, уақыт және түр сияқты грамматикалық категорияларды білдіру үшін қалай өзгешелене алатынын да талдайды. "Өнімділік" сияқты ұғымдар тілдің тарихында дамитын, сөйлеушілердің нақты жағдайда сөздерді қалай жасайтынымен байланысты. Тіл білімінің негізгі салалары тіл құрылымын әртүрлі "өлшемдерде" зерттейді. Морфология, сөйлеу тілінде ерекшеленетін дыбыстардың категорияларын зерттейтін фонологиядан гөрі ірі масштабта жұмыс істейді, осылайша морфемалардың арасындағы айырмашылықты анықтайды. Керісінше, синтаксис одан да ірі масштабпен айналысады және сөздердің тіркестер мен сөйлемдерді қалай құрайтынын зерттейді. Морфологиялық типология – тілдерді олардың морфологиялық ерекшеліктеріне сәйкес жіктеумен айналысатын жекелеген сала.

Тарих

Ежелгі Үндістанның морфологиялық талдауының тарихы тілші Паниниге дейін жетеді, ол Аштадхьяйи мәтінінде санскрит морфологиясының 3959 ережесін құрастыру үшін құрамдық грамматиканы қолданды. Грек-рим грамматикалық дәстүрі де морфологиялық талдаумен айналысты. Араб морфологиясы бойынша зерттеулер, оның ішінде Ахмедтің Мараха Аль Арвахасы б. 'Али Масуд еңбектері, 1200 жылға дейін соқталады. "Морфология" терминін 1859 жылы Аугуст Шлейхер тіл біліміне енгізді.

Лексемалар мен сөз формалары

"Сөз" терминінің нақты анықтамасы жоқ. Морфологияда оның орнына екі байланысты термин қолданылады: лексема және сөз түрі. Әдетте, лексема – инфлекцияланған сөз түрлерінің жиынтығы болып табылады, және оның бастапқы түрі үлкен әріптермен белгіленеді. Мысалы, "eat" лексемасы "eat", "eats", "eaten" және "ate" сөз түрлерін қамтиды. Осылайша, "eat" және "eats" бір лексемаға жататын әртүрлі сөз түрлері болып саналады. Ал "eat" және "eater" екі түрлі лексема болып табылады, себебі олар екі бөлек ұғымды білдіреді.

Прозодикалық сөз бен морфологиялық сөз

Мұнда басқа тілдерден бір фонологиялық сөздің бір морфологиялық сөз формасымен сәйкес келмеуінің мысалдары келтірілген. Латын тілінде "NOUN PHRASE1 және NOUN PHRASE2" (мысалы, "алма мен апельсин") ұғымын білдірудің бір жолы – екінші зат есім тіркесіне "que" жұрнағын қосу: "алма апельсин және". Кейбір фонологиялық сөздер тудыратын теориялық қиындықтардың ең жоғары деңгейін Кваквала тілі көрсетеді. Кваквалада, көптеген басқа тілдердегідей, есімдіктер арасындағы қатынастар, соның ішінде иелік және "семантикалық жағдай", тәуелсіз "сөздер" арқылы емес, аффикстер арқылы білдіріледі. "Оның таяғымен" сияқты үш сөзден тұратын ағылшын тіліндегі тіркесте 'with' сөзі оның бағынышты есімдік тіркесін құрал ретінде анықтаса, 'his' сөзі иелік қатынасты білдіреді. Ал мұндай тіркес көптеген тілдерде екі немесе тіпті бір сөзден тұруы мүмкін. Кваквала тілі көптеген басқа тілдерден өзгеше, семантикалық аффикстер фонологиялық жағынан олар семантикалық тұрғыдан қатысты лексемаға емес, алдыңғы лексемаға жалғанады. Келесі мысалды қарастырайық (Кваквалада сөйлемдер ағылшын тіліндегі етістікке сәйкес келетін сөздермен басталады): Яғни, Кваквала тілін білетін адам үшін сөйлемде "ол суыржан" немесе "оның таяғымен" деген "сөздер" болмайды. Оның орнына, "адам" дегенге қатысты i da (PIVOT 'the') белгісі есімге емес, етістікке жалғанады; суыржанға қатысты χ a (ACCUSATIVE 'the') белгісі, суыржанға қатысты, q'asa ('суыржан') есімдігіне емес, bəgwanəma-ға жалғанады, және т.б. Басқаша айтқанда, Кваквала тілін меңгерген адам сөйлемнің осы фонологиялық сөздерден тұратынын қабылдамайды: Бұл тақырыптағы маңызды жарияланым – Диксон мен Айкенвальдтың (2002) редакциялаған жинағы. Онда әртүрлі Амазонка, Австралия аборигендері, Кавказ, Эскимо, Үнді-Еуропа, Солтүстік Американың жергілікті халықтары, Батыс Африка және қол тілдеріндегі "сөздің" фонологиялық және грамматикалық анықтамалары арасындағы үйлесімсіздік қарастырылған. Көптеген тілдер гибридті лингвистикалық бірлік – клитиканы қолданады, ол дербес сөздердің грамматикалық ерекшеліктеріне ие, бірақ байланысты морфемалардың прозодикалық фонологиялық тәуелсіздігінен айырылған. Клитиканың аралық статусы лингвистикалық теорияға елеулі қиындық туғызады.

Here are examples from other languages of the failure of a single phonological word to coincide with a single morphological word form. In Latin, one way to express the concept of 'NOUN PHRASE1 and NOUN PHRASE2' (as in "apples and oranges") is to suffix ' que' to the second noun phrase: "apples oranges and". An extreme level of the theoretical quandary posed by some phonological words is provided by the Kwak'wala language. In Kwak'wala, as in a great many other languages, meaning relations between nouns, including possession and "semantic case", are formulated by affixes, instead of by independent "words". The three word English phrase, "with his club", in which 'with' identifies its dependent noun phrase as an instrument and 'his' denotes a possession relation, would consist of two words or even one word in many languages. Unlike most other languages, Kwak'wala semantic affixes phonologically attach not to the lexeme they pertain to semantically but to the preceding lexeme. Consider the following example (in Kwak'wala, sentences begin with what corresponds to an English verb):

That is, to a speaker of Kwak'wala, the sentence does not contain the "words" 'him the otter' or 'with his club' Instead, the markers i da (PIVOT 'the'), referring to "man", attaches not to the noun bəgwanəma ("man") but to the verb; the markers χ a (ACCUSATIVE 'the'), referring to otter, attach to bəgwanəma instead of to q'asa ('otter'), etc. In other words, a speaker of Kwak'wala does not perceive the sentence to consist of these phonological words:

A central publication on this topic is the volume edited by Dixon and Aikhenvald (2002), examining the mismatch between prosodic phonological and grammatical definitions of "word" in various Amazonian, Australian Aboriginal, Caucasian, Eskimo, Indo European, Native North American, West African, and sign languages. Apparently, a wide variety of languages make use of the hybrid linguistic unit clitic, possessing the grammatical features of independent words but the prosodic phonological lack of freedom of bound morphemes. The intermediate status of clitics poses a considerable challenge to linguistic theory.

Сөздің өрнегі мен өрнегі

Лексема ұғымын ескере отырып, морфологиялық ережелердің екі түрін ажыратуға болады. Кейбір морфологиялық ережелер бір лексеманың әртүрлі формаларымен байланысты, ал басқалары – әртүрлі лексемалармен. Бірінші типтегі ережелер – инфлекциялық ережелер, ал екінші типтегілер – сөзжасам ережелері. Мысалы, ағылшын тіліндегі "dog" сөзінен "dogs" көпше түрінің жасалуы инфлекциялық ереже, ал "dog catcher" немесе "dishwasher" сияқты күрделі сөз тіркестері мен сөздер сөзжасамның мысалдары болып табылады. Формальды емес тұрғыдан алғанда, сөзжасам ережелері «жаңа» сөздерді (дәлірек айтқанда, жаңа лексемаларды) құрайды, ал инфлекция ережелері «бірдей» сөздің (лексеманың) басқа формаларын тудырады. Инфлекция мен сөзжасам арасындағы шекара мүлдем анық емес. Лингвистердің пікірталасына түсетін көптеген мысалдар бар, яғни берілген ереженің инфлекциялық па, әлде сөзжасамдық па екендігін анықтау қиын. Келесі бөлімде осы айырмашылықты түсіндіруге тырысамыз. Сөзжасам – екі толыққанды сөзді біріктіру процесін қамтиды, ал инфлекция бір сөздің түрін (әсіресе, етістіктің) сөйлемдегі субъектіге сәйкес өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы: қазіргі уақытта "go" етістігі "I/we/you/they" және көпше есімдермен қолданылады, бірақ үшінші жақтағы жекеше есімдіктер ("he/she/it") және жекеше есімдер қолданылғанда "goes" түрі қолданылады. Осылайша, "-es" жұрнағы – субъектіге сәйкес келетін инфлекциялық маркер. Тағы бір ерекшелік – сөзжасам процесінде пайда болған сөз бастапқы сөздің грамматикалық санатынан өзгеше болуы мүмкін, бірақ инфлекция процесінде сөз өзінің грамматикалық санатын өзгертпейді.

Сөз құрамының түрлері

Морфологиялық сөздердің қалыптасуының екі негізгі түрі – туынды және күрделі сөздердің арасында тағы бір айырмашылық бар. Күрделі сөздер – толыққанды сөздерді біріктіріп, жаңа бір сөз құру арқылы жасалады. Мысалы, "ит ұстаушы" – күрделі сөз, себебі "ит" және "ұстаушы" екі толыққанды сөз болып табылады, бірақ кейіннен бір сөздің бөліктері ретінде қарастырылады. Туынды сөздер болса, қолданыстағы сөздерге (лексемаларға) қосымша (байланысқан, дербес емес) түбірлерді жалғау арқылы жасалады, мұнда қосымша түбір жаңа лексеманы тудырады. Мысалы, "тәуелсіз" сөзі "тәуелді" сөзіне "in-" префиксін қосу арқылы туындайды, ал "тәуелді" сөзінің өзі "depend" етістігінен жасалған. Сөздерді қысқарту (сөздің бір бөлігін алып тастау арқылы жаңа сөз жасау), сөздердің бөліктерін біріктіру арқылы жасалатын араластыру, әр әрпі белгілі бір сөзді білдіретін аббревиатуралар (мысалы, NATO – Солтүстік Атлант мүкәммалы ұйымы), бір тілден сөздерді алып басқа тілде қолдану (қарыз сөздер) және жаңа зат немесе ұғымды бейнелеу үшін жаңа сөздер жасау сияқты сөздерді жасаудың тағы да бірнеше түрлері бар.

Парадигмалар мен морфосинтакс

Лингвистикалық парадигма – берілген лексемамен байланысты сөз формаларының толық жиынтығы. Парадигмалардың белгілі мысалдары – етістіктердің жіктелуі және есімдердің иелік жалғаулары. Сондай-ақ, лексеманың сөз формаларын кестеге орналастыру, оларды уақыт, көңіл-күй, сан, жыныс немесе жағдай сияқты ортақ инфлекциялық санаттарға сәйкес жіктеу арқылы ұйымдастырылады. Мысалы, ағылшын тіліндегі жеке есімдерді тұлға (бірінші, екінші, үшінші); сан (бірлік және көптік); жыныс (еркек, әйел, бейтарап); және жағдай (негізгі, еңкеру, меншік) санаттарын пайдалану арқылы кестелерге орналастыруға болады. Сөз формаларын парадигмаларға топтастыру үшін қолданылатын инфлекциялық категорияларды кездейсоқ таңдауға болмайды, бірақ олар тілдің синтаксистік ережелерін белгілеуге қатысты категориялар болуы керек. Тұлға және сан – ағылшын тіліндегі парадигмаларды анықтау үшін қолданылатын категориялар, өйткені тілде грамматикалық келісім ережелері бар, олар сөйлемдегі етістіктің түйіннің тұлғасы мен санына сәйкес келетін инфлекциялық түрінде болуын талап етеді. Сондықтан, ағылшын тілінің синтаксистік ережелері иттің және иттердің айырмашылығына назар аударады, өйткені екі форманың арасындағы таңдау қолданылатын етістіктің түрін анықтайды. Алайда, ешқандай синтаксистік ереже иттің және ит ұстаушының, немесе тәуелді мен тәуелсіздің арасындағы айырмашылықты көрсетпейді. Бірінші екеуі – зат есімдер, ал қалған екеуі – сын есімдер. Инфлексия мен сөзжасам арасындағы маңызды айырмашылық – лексемалардың инфлекциялық сөз формалары синтаксистік ережелердің талаптарына сәйкес келетін парадигмаларға ұйымдастырылады, ал сөзжасам үшін сәйкес синтаксистік ережелер жоқ. Синтаксис пен морфология арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ олардың өзара әрекеттесуі «морфосинтаксис» деп аталады; бұл термин синтаксис пен морфологияның өзара байланысты екендігін көрсету үшін де қолданылады. Морфосинтаксисті зерттеу инфлексиямен және парадигмалармен айналысады, ал морфосинтаксиске қатысты кейбір тәсілдер сөзжасам, құрастыру және туындысы құбылыстарын өз саласынан шығарады. Фонологиялық ережелер тілде бір-бірімен қатар келетін дыбыстарды шектейді, ал морфологиялық ережелер, соқыр түрде қолданылғанда, көбінесе фонологиялық ережелерді бұзады, нәтижесінде осы тілде тыйым салынған дыбыс тізбегі пайда болады. Мысалы, сөздің соңына s қосып, dish көпшелігін жасау, ағылшын тілінің фонотактикасына сәйкес келмейді. Сөзді «құтқару» үшін түбір мен көптік жалғауының арасына дауысты дыбыс қосылады, нәтижесінде dishеs пайда болады. Ұқсас ережелер иттер мен мысықтардың s дыбысын айтуға да қатысты: ол соңғы алдыңғы фонеманың сапасына (дауысты немесе дауыссыз) байланысты.

A linguistic paradigm is the complete set of related word forms associated with a given lexeme. The familiar examples of paradigms are the conjugations of verbs and the declensions of nouns. Also, arranging the word forms of a lexeme into tables, by classifying them according to shared inflectional categories such as tense, aspect, mood, number, gender or case, organizes such. For example, the personal pronouns in English can be organized into tables by using the categories of person (first, second, third); number (singular vs. plural); gender (masculine, feminine, neuter); and case (nominative, oblique, genitive). The inflectional categories used to group word forms into paradigms cannot be chosen arbitrarily but must be categories that are relevant to stating the syntactic rules of the language. Person and number are categories that can be used to define paradigms in English because the language has grammatical agreement rules, which require the verb in a sentence to appear in an inflectional form that matches the person and number of the subject. Therefore, the syntactic rules of English care about the difference between dog and dogs because the choice between both forms determines the form of the verb that is used. However, no syntactic rule shows the difference between dog and dog catcher, or dependent and independent. The first two are nouns, and the other two are adjectives. An important difference between inflection and word formation is that inflected word forms of lexemes are organized into paradigms that are defined by the requirements of syntactic rules, and there are no corresponding syntactic rules for word formation. The relationship between syntax and morphology, as well as how they interact, is called "morphosyntax"; the term is also used to underline the fact that syntax and morphology are interrelated. The study of morphosyntax concerns itself with inflection and paradigms, and some approaches to morphosyntax exclude from its domain the phenomena of word formation, compounding, and derivation. Phonological rules constrain the sounds that can appear next to each other in a language, and morphological rules, when applied blindly, would often violate phonological rules by resulting in sound sequences that are prohibited in the language in question. For example, to form the plural of dish by simply appending an s to the end of the word would result in the form , which is not permitted by the phonotactics of English. To "rescue" the word, a vowel sound is inserted between the root and the plural marker, and results. Similar rules apply to the pronunciation of the s in dogs and cats: it depends on the quality (voiced vs. unvoiced) of the final preceding phoneme.

Лексикалық морфология

Лексикалық морфология – тілдегі лексемалар жиынтығын морфологиялық тұрғыдан қарастыратын морфологияның бір саласы. Осыған байланысты, ол негізінен сөзжасамға: тудыру мен күрделендіруге қатысты.

Лексемалық морфология

Лексемаға негізделген морфология көбінесе элементтік және процестік тәсіл деп аталады. Сөз формасын тізбектелген морфемалар жиынтығы ретінде талдаудың орнына, сөз формасы жаңа сөз формасын немесе түбірді жасау үшін қолданылатын ережелердің нәтижесі деп есептеледі. Инфлекциялық ереже түбірді қабылдап, ереженің талабына сәйкес өзгертеді және сөз формасын шығарады; тудырмалық ереже түбірді қабылдап, өзінің талаптарына сәйкес өзгертеді және туынды түбірді шығарады; қосымша ереже сөз формаларын қабылдап, осыған ұқсас қосымша түбірді шығарады.

Сөзге негізделген морфология

Сөзге негізделген морфология (әдетте) сөз және парадигмалық тәсілді қолданады. Теория парадигмаларды орталық ұғым ретінде қарастырады. Морфемаларды сөздерге біріктіру немесе сөздерді түбірлерден жасау ережелерін анықтаудың орнына, сөзге негізделген морфология инфлекциялық парадигмалардың формалары арасындағы жалпыламаларды көрсетеді. Осы тәсілдің басты мәні – мұндай жалпыламалардың көпшілігін басқа тәсілдердің ешқайсысымен нақты айту қиын. Сөз және парадигмалық тәсілдер морфомалар сияқты таза морфологиялық құбылыстарды түсіруге де өте ыңғайлы. Сөзге негізделген тәсілдердің тиімділігін көрсететін мысалдар көбінесе біріктіру тілдерінен алынады, онда сөздің белгілі бір "бөлігі", морфемалық теория бойынша инфлекциялық морфема деп аталады, грамматикалық категориялардың комбинациясына сәйкес келеді, мысалы, "үшінші жақ көпше сан". Морфемалық теориялар мұндай жағдайларда көбінесе қиындықтарға тап болмайды, себебі бір морфема екі категорияны білдіреді деп есептеледі. Алайда, элементтік және процестік теориялар мұндай жағдайларда көбінесе сәтсіздікке ұшырайды, өйткені олар жиі екі жеке ережені қарастырады – біреуі үшінші жаққа, екіншісі көпше санға, бірақ олардың арасындағы шешім жасалмағандықтан, бұл айырмашылық жасанды болып шығады. Бұл тәсілдер оларды аналогтық ережелермен байланыстырылған толыққанды сөздер ретінде қарастырады. Сөздерді олардың сәйкес келетін үлгісіне сүйеніп жіктеуге болады. Бұл қолданыстағы және жаңа сөздерге де қатысты. Тарихи түрде қолданылғаннан өзгеше үлгіні қолдану жаңа сөздің пайда болуына әкелуі мүмкін, мысалы, ересек сөзі қарт сөзін ығыстырды (егер қарт сөзі сын есімдерін салыстырудың қалыпты үлгісін ұстанса) және сиырлар сөзі кина сөзін ығыстырды (егер сиырлар сөзі көпше сан жасаудың қалыпты үлгісіне сәйкес келсе).

Морфологиялық типологиясы

XIX ғасырда филологтар тілдерді морфологиялық құрылысына қарай классикалық жіктеуге кірісті. Кейбір тілдер оқшауланған болып табылады, оларда морфология өте аз немесе мүлдем жоқ; ал басқалары агглютинативті, яғни олардың сөздері оңай бөлінетін көптеген морфемалардан тұрады (мысалы, түркі тілдері); үшіншілері инфлекциялық немесе фьюзиялық, себебі олардың инфлекциялық морфемалары бірігіп кеткен ("қосылған") (мысалы, пашту және орыс сияқты кейбір үнді-еуропалық тілдер). Бұл бір байланысқан морфеманың бірнеше мағлұматты жеткізуіне алып келеді. Оқшауланған тілдің классикалық мысалы – қытай тілі. Агглютинативті тіл – түрік тілі (және барлық түркі тілдері). Латын және грек тілдері инфлекциялық немесе фьюзиялық тілдердің прототиптері болып табылады. Бұл жіктелудің мүлдем нақты емес екені анық, көптеген тілдер (латын және грек тілдері де солардың ішінде) осы типтердің ешқайсысына толық сәйкес келмейді, ал кейбіреулері бірнеше жолмен сәйкес келеді. Тілдің күрделі морфологиясының үздіксіздігін қабылдауға болады. Морфологияның үш моделі осы типологиядағы әртүрлі санаттарға шамамен сәйкес келетін тілдерді талдауға жасалған әрекеттердің нәтижесінде пайда болды. Нысан мен орналасу тәсілі агглютинативті тілдерге өте жақсы сай келеді. Нысан мен процесс, сөз және парадигма тәсілдері көбінесе фьюзиялық тілдерді зерттеуге қолданылады. Сөздерді жасауда бірігудің аз болуына байланысты, классикалық типология көбінесе инфлекциялық морфологияға қатысты қолданылады. Тілдер инфлекциялық емес ұғымдарды білдірудің басым тәсіліне байланысты синтетикалық (сөз құрамын пайдалану) немесе аналитикалық (синтаксистік тіркестерді пайдалану) деп жіктелуі мүмкін.