Кіріспе

Британдық поршеньді ұшақ қозғалтқыштары тобындағы Нейпер Арыстаны – 12 цилиндрлі, бензинмен жұмыс істейтін, "кең жебе" W12 конфигурациялы ұшақ қозғалтқышы. Оны 1917 жылдан 1930 жылдарға дейін D. Napier & Son компаниясы өндірді. Көптеген жетілдірілген мүмкіндіктері оны сол кездегі ең қуатты қозғалтқышқа айналдырып, өзге заманауи үлгілер ескіргеннен кейін де ұзақ жылдар бойы өндірісте ұстады. Ол әсіресе ұшақтар, қайықтар және автомобильдерге арналған жарыс конструкцияларында қолданылуымен белгілі.

Жобалау және әзірлеу

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Нейпир компаниясына басқа фирмалардың жобалары бойынша авиациялық қозғалтқыштар жасауға келісімшарт жасалды, бастапқыда Корольдік ұшақ фабрикасының үлгісі, содан кейін Sunbeams. Екі қозғалтқыш та сенімсіз болып шықты және 1916 жылы Нейпир жоғары қуатты, жеңіл салмақты және кішкентай майданды қозғалтқыш жасауды шешті. Нейпир инженерлері 12 цилиндрлі қозғалтқышты өздері "кең жебе" деп атаған үш қатарға бөліп орналастырды – әр қатарында төрттен цилиндр, олардың барлығы бір ортақ картерге қосылған. Бұл дизайнның алғашқы атауын – "Үш Төрт" – ұсынды. Бұл конфигурация W тәрізді қозғалтқыш деп те белгілі. Қозғалтқыш конструкциясы да жаңашыл болды: цилиндр басы әр цилиндрге төрт клапанмен жабдықталған, әр цилиндр қатарында екі жоғары орналасқан білік болды, ал цилиндрлердің өзі әдеттегідей жеке болаттан жасалған орнына алюминийден бір блоктан қашалған. Артур Роулдж басшылығымен 1917 жылы "Арыстан" деп аталған қозғалтқыштың дизайны аяқталды, ал қолмен жасалған прототиптері сол жылдың соңында сынақтан өтті. 1918 жылдың басында ол Airco DH.9 ұшағына орнатылды, сынақ барысында көптеген салқындату мәселелері байқалды. Фрезерленген блокты қажетті дәлдікпен жасау қиын болды, сондықтан дизайн бөлек алюминий цилиндрлеріне қайта оралды. Жылдың ортасына қарай екі мәселе де шешілді және қозғалтқыш 1918 жылдың маусымында өндіріске түсті. Бірінші "Арыстан I" үлгілері 24 литрлік көлемнен қуат алды. Қуатының арқасында "Арыстан" одақтас әскерлерінің ең қуатты ұшақ қозғалтқышына айналды, бұрынғысынша Liberty L 12 қозғалтқышы ең қуаттысы саналған. Ең қуатты қозғалтқыш ретінде (әсіресе 1922 жылы турбонаддув опциясы қолжетімді болғаннан кейін) "Арыстан" коммерциялық сәттілікке жетті. Соғыс аралық жылдарда "Арыстан" кеңінен таралды, ал Нейпир басқа ештеңе жасаған жоқ. Олар 1925 жылы автомобиль жасауды тоқтатты және олардың әлемдік деңгейде танымал өнімдерін ауыстыру туралы көп ойламады. Соғыс аралық кезеңде "Арыстан" қозғалтқышымен 160-тан астам түрлі ұшақ түрлері жабдықталды. Жоғары қуатты жарыс нұсқаларында қозғалтқыш жоғары көрсеткіштерге қол жеткізе алды және ұшақтар мен қайықтарда көптеген әлемдік биіктік, жылдамдық және қашықтық рекордтарын жаңаруға пайдаланылды, 1933 жылы су жылдамдығы бойынша рекордтық көрсеткіштің жоғары қуатты "Арыстан" қозғалтқышымен жетістікке қол жеткізілді. Жердегі жылдамдық рекордтарында "Арыстан" қозғалтқыштары Сер Малкольм Кэмпбеллдің көптеген рекордтық көліктеріне қуат берді, соның ішінде 1932 жылы жаңа рекорд және Джон Коббтың 1947 жылғы Railton Mobil Special машинасы – бұл рекорд "Арыстан" өзінің ең жақсы кезеңін өткеннен кейін орнатылды және 1960 жылға дейін сақталды. Бұл рекордті 32 жыл бойы британдық жүргізушілер ұстап келді. "Арыстан" 1922 және 1927 жылдары әуе жарыстарының ең беделді жарысы – Шнайдер Трофисінде сәтті қатысқан, бірақ Supermarine компаниясы оны жаңа қозғалтқыш – Rolls Royce R пайдасына тастады, ол жарыс үшін арнайы жасалған. 1930 жылдары жаңа буынның әлдеқайда үлкен және қуатты қозғалтқыштары пайда болды және "Арыстан" бәсекеге қабілетті болмай қалды. 1930 жылдардың соңында "Бристоль Геркулес" және "Роллс-Ройс Мерлин" пайда болған кезде "Арыстан" ескірген. "Теңіз Арысы" – "Арыстанның" теңіздік нұсқасы, жоғары жылдамдықты RAF құтқару кемелерін итермелеу үшін пайдаланылды. "Арыстан" авиациялық қозғалтқышы сонымен қатар Финляндия Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің теңіз мұзында жоғары жылдамдықты тасымалдау және SAR міндеттері үшін пайдаланған пропеллермен жұмыс істейтін моторлы саналарға бейімделді. "Кең жебе" конфигурациясынан бас тартып, Нейпир компаниясы H тәрізді қозғалтқыш конфигурациясын пайдалана отырып, жаңа қозғалтқыштар жасады. 16 цилиндрлі Napier Rapier қозғалтқышы жасалды, ал 24 цилиндрлі Napier Dagger шамамен қуат берді. Бұл қозғалтқыштар басқа компаниялардың қазіргі заманғы дизайндарынан кішірек болды және Нейпир жаңа жеңді клапан дизайнымен жаңадан бастады, ол Napier Sabre болып дамыды.

Нұсқалар

+ Арыстан үлгілері Үлгі Күні Жұмыс нөмірі Power Ескермелер Белгілі қолданылу I 1918 1,950 айналымда, сондай-ақ IA және 1AY II 1919 E64 2,200 айналымда III жоғары қысымды Vickers Vernon Mk. III IV эксперименталды берілісі Gloster Gorcock V 2,000 айналымда 2,250 айналымда VA 5.8 CR-ге дейін арттырылды, 1920 жылдардың соңында RAF-тің негізгі қозғалтқышы, Lion XI VS E79 турбожүктемелі, VIS 1927 турбожүктемелі Gloster Guan VII 1925 (жарыс) Gloster III (Шнайдер кубогына қатысушы) Supermarine S.4 VIIA 1927 E86 (жарыс) Golden Arrow Blue Bird (1927) Miss England I Supermarine S.5 Gloster IV VIIB 1927 (жарыс) берілісті Supermarine S.5 Gloster IV VIID 1929 E91 3,600 айналымда (жарыс) турбожүктемелі, шамамен 6-8 дана салынған Blue Bird (1931) Fred H Stewart's Enterprise Betty Carstairs's Estelle V катері Miss Britain III Gloster VI (Шнайдер кубогына қатысушы) Railton Special (John Cobb's жер жылдамдығы рекордтық машинасы) VIII 1927 тікелей жетегі Gloster Gorcock XIA 1928 2,585 айналымда, 6:1 CR RAF өндірістік үлгісі Napier Railton Lioness E71 Инверттік орналасқан, жақсы көріну үшін. Кем дегенде, кейбіреулері жарыс үшін турбожүктемелі болған. Sea Lion 1933 Lion XI теңіздік нұсқасы British Power Boat Company Type Two 63 фут HSL