Оливер Твист: Жетімнің Тағдыры немесе Қыркыншы Баланың Өркендеуі

Кіріспе

1837–1839 жылдар аралығындағы Чарльз Диккенстің романы
Роман

Оливер Твист; немесе, «Жұмыс үйінің баласының жолы» – ағылшын жазушысы Чарльз Диккенстің екінші романы. Алғаш рет 1837 жылдан 1839 жылға дейін бөлім-бөліммен және 1838 жылы үш томдық кітап ретінде жарияланды. Оқиға атақты жетімнің басынан кешіп жатқан оқиғаларды баяндайды. Жұмыс үйінде тәрбиеленгеннен кейін ол Лондонға қашып кетеді, онда егде жастағы қылмыскер Фагин басқаратын ұсақ ұрылардың тобымен танысады, ата-анасының құпиясын біліп, туған туыстарымен қайта байланысады. «Оливер Твист» қылмыскерлердің өмірін көркемдемей, 19 ғасырдың ортасында Лондондағы жетім балаларға жасалған қатыгездікті ашып көрсетеді. «Жұмыс үйінің баласының жолы» деген қосымша атау Буньянның «Паломниктің жолы» және 18 ғасыр суретшісі Уильям Хогарттың «Дөңгелекшінің жолы» мен «Жақсы қыздың жолы» атты карикатуралық серияларына сілтеме жасайды. Әлеуметтік романның ерте мысалы ретінде Диккенс бала еңбегін, отбасылық зорлық-зомбылықты, балаларды қылмысқа тартуды және көшедегі балалардың мәселесін сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Роман Роберт Блинконың оқиғасынан шабыттанған болуы мүмкін, оның мақта фабрикасындағы балалық еңбегі туралы естеліктері 1830 жылдары кеңінен таралды. Диккенстің өзінің жастық шағындағы тәжірибесі де ықпал еткен болуы мүмкін, өйткені ол 12 жасында өмірінің екі жылын жұмыс үйінде өткізіп, содан кейін біраз білімінен айырылды. «Оливер Твист» көптеген бейімдеулерге ие болды, оның ішінде 1948 жылғы осы аттас фильмде Алек Гиннес Фагин рөлінде ойнады; «Оливер!» атты аса сәтті музыкалық комедия (өзі 1968 жылғы Оскар жүлдесіне ие болған фильмге бейімделген) және Диснейдің 1988 жылғы «Оливер және компания» анимациялық фильмі.

Сюжет

Оливер Твист кедейлік пен бақытсыздыққа толы өмірге дүниеге келеді, ол ойдан шығарылған Мадфог қаласындағы жұмыс үйінде өседі. Алты ай сайын жеребе тасталып, жеңген бала тағы бір порция тамақ сұрайды. Оливер таңдалып алынады, сондықтан ол жұмыс үйінің басқарушысы мырза Бамблге жақындап, әдеппен тағы бір порция сұрайды. Бұл бүлік деп есептеліп, үлкен дау-жанжал шығады. Оливер жұмыс үйінен алынып, мәйіттерді жерлейтін мырза Соверберидің қызметіне жіберіледі. Бір күні оның қызғанышпен қараған шәкірті Ноа Клейпол Оливердің анасын қорлайды, ал ашуға буған Оливер оған шабуыл жасайды. Мырза Совербери жазалағаннан кейін Оливер Лондонға жақсы өмір іздеп қашады. Оливер өзін "Артфул Доджер" деп атайтын Джек Докинс есімді жас жігітпен танысады, ол оған тамақ және баспана ұсынады және оны жетім балаларды қалта тонауға үйрететін Фагин есімді жаман әйелмен таныстырады. Оливер Фагиннің жаттығуына кіріседі, бірақ ол Доджермен және тағы бір жігітпен бірге шығып, олардың Мистер Браунлоу есімді қарт мырзадан қалта ұрлағанын көргенде шындықты түсінеді. Доджер мен басқа жігіт қашып кеткенде, Оливерді қуады, ұстайды, ресми түрде айыптайды және судья Фангтың алдында соттайды. Оливер үшін араласатын Браунлоу оны үйіне алып, күтім көрсетеді. Оливер жазылып жатқанда, Браунлоу мен оның үй шаруашылығын жүргізушісі Оливердің Браунлоудың үйінде ілінген портреттегі әйелге ұқсайтынын байқайды. Фагин Оливер өзін және оның бандасын кінәлі деп көрсетуі мүмкін деп уайымдап, Нэнси есімді жас әйелді және оның зорлық-зомбылық көрсететін жақын досы, тонаушы Билл Сайксты Оливерді ұрлап, Фагинге қайтаруға жібереді. Фагин оны Сайкс жоспарлаған тонауға қатысуға мәжбүрлейді. Тонау сәтсіз аяқталады; Сайкс қашып құтылса, Оливер жараланғаннан кейін, оны тонауға тиіс болған адамдар – Мисс Роза және оның қамқоршысы Миссис Мейли күтіміне алады. "Монкс" деп белгілі бір құпия адам Фагинмен бірігіп, Оливердің өзінің өткені туралы білуіне кедергі келтіруге тырысады. Монкс мистер Бамблге және оның жаңа әйелі, бұрынғы жесір Корниге Оливер туралы ақпарат үшін пара береді. Олар бірге Оливердің анасына тиесілі, оның қайтыс болғаннан кейін ұрланған сақина мен медальонды жояды. Нэнси Оливерді ұрлаудағы рөлі үшін өкінішпен, оларды жасырын түрде бақылап, ақпаратты Роза Мейлиге жеткізеді, ол мистер Браунлоуға хабарлайды. Осы уақытта "Артфул Доджер" қалта тонау үшін тұтқындалып, сотталып, Австралияға жер аударылуға үкім шығарылады. Совербери мырзаны тонағаннан кейін Соверберилердің қызметшісі Шарлоттамен бірге Лондонға қашқан Ноа Клейпол Фагиннің бандасына қосылады. Фагиннің бұйрығымен ол Нэнсиді бақылап, оның Оливердің игілігі үшін Браунлоулар мен Мейлилермен үнемі кездесетінін біледі. Нэнси оны және Сайксты сатқан деп қорқып (бірақ ол мұны істеуден бас тартқан), Фагин ақпаратты Сайксқа жеткізеді, ол Нэнсиді ашуға буып өлтіріп, жасырынып қалады. Ол ашуланған халықтың танып, қашуға тырысады. Тоби Крэкиттің жасырын орнына бара жатып, Фагин тұтқындалғанын біледі. Халық оны ұстағанда, ол арқанмен шайқалып, шатырдан құтылуға тырысады, бірақ ол арқанды өзіне орап жатқанда, өлген Нэнсидің қадала қарап тұрған көздерінің көрінісі оны қорқытып, тепе-теңдігін жоғалтады; құлау кезінде, арқан оның мойнына ілініп, асып қояды. Мистер Браунлоу Монксты тұтқындап, оның құпиясын ашуға мәжбүр етеді: ол шын мәнінде Оливердің туған бауыры және Оливердің заңды мұрасының жартысын ұрлап алуды үміттенген. Браунлоу Оливерден мұрасының жартысын Монкске беруін және оған екінші мүмкіндік беруін сұрайды, оған Оливер қуана келіседі. Монкс Америкаға көшіп кетеді, бірақ ақшасын ысырап етіп, қылмысқа қайтадан түсіп, түрмеде қайтыс болады. Фагин тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Өлім жазасын орындаудың алдындағы күні Оливер мен мистер Браунлоу оны Ньюгейт түрмесінде көріп, Оливердің кім екенін дәлелдейтін құжаттардың қайда екендігін біледі. Бамбл мен оның әйелі жұмысынан айырылып, жұмыс үйінің тұрғындарына айналады. Роза Мейли Оливердің аналық әпкесі болып шығады, үйленеді және ұзақ өмір сүреді. Оливер мистер Браунлоудың асырап алған ұлы ретінде бақытты өмір сүреді.

Oliver Twist is born into a life of poverty and misfortune, raised in a workhouse in the fictional town of Mudfog. The children working there receive very little food; after six months, they draw lots, with the loser asking for another portion of gruel. Oliver is designated, and so he approaches workhouse manager Mr Bumble and humbly requests another serving. A great uproar ensues at this perceived act of rebellion. Oliver is removed from the workhouse and sent into the service of the undertaker Mr Sowerberry. One day, his jealous co apprentice, Noah Claypole, insults Oliver's mother and an enraged Oliver attacks him. When he is punished by Mr Sowerberry, Oliver runs away to London to seek a better life. Oliver meets a young man named Jack Dawkins who calls himself "the Artful Dodger", offers him food and lodging and takes him to meet an infamous criminal known as Fagin, who trains orphan boys as pickpockets. Oliver innocently begins Fagin's training, but when he goes out with the Dodger and another boy and sees them stealing a handkerchief from an old gentleman named Mr Brownlow, he realizes the truth. While the Dodger and the other boy escape, Oliver is pursued, apprehended, formally arrested and tried before Magistrate Fang. Interceding for Oliver, Brownlow takes him home and cares for him. As Oliver recovers, Brownlow and his housekeeper notice that Oliver resembles a woman depicted in a portrait hanging in Brownlow's home. Worried that Oliver might incriminate him and his gang, Fagin sends a young woman named Nancy and her abusive lover, the robber Bill Sikes, to abduct Oliver and bring him back to Fagin's lair. Fagin forces him to participate in a burglary planned by Sikes. The robbery goes wrong; while Sikes escapes, Oliver, after having been wounded, ends up in the care of the people he was supposed to rob: Miss Rose and her guardian Mrs Maylie. A mysterious man, known only as "Monks," teams up with Fagin, to prevent Oliver from learning of his past. Monks bribes Mr Bumble and his new wife, the former Widow Corney, for information on Oliver. Together, they dispose of a ring and medallion that had once belonged to Oliver's mother and had been stolen from her after she died. Nancy, racked with guilt for her role in Oliver's kidnapping, secretly spies on them and passes the information on to Rose Maylie, who tells Mr Brownlow. Meanwhile, the Artful Dodger is arrested for pickpocketing, tried and sentenced to Transportation to Australia. Noah Claypole, who had fled to London with the Sowerberrys' maid Charlotte after robbing Mr Sowerberry, joins Fagin's gang. Following Fagin's orders, he follows Nancy and discovers that she regularly meets with the Brownlows and Maylies for the sake of Oliver's welfare. Fearing that Nancy has betrayed him and Sikes (which, unknown to him, she has refused to do), Fagin passes the information on to Sikes, who beats Nancy to death in a fit of rage and goes into hiding. He is recognised by an angry mob and attempts to flee. Going to Toby Crackit's hideout, he learns that Fagin has been arrested. When the mob catches up to him, he tries to escape over the rooftops by swinging on a rope, but while he is about to loop the rope about himself a vision of the dead Nancy's staring eyes terrorises him into losing his balance; in the fall, the looped rope catches him around the neck and hangs him. Mr Brownlow has Monks arrested and forces him to divulge his secrets: he is actually Oliver's half brother and had hoped to steal Oliver's half of their rightful inheritance. Brownlow begs Oliver to give half his inheritance to Monks and grant him a second chance, to which Oliver happily agrees. Monks emigrates to America, but squanders his money, relapses into crime and dies in prison. Fagin is arrested and sentenced to the gallows. The day before his execution, Oliver and Mr Brownlow visit him in Newgate Prison and learn the location of the documents proving Oliver's identity. Bumble and his wife lose their jobs and are forced to become inmates of the workhouse. Rose Maylie, who turns out to be Oliver's maternal aunt, marries and enjoys a long life. Oliver lives happily as Mr Brownlow's adopted son.

Негізгі тақырыптар мен символдар

"Оливер Твист" романында Диккенс индустриализмнің 19 ғасырдағы Англияға тигізген әсерін көрсету және қатал жаңа Кедейлер заңдарын сынау үшін шұғыл реализмді аяусыз сатирамен үйлестіреді. Кінәсіз Оливер тек жұмыс үйіне, Фейгиннің бандасымен символданатын қылмыстық өмірге, түрмеге немесе ерте қабірге таңылғандай болатын әлемде тұтқындалған. Дегенмен, осы үмітсіз индустриялық/институционалдық ортадан ертегі де пайда болады. Сыбайлас жемқорлық пен әдепсіздіктің арасында өте пассивті Оливер таза ниетін сақтайды; ол айналасындағылар жамандыққа бой алғанда одан қашып, ертегілерге сай, соңында өзіне лайық сыйлықты – елдегі тыныш өмірді, мейірімді достарымен бірге күтеді. Осы қуанышты соңға жеткен жолда Диккенс 1830 жылдардағы Лондонның қарапайым, жетім баланың қандай өмір сүруін күтетінін зерттейді.

Кедейлік және әлеуметтік таптар

Кедейлік – «Оливер Твист» романындағы маңызды мәселе. Роман барысында Диккенс осы тақырыпты кеңінен ашады, үйлердің қатары құлауға айналған, өте қираған шаруашылықтарды суреттейді. Романның басында Оливер мырза Соверберримен бірге кедейдің жерлеу рәсіміне қатысады және бір ғана бақытсыз бөлмеде тығылып отырған бүкіл отбасыны көреді. Осы үлкен қайғы-қасірет Оливердің мейірімділік пен махаббатқа кездесуін одан да терең сезінуге мүмкіндік береді. Оливер өмірін көп рет үлкен-кіші мейірімділікке қарызды болды.

Символизм

Диккенс символизмді кеңінен пайдаланады. Мысалы, "көңілді ескі джентльмен" Фагин шайтандық сипаттамаға ие: ол жас ұлдарды тәжірибелі түрде бұзатын, қылмыстық әлемнің өзінің бұрышына төрағалық ететін адам; ол алғаш рет оттың үстінде тост пісіру таяғын ұстап тұрып көрінеді, сондай-ақ өлім жазасына кесілген түнде дұға оқудан бас тартады.

Кейіпкерлер

Реставрациялық комедия және Генри Филдинг дәстүрінде Диккенс кейіпкерлеріне сәйкес есімдер тағайындайды. Оливердің өзі, "белгіленгенімен және билеттелгенімен" қарапайым жетім ретінде және әліпбилік жүйе бойынша аталғанымен, шын мәнінде "бүкілдей өзгеше". Алайда, Оливер мен оның аты Диккенс өскен кезінде таныс болған Питер Толливер есімді жас жұмыс үйінің баласына негізделген болуы мүмкін. Билл Сайкстің иті, Буль-ай, "иесімен бірдей мінез қасиеттеріне ие" және оның иесінің мінезінің символы. Иттің қатыгездігі Сайкстің жануарларға тән қатыгездігін бейнелейді, ал Сайкстің өзін-өзі жоюға бейімділігі иттің көптеген жараларынан көрінеді. Ит, Сайкстің қалауымен кез келген адамға зиян келтіруге дайындығымен, иесінің ақылсыз қатыгездігін көрсетеді. Бұл Сикс қайтыс болғанда және ит те бірден өлгенде де анық байқалады. Нэнси, керісінше, өзінің өмірін құрбан етіп, өзін құтқарады және дұға оқып өлді. Ол «Оливер Твист» романында көп беймәлімдік көрсететін сирек кейіпкерлердің бірі. Роман бойынша оның оқиғасы Биллтің отбасылық зорлық-зомбылық және психологиялық зорлық-зомбылық тақырыптарын күшті көрсетеді. Нэнси толыққанды қылмыскер болғанымен, бала кезінен Фагинмен тәрбиеленіп, оқытылғанымен, Оливерді ұрлаудағы рөлін өкініп, күнәсін өтеу үшін қадамдар жасайды. Фагиннің құрбаны ретінде, тәлкекке түскенімен, әлі моральдық жағынан өлмеген ол қарттың кішкентай қылмыстық империясының қорқынышын көрсетеді. Ол Оливерді осындай тағдырдан құтқаруды қалайды; сонымен бірге, әсіресе Билл Сайкске, оны жақсы көретінге, сатқындық жасау ойынан жиренеді. Кейінірек Диккенс "көшедегі ұрлық және жезөкшелікпен айналысатын" мінездің осындай түсініксіз өзгеруі үшін сынға ұшырағанда, оның жүрегінің өзгеруін "құрғақ, шөптерге толы құдық түбіндегі соңғы таза тамшыға" телікті.

Антисемитизм туралы айыптар

Диккенс «Оливер Твист» романындағы Фагин еврей кейіпкерін сомдауы үшін антисемиттік стереотиптерді бейнелегені үшін айыпталып келді. Пол Валлели Фагиннің ағылшын әдебиетіндегі ең қабілетсіз еврейлердің бірі және Диккенстің 989 кейіпкерінің арасындағы ең жарқын тұлғалардың бірі саналатынын жазады. Надя Валман «Антисемитизм: Әділетсіздік пен қуғын-сүргіннің тарихи энциклопедиясында» Фагиннің бейнесінің яһудилердің жаратылысынан зұлым екендігі туралы түсінікке негізделгенін, оның бейнесінің Шайтанмен және жануарлармен байланыстырылғанын айтады. Романның алғашқы 38 тарауында Фагин 274 рет «иудей» деп аталады, ал басқа кейіпкерлердің ұлты немесе діні сирек еске алынады. Фагин сол дәуірдегі белгілі еврей қылмыскер Икей Соломонның прототипі болған деген кең пікір қалыптасқан. Диккенс Фагинді «иудей» деп атауы арқылы еврей халқына ешқандай жала жаппағанын, хатында: «Менің еврейлерге деген сезімім тек достыққа толы. Мен олар туралы жұрт алдында да, жекеде де жақсы пікір білдіремін және олармен жасаған барлық мәмілелерде адалдығын куәлеймін (әрине, мен солай істеуге тиіспін)» деп жазған. 1860 жылы Диккенстің үйін сатып алған Элиза Дэвис, Диккенске Фагиннің бейнесіне наразылық білдіріп, оның «кешірілмейтін ғибадатсыздыққа ұйтқы болғанын» және еврей халқына зор зиян келтіргенін жазған. Диккенс Дэвистің хатына бастапқыда қорғанышпен жауап бергенімен, кейін «Оливер Твист» романының басылуын тоқтатты және әлі жинақталмаған бөлімдерінің мәтінін өзгертті. Осының нәтижесінде, алғашқы 38 тараудан кейін Фагинға жасалған келесі 179 сілтемеде «иудей» деп сирек айтылды. Оның көзқарасының өзгеруі оның кейінгі романы «Біздің ортақ досымызда» көрінеді, онда ол еврейлердің бейнесін жақсартады.

Аудио жазбалар

Диккеннің романы аудиокітап ретінде көптеген рет жазылған. Ерекше жазбалар: Базиль Ратбоун Баяндаушы және Фагин рөлінде ойнаған «Оливер Твист пен Фагиннің оқиғалары» атты аудиодрама 1947 жылы Columbia Masterworks Records (MM 700) компаниясы шығарған 3 дискілі 75 айналымдық жинақта жарық көрді. Кейіннен ол Columbia Records компаниясымен 1955 жылы 33 айналымдық форматта (CL 674) және 1977 жылы (P13902) қайта шығарылды. 1962 жылы Decca Records Джеймс Мейсонның (DL 9107) оқыған романының қысқартылған нұсқасын шығарды. Энтони Куэйл 1976 жылы шыққан Caedmon Records жазбасында (TC 1484) романның бірінші, екінші, сегізінші және тоғызыншы тарауларын оқыды. Пол Скофилд 1987 жылы Dove Audio үшін қысқартылған нұсқасын оқыды. Мартин Джарвис оқыған қысқартылған нұсқасы 1994 жылы аудиокассетада, кейін CD-де, Orbis компаниясының Talking Classics сериясының (TC NCC 004) бөлігі ретінде жарық көрді. Кейіннен Джарвис мырза 2006 жылы Audible Studios үшін толық нұсқасын оқыды. Алекс Дженнингс 1995 жылы Penguin Audiobooks үшін қысқартылған нұсқасын оқыды. Мириам Марголиес 2005 жылы Blackstone Audio үшін толық нұсқасын оқыды. Чарльз Диккенстің шөбересі Джеральд Диккенс 2011 жылы толық нұсқасын оқыды. Джонатан Прайс 2019 жылы Audible Studios үшін The Audible Dickens Collection жинағының бөлігі ретінде толық нұсқасын оқыды.

Теледидар

1962: Оливер Твист, Эрик Тайлер режиссерлік еткен 13 эпизодтан тұратын BBC сериалы, Макс Адриан Фагин, Уиллоуби Годдард мырза Бамбл және Питер Вон Билл Сайкс рөлінде. 1980: Оливер Твисттің одан әрі оқиғалары, Дэниел Мюррейдің Оливер, Джон Фаулердің The Artful Dodger және Дэвид Свифттың Фагин рөліндегі британдық телесериал. 1982: Клайв Доннер режиссерлік еткен «Оливер Твист» телефильмі, Джордж С. Скотт Фагин және Тим Карри Билл Сайкс рөлінде. 1985: Гарет Дэвис режиссерлік жасаған 12 эпизодты BBC One драмалық сериясы, Эрик Портер мен Майкл Эттвелл ойнады. 1999: Энди Серкис пен Кира Найтлидің қатысуымен ITV драмасы «Оливер Твист». 2007: Коки Гидройк режиссерлік еткен 5 эпизодты BBC One драмасы «Оливер Твист», Тимоти Спэлл, Джулиан Ринд Татт, Эдвард Фокс, Анна Масси және Том Харди басты рөлдерде. 1996-97: «Сабанның Оливер Твист оқиғалары» – 52 эпизодтан тұратын америкалық-француздық анимациялық бірлестік туындысы, онда оқиға жас көрермендер үшін жеңілдетілген, Оливер анасын көпшілік арасында жоғалтады, өлгенінен гөрі, ал кейіпкерлер антропоморфты жануарлар түрінде бейнеленген. Бұл нұсқада Оливер – жас ит. 2001: «Өнерлі Доджердің қашуы» – Австралияның телесериалы. 2020: «Animaniacs» 2020 қайта жаңғыруының 2-ші маусымында «Wakkiver Twist» атты әңгіменің екі бөлімді пародиасы болды, онда Якко, Уакко және Дот Уорнер Оливердің үштік нұсқасының рөлін ойнады, ал Фагин рөлін Уорнерлердің әдеттегі қарсыласы доктор Отто фон Скретчансниф ойнады. 2023: Томас Броди Сангстердің басты рөлде ойнаған, Дисней+ үшін жасалған австралиялық телесериал «The Artful Dodger», Доджер Австралия колониясына жіберіледі.

Театр

1838 жылы Чарльз Закари Барнетттің қойылымы, үш акті бурлетта «Оливер Твист»; немесе, «Жұртшылық баласының жолы» Лондондағы Мэрилебон театрында сахнаға шықты. «Оливер!» – 1960 жылы Лайонел Барттың Вест-Энд театры үшін жазған музыкалық қойылымы. Алғашқы актер құрамында Рон Муди Фагин рөлінде ойнады (ол бұл рөлді фильмге де қайта ойнады), ал «Артфул Доджер» рөлін Фил Коллинз мен Дэви Джонс кезекпен сомдады. «Тамақ, керемет тамақ», «Өзіңді қадірле» және «Меннің бәрін істеуге дайынмын» сияқты көптеген әндер көпшілікке белгілі. «Оливер Твист» – 2017 жылы Регент паркі театрында тұңғыш рет көрсетілген Аня Рейсс жазған романның сахналық қойылымы. Қойылымды Кэролайн Бёрн қойды.