Кіріспе
Шахбараз (сонымен қатар Шахрвараз немесе Шахрвараз деп те жазылады; жаңа парсы тілінде: شهربراز) – 630 жылдың 27 сәуірінен 630 жылдың 9 маусымына дейін Сасани империясының шахы (патшасы) болды. Ол Ардашир III-тен тақты тартып алып, қырық күннен кейін ирандық ақсүйектер тарапынан өлтірілді. Сасанидтер тағына отырмас бұрын Хосров II (590–628) кезінде спабед (генерал) қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол 602–628 жылдардағы Византия-Сасани соғысы және одан кейінгі оқиғалардағы маңызды рөлімен де белгілі.
Shahrbaraz (also spelled Shahrvaraz or Shahrwaraz; New Persian: شهربراز), was shah (king) of the Sasanian Empire from 27 April 630 to 9 June 630. He usurped the throne from Ardashir III, and was killed by Iranian nobles after forty days. Before usurping the Sasanian throne he was a spahbed (general) under Khosrow II (590–628). He is furthermore noted for his important role during the climactic Byzantine–Sasanian War of 602–628, and the events that followed afterwards.
Атауы
Шахрбараз - бұл шын мәнінде титул, сөзбе-сөз "Империяның шошқасы" дегенді білдіреді) – орта парсы сөзі, онда shahr сөзі "ел" және warāz сөзі "шошқа" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз жаңа парсы тілінде Шахрбараз (شهربراز) деп, ал византиялық дереккөздерде Сарварос (грекше Σαρβάρος; латынша Sarbarus) деп берілген. Фердоуси орта парсы тілінен шыққан warāz сөзінен туындаған "гураз" (گراز, сөзбе-сөз "шошқа") деген қысқартылған түрін қолданған. Армян дереккөздерінде де Размёзан (сонымен қатар Размёзан, Эразмёзан, Размаюзан деп жазылады) атағы қолданылады. Бұл атау сондай-ақ Расмиоздан, Расмиозан (грузин), рсмиса (رسميسة, оқылуы нақты емес), Ромэзан, Румизан, Румбузан (әл-Табари, Тарих) деп те аталады.
Ерте өмір
Шахрбараз жеті парфян руының бірі – Михран әулетінен шыққан, ол Ардаширдің ұлы еді. Шахрбараздың ғұмырының соңында ол Сасанид әскеріне қосылып, жоғары лауазымдарға көтерілді және Немроздың спахбеді болып тағайындалды. Ол Сасанид патшасы Хосров II-нің қарындасы Мирхранға үйленді, одан Шапур и Шахрвараз есімді бір ұлы болды. Шахрбараздың тағы бір ұлы болды – Никетас парсы, ол осы әйелден немесе басқа әйелден болуы мүмкін.
Византия империясына қарсы соғыс
Шахрбараз Хосров II 26 жылға созылған Византия-Сасани соғыстарының соңғы және ең қиратушысы бастаған кезде алғаш рет есімдері аталады. Хосров II, Шахрбараз және оның басқа да ең жақсы генералдарымен бірге 604 жылы Дара мен Эдессаны басып алды, ал солтүстікте византиялықтар 591 жылға дейінгі шекараға қайта тартылды. Хосров II оларға Сасани Армениясының көп бөлігін, Месопотамияның бір бөлігін және Иберия Корольдігінің батыс жартысын берді. Жоғалған аумақтарды қайта басып алғаннан кейін Хосров II шайқас алаңынан шығып, әскери операцияларды ең жақсы генералдарына тапсырды. Шахрбараз солардың бірі болды. 610 жылы Арсакид әулетінен шыққан армян Гераклий византиялық император Фокасқа қарсы көтеріліп, оны өлтіріп, өзін Византия империясының императоры деп жариялады. Византия императоры болғаннан кейін ол 613 жылы Антиохияның сыртында сасанилерге қарсы ірі қарсы шабуылға дайындалды, бірақ Шахрбаразтан жеңілді, ол византиялық армияға ауыр зиян келтіріп, қаланы басып алды, сасанилерге Жерорта теңізіне теңіз жолымен кіруге мүмкіндік берді. Византиялықтар Антиохияның сыртындағы жеңілісінен кейін Гераклий және оның бауыры Феодор генерал Никитаспен бірге Сирияда әскерлерін біріктірді, бірақ Шахрбараз бен оның әскерлері Дамаскіні қоршап алып, көптеген византиялық әскерлерді тұтқынға алды. Сонымен қатар, Шахрбараз Адриат маңында византиялық армияны жеңді, бұл туралы Құранда айтылған. Оның мансабындағы ең маңызды оқиғалардың бірі - Сасани әскерін Палестинаға бастап, қанды қоршаудан кейін христиандар үшін қасиетті Иерусалимді басып алуы. Иерусалимді басып алғаннан кейін қасиетті крест салтанатты түрде алынып кетті. 618 жылы Хосров II Шахрбаразға Египетке басып кіруді бұйырды, ал 619 жылы Византияның астанасы Александрия сасанилердің қолына түсті. Александрия құлағаннан кейін Шахрбараз және оның әскерлері Сасани билігін Нил бойымен оңтүстікке қарай кеңейтті. 621 жылы провинция сасанилердің қолында болды, ал Сахраланьязан оның губернаторы болып тағайындалды. 622 жылы Гераклий Анатолияда Сасани империясына қарсы қарсы шабуыл жасады. Шахрбараз онымен күресу үшін сол жаққа жіберілді, бірақ ақырында ол одан жеңілді. Гераклийдің жеңісінен кейін ол Кавказ Албаниясына қарай жол тартты және сол жерде қыстады. Шахрбараз, Шахин және Шахраплакан кейіннен Хосров II-нің бұйрығы бойынша Гераклийдің күштерін тұзаққа түсіру үшін жіберілді. Шахин византиялық армияны талқандады. Сасани командирлері арасындағы қызғаныштан Шахрбараз жеңіс салтанатына қатысу үшін әскерімен асықты. Гераклий оларды Тигранакертте қарсы алып, Шахраплакан мен Шахиннің әскерлерін бірінен соң бірі талқандады. Осы жеңістен кейін Гераклий Аракс өзенін кесіп өтіп, екінші жағындағы жазыққа орналасты. Шахин өзінің және Шахраплаканның әскерлерінің қалдықтарымен бірге Шахрабаразға қосылып, Гераклийді қуды, бірақ батпақтар оларды баяулатты. Алиовитте Шахрбараз әскерін екіге бөліп, 6000-ға жуық сарбазын Гераклийді тұтқындауға жіберді, ал қалған әскерлер Алиовитте қалды. 625 жылы ақпанда Гераклий сасанилердің негізгі лагеріне түнгі шабуыл жасап, оны жойды. Шахрбараз тек қана қашып құтылды, жалаңаш және жалғыз, өзінің гаремін, жүгін және адамдарын жоғалтты. Гераклий қысқы уақытты Ван көлінің солтүстігінде өткізді. 625 жылы оның әскерлері Евфратқа қарай кері шегінуге тырысты. Жеті күннің ішінде ол Арарат тауын және Арсаниас өзені бойындағы 200 мильді айналып өтіп, Тигрдің жоғарғы жағындағы маңызды бекіністер - Амида мен Мартиропольді басып алды. Содан кейін Гераклий Евфратқа қарай жүріп, Шахрбараздың соңынан ерді. Араб дереккөздеріне сәйкес, ол Сатидама немесе Батман Су өзенінде тоқтатылып, жеңілді; византиялық дереккөздер бұл оқиғаны атамайды. Шахрбараз әскерін византиялықтардан өзеннің арғы жағына орналастырды. Өзенге көпір салынды, византиялықтар дереу өзенді кесіп өтуге кірісті. Шахрбараз византиялықтарды тұзаққа түсіру үшін кері шегінгендей болды, Гераклийдің әскерінің авангарды бірнеше минут ішінде жойылды. Сасанидтер көпірді қорғауға атсалыспады, сондықтан Гераклий артқы бөліммен көпірден өтіп, сасанидтер атқан жебелерден қорықпады, бұл сасанидтерге қарсы шайқастың бағытын өзгертті. Шахрбараз гректердің біріне: "Мынау - сендердің императорларың! Ол осы жебелер мен найзалар қорқады, не артық биік!" Бірақ византиялық флот Босфор боғазын бақылап тұрғандықтан, сасанидтер одақтастарына көмек көрсету үшін Еуропаға әскер жібере алмады. Бұл қоршаудың тиімділігін азайтты, өйткені сасанидтер қоршау соғысында сарапшылар еді. Сонымен қатар, сасанидтер мен авариялықтар Босфордың күзетіліп тұрған арнайы қызметтері арқылы байланыс орнатуда қиындықтарға тап болды, бірақ екі күш арасында белгілі бір байланыс болды. 7 тамызда сасанидтердің әскерін тасымалдаған салдақтар византиялық кемелермен қоршалып, жойылды. Авариялықтардың басшылығымен славяндар Алтын Мүйізден теңіз қабырғаларын шабуылдауға тырысты, ал авариялықтардың негізгі күштері құрлық қабырғаларын шабуылдады. Патрикий Бонус кемелері славян қайықтарын шағып, жойды; 6-7 тамыздағы авариялықтардың құрлықтағы шабуылы да сәтсіз аяқталды. Теодор Шахинге қарсы шешулі жеңіс одны болды (Шахин депрессиядан қайтыс болды деген қауесет тарады) деген хабар келгеннен кейін авариялықтар екі күн ішінде Балқан аймағына шегінді, енді Константинопольге қауіп тудырмады. Шахрбараз әскері әлі де Халкедонға орналасқан болса да, Константинопольге қауіп сейілді. Шахрбараздың сәтсіздігіне көңілі толмаған Хосров II Кардариганға хат жазып, сасани әскерінің екінші басшысы болған оған Шахрбаразды өлтіріп, әскерін Ктесифонға қайтаруды бұйырды, бірақ хатты жеткізушілер Галатияда византиялық әскерлерімен ұсталды, олар хатты болашақ император Константин III-ке берді, ол оны Гераклийге тапсырды. Гераклий хатты оқығаннан кейін оны Шахрбаразға көрсетуге шақырып, Константинопольде кездесу ұсынды. Шахрбараз ұсынысын қабылдап, Гераклиймен Константинопольде кездесті, онда ол хатты оқыды және Гераклийдің жағына өтті. Шахрбараз содан кейін хаттың мазмұнын өзгертті, Хосров II 400 офицерді өлтіруді қалағандығын жазды, Кардариган мен әскердің қалған бөлігі оған адал болып қалатынын қамтамасыз етті. Шахрбараз содан кейін әскерін Солтүстік Сирияға көшірді, онда ол Хосровты немесе Гераклийді кез келген уақытта қолдауды шеше алатын еді. Дегенмен, Хосровтың ең білікті генералын бейтараптандыру арқылы Гераклий өзінің жауынан ең жақсы және тәжірибелі әскерлерін айырды, сонымен қатар Иранға шапқылауға дейін қанаттарын сақтап қалды.
Хосров ІІ-нің құлдырауы
627 жылы Хосров Шахбаразға хат жолдады, онда оның әскерін Ктесифонға жіберуі керектігі айтылды. Шахрбараз бұған бағынбай, Асуристанға көшіп барып, Ардашир-Хурра қаласында лагерь құрды. Хосров Фаррухзадты онымен келіссөз жүргізуге жіберді. Алайда Фаррухзад Хосровқа қарсы құпия сөз байласып, Шахрбаразға қосылды. Бір жылдан кейін Византияға қарсы соғыстан және Хосровтың зорлық саясатынан шаршаған Сасанид империясының феодалдық отбасылары Хосровтың өз әкесі тұтқындаған ұлы Шеройді босатты. Феодалдық отбасыларға: Михран әулетін білдіретін Шахрбараздың өзі; Испахбудхан әулетінің өкілі спахбет Фаррух Хормизд және оның екі ұлы Ростам Фаррухзад және Фаррухзад; Варазтиротс II Багратунидің басшылығындағы армяндық топ; және соңында канаранг Канадбак кірді. Ақпан айында Шерой Аспад Гушнасппен бірге Ктесифонды басып алып, Хосров II-ні тұтқынға алды. Содан кейін 25 ақпанда Шерой өзін Сасанид империясының патшасы деп жариялады және Кавад II деген патшалық есімді қабылдады. Пируз Хосровтың көмегімен ол барлық ағалары мен жарты ағаларын, соның ішінде Хосров II-нің сүйікті ұлы Марданшаһты өлтірді. Үш күннен кейін ол Михр Хормоздқа әкесін өлімге жіберуді бұйырды. Сасанид империясының ақсүйектерінің келісімімен Кавад II Византия императоры Гераклиймен бейбіт келісімге келді. Бұл келісімнің шарттары бойынша византиялықтар жоғалтқан барлық аумақтарын, тұтқынға алынған әскерлерін, соғыс үшін өтемақыны, сондай-ақ 614 жылы Иерусалимде жоғалған Ақиқат Кресі мен басқа да қасиетті заттарды қайтарып алды. Бейбіт келісімге сәйкес аумақтарды жоғалтқаннан кейін ашуланған аристократия Сасанид империясының ішінде тәуелсіз мемлекеттер құруға кірісті. Бұл елдің ресурстарын бөліп таратты. Сонымен қатар, бөгеттер мен каналдар құлай бастады, ал Иранның батыс провинцияларында қырып сыйғысыз оба ауруы басталып, Кавад II-мен бірге халықтың жартысын қырып салды, оның орнын Ардашир III басты. 630 жылы 27 сәуірде Шахрбараз 6000 сарбаздан тұратын әскермен Ктесифонды қоршауға алды. Алайда ол қаланы басып ала алмады, содан кейін Парсиг (парсы) фракциясының басшысы Пируз Хосровпен одақ құрды, ол Ардаширдің әкесі Кавад II тұсында империяның бұрынғы министрі болған. Ол сондай-ақ 626 жылы Немроздың спахбеді болып тағайындалған Намдар Гушнасппен де одақ құрды және Сасанид тағына таласқаннан кейін Шахрбаразға қарсы шыққан Кардариганды өлтірді. Гераклий Шахрбараздың христиан ұлы Никетасты өзінің мұрагері деп мойындады. Сасанид империясының мұрагері ретінде ирандық христианның болуы Иранды христиандыққа айналдыру мүмкіндігін ашты. Біраз уақыттан кейін Шахрбараз Хосров II билігі кезінде Шахрбаразды қорлаған бұрынғы қаржы министрі Яздиннің ұлы Шамтаны Марғадағы шіркеудің бірінде айқышқа тігіп өлтірді. Қырық күннен кейін, 9 маусым 630 жылы, салтанатты рәсім кезінде Шахрбараз Фаррух Хормизд тастаған найзамен қаза тапты, содан кейін ол Хосров II-нің қызы Боранның таққа отыруына көмектесті.
Мұра
Шахрбараз 602-628 жылдардағы Византия-Сасания соғысында және соғыстан кейінгі оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Хосров II-ге қарсы оның бүлік көтеруі Сасани империясының азамат соғысына түсуіне әкеп соқты. Шахрбараз қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Шапур Шахрбараз Боранды тақтан түсіріп, Сасани империясының патшасы болды. Бірақ оның билеуі ұзаққа соқпады, көп ұзамай Сасани ақсүйектері оны тақтан құлатты. Осы кезеңде Никетас византиялықтардың қызметіне кіріп, кейіннен араб-византия соғыстары кезінде Ярмук шайқасында византиялық генералдардың бірі ретінде көзге түсті. Шахрбараз туралы батырлық пен романтикаға толы толыққанды әңгімелер тарады. Ислам дәуірінде ол Омар ибн әл-Нұман және оның ұлдары туралы аңызға айналып, "Мың бір түн" жинағына еніп, кейіннен Диген Акритасқа арналған византиялық эпостың қалыптасуына ықпал етті.