Шығыс жұмағы: Джон Стейнбектің романы

Кіріспе

Джон Стейнбектің 1952 жылғы романы, ал 1939 жылғы Израиль Джошуа Сингердің романы – 1952 жылдың қыркүйегінде жарық көрген американдық автор және Нобель сыйлығының иегері Джон Стейнбектің романы. Көптеген адамдар бұл туындыны Стейнбектің ең жоғары мақсатты романы деп санайды, ал Стейнбек өзі оны өзінің magnum opus деп атады. Стейнбек «Едемнің шығысы» туралы: «Бұл мен өзімнің кәсібім туралы осы жылдар бойы білгеннің бәрін қамтиды» деді, кейін: «Мен жазғанның бәрі, белгілі бір мағынада, осы туындыға дайындық болды деп ойлаймын» деді. Стейнбек романды бастапқыда кішкентай ұлдары Том мен Джонға (сонда 6 жарым және 4 жарым жаста) арнады. Стейнбек Салинас аңғарының бейнесін, дыбыстарын, иісін және түстерін оларға толыққанды сипаттағысы келді. «Едемнің шығысы» Трасктер мен Гамильтондардың күрделі тарихтарын және олардың өзара байланысын жандандырады. Романның Гамильтон отбасы Стейнбектің анасының әкесі Самуэль Гамильтонның нақты отбасына негіделген. Жас Джон Стейнбек те романның маловаты кейіпкері ретінде шамалы көрінеді.

Сюжет

Бұл оқиға негізінен ХХ ғасырдың басында және Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына дейін Калифорния штатының Салинас алқабында өрбітеді. Коннектикут және Массачусетс штаттарындағы алғашқы он төрт тарау Америка Азамат соғысының кезеңіне дейін жетеді және Адам Траск, оның інісі Чарльз, олардың әкесі Сайрус және Кэти Эймс туралы түсінік береді. "East of Eden" романының басында, кейіпкерлерді таныстырмас бұрын, Штайнбек Орталық Калифорниядағы Салинас алқабын сипаттап, оқиғаның ортасын мұқият көрсетеді.

Қысқаша мазмұны

Адам Траск – жаңа үйленген, марқұм әкесінен мұрагерлік алған байлықпен Калифорнияға келіп, жүкті әйелі Кэти Эймспен Салинас аңғарында тұрады. Адамның білмеуінше, Кэти жүктілікті тоқу инесімен түсік жасатуға тырысты. Жаңа үйінде ол Адамға Калифорнияға көшуді қаламағанын ескертеді және мүмкіндігінше тезірек кетуге жоспарлайды. Адам: “Бұл ақымақтық!” – деп, оны жөнсіздікке шақырады. Кэти егіз ұлдарды дүниеге әкеледі, Адамды жатын бөлмесінің есігін ашуға көндіргеннен кейін иығына атып өлтіреді және қашады. Адам аман қалып, терең күйзеліске түседі. Оның қытайлық америкалық қызметшісі Ли және оның көршісі, өнертапқыш ирланд иммигранты Сэмюэл Гамильтон Адамды оятып, ұлдарын Аарон мен Калеб деп атады, олар Киелі кітап кейіпкерлері. Ли жақсы дос және асырап алынған отбасы мүшесі болады және Адам мен Самуилмен ұзақ философиялық әңгімелеседі, әсіресе Қабыл мен Әбіл туралы әңгіме. Ол ағылшын тіліндегі Киелі кітаптарда қате аударылғанын айтып, Сан-Францискодағы туыстарының, қытайлық ғалымдардың тобы Қабыл мен Әбіл туралы әңгіменің моральдық мәніне көз жеткізу үшін екі жыл бойы еврей тілін зерттегенін айтады. Олардың еврей сөзі timshel “сен боласың” дегенді білдіреді, бұл романның маңызды символына айналады, бұл адамның өз жолын таңдауға қабілеттілігі, яғни адамдар қасиеттілікке ұмтылуға мәжбүр емес, күнәға да кесілген емес. Осы арада Кэти Салинас қаласындағы ең беделді бордельдің жезөкшесіне айналады. Ол өзін “Кейт Альби” деп атайды, өзін мадаммен ұнатады, оны өлтіреді және бизнесті мұра етеді. Ол өзінің жаңа борделін жыныстық садизмнің ошағы және Салинас аңғарының байлары мен билік иелерін шантаждау көзі ретінде танымал етеді. Адамның ұлдары Калеб (“Кал”) және Аарон (“Арон”) – Қабыл мен Әбілге ұқсап – аналарының жағдайын білмей өседі. Олар қарама-қарсы: Арон – ізгілік пен адалдық, Кал – жауыздық пен бүлік. Ерте жаста Арон ақсүйек отбасынан шыққан Абра Бэкон есімді қызды кездестіреді және екеуі бір-біріне ғашық болады. Қалада Кал мен Аронның анасы өлген жоқ, бірақ әлі де Салинаста екендігі туралы аңыздар бар, бірақ жігіттер оның Кейт екенін білмейді. Самуилдің өнертабысына шабыттанған Адам сәттіліксіз бизнес бастайды және отбасылық байлықтың барлығын жоғалтады. Балалардың, әсіресе Аронның, әкесі қазір қаланың күлкісіне айналып, оның сәтсіздігі үшін құрбыларының мазағына ұшырайды. Балалардың мектеп бітіруіне қарай, Кал фермада жұмыс істеуге бел буады, ал Арон колледжге барып, епископ діни қызметкері болады. Кінәсін сезініп, тынбай жүрген Кал айналасындағылардан аулақ болып, түнде қалада серуендеп жүр. Осы кездері ол анасының тірі екенін және жезөкше үйінің иесі екенін біледі. Ол қызға барып, қыз оған екеуі бірдей екенін айтады. Кал: “Бұл менің әкем”, – деп жауап береді. Кал Самуилдің ұлы Уиллмен бизнес бастайды, ол қазір табысты автомобиль дилері. Калдың жоспары – бірінші дүниежүзілік соғыста пайдаланып, Еуропа елдеріне Салинас аңғарында өсірілген бұршақты сату арқылы әкесінің мақұлдауына ие болып, ақшасын қайтарып алу. Ол ең үлкен үмітін ақтап, Адамға алғыс айту күніне 15 000 доллар сыйлық береді. Арон Стенфорд университетінен демалыс күндері келеді. Ауада шиеленістік бар, өйткені Арон әлі де әкелеріне колледжден кетуді жоспарлап отырғанын айтпаған. Кал Аронға сәтті ұрлауға жол берместен, кешкі асқа ақшаны Адамға береді, өйткені әкесі онымен мақтанады деп күтеді. Адам оны қабылдаудан бас тартып, Калдан оны өзі пайдаланған кедей фермерлерге қайтаруын сұрайды. Ашулы-шулы, қызғанышпен, Кал Аронды анасымен кездесуге алып барады, бұл оның шоқ болатынын біледі. Арон Кейттің кім екенін бірден көріп, одан ренжігендей қашады. Өзін-өзі жек көруден қаза тапқан Кейт мұралық жерін Аронға тапсырып, өз-өзіне қол жұмсайды. Аронның идеалистік дүниетанымы бұзылып, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа аскерге түседі. Ол соғыстың соңғы жылы соғыста қаза табады, ал Адам Лиден хабар алғаннан кейін инсульт алады. Кал, Арон соғысқа кеткеннен кейін Аронның қызы Абрамен қарым-қатынас бастады, онымен бірге қашуға көндіруге тырысады. Оның орнына, әйел оны үйіне қайтуға көндіреді. Ли төсек тартып жатқан және өліп бара жатқан Адамға жалғыз қалған ұлын кешіруді сұрайды. Адам Кэльді кешіремін деп, сөзсіз жауап береді, содан кейін “тимшель” деп, Кэльге айналманы бұзатын және күнәны жеңетін таңдауды береді.

Adam Trask – newly wed with newly inherited wealth from his late father – arrives in California and settles with his pregnant wife Cathy Ames in the Salinas Valley. Without Adam's knowledge, Cathy had tried to abort the pregnancy with a knitting needle. In their new home, she warns Adam that she had not wanted to move to California and plans to leave as soon as she can. Adam dismisses her, saying "Nonsense!" Cathy gives birth to twin boys, shoots Adam in the shoulder after convincing him to unlock the bedroom door, and flees. Adam survives and falls into a deep depression. His Chinese American servant, Lee, and his neighbor, the inventive Irish immigrant Samuel Hamilton, rouse Adam out of it enough for him to name his sons Aaron and Caleb, after biblical characters. Lee becomes a good friend and adopted family member and has long philosophical talks with Adam and Samuel, particularly about the story of Cain and Abel. Maintaining that it has been imperfectly translated in English language bibles, Lee tells how his relatives in San Francisco, a group of Chinese scholars, spent two years studying Hebrew so that they might discover the moral of the Cain and Abel story. Their discovery that the Hebrew word timshel means "thou mayest", which becomes an important symbol in the novel of a person's power to choose their paths, meaning that human beings are neither compelled to pursue sainthood nor doomed to sin. Meanwhile, Cathy becomes a prostitute at the most respectable brothel in the city of Salinas. She renames herself "Kate Albey", ingratiates herself with the madam, murders her, and inherits the business. She makes her new brothel infamous as a den of sexual sadism and a source of blackmail on the rich and powerful of Salinas Valley. Adam's sons, Caleb ("Cal") and Aaron ("Aron") – echoing Cain and Abel – grow up oblivious of their mother's situation. They are opposites: Aron is virtuous and dutiful, Cal wild and rebellious. At an early age, Aron meets a girl, Abra Bacon, from a well to do family, and the two fall in love. Although there are rumors around town that Cal and Aron's mother is not dead but is actually still in Salinas, the boys do not yet know that she is Kate. Inspired by Samuel's inventiveness, Adam starts an ill fated business venture and loses almost all of the family fortune. The boys, particularly Aron, are horrified that their father is now the town's laughingstock and are mocked by their peers for his failure. As the boys reach the end of their school days, Cal decides to pursue a career in farming, and Aron goes to college to become an Episcopal priest. Cal, restless and tortured by guilt about his very human failings, shuns everyone around him and takes to wandering around town late at night. During one of these ramblings, he discovers that his mother is alive and the madam of a brothel. He goes to see her, and she spitefully tells him they are just alike. Cal replies that she is simply afraid and leaves. Cal goes into business with Samuel's son Will, who is now a successful automobile dealer. Cal's plan is to earn his father's approval and his money back by capitalizing on World War I and selling beans grown in the Salinas Valley to nations in Europe for a considerable profit. He succeeds beyond his wildest expectations and wraps up a gift of $15,000 in cash which he plans to give to Adam at Thanksgiving. Aron returns from Stanford University for the holiday. There is tension in the air because Aron has not yet told their father that he intends to drop out of college. Rather than let Aron steal the moment, Cal gives Adam the money at dinner, expecting his father to be proud of him. Adam refuses to accept it, however, and tells Cal to give it back to the poor farmers he exploited. In a fit of rage and jealousy, Cal takes Aron to see their mother, knowing it will be a shock to him. Sure enough, Aron immediately sees Kate for who she is and recoils from her in disgust. Wracked with self hatred, Kate signs her estate over to Aron and commits suicide. Aron, his idealistic worldview shattered, enlists in the Army to fight in World War I. He is killed in action in the last year of the war, and Adam suffers a stroke upon hearing the news from Lee. Cal, who began a relationship with Aron's girlfriend Abra after Aron went to war, tries to convince her to run away with him. She instead persuades him to return home. Lee pleads with the bedridden and dying Adam to forgive his only remaining son. Adam responds by non verbally indicating that he forgives Cal and then says "timshel," giving Cal the choice to break the cycle and conquer sin.

Тімшель

Тимшел – романның маңызды тақырыбы. Дегенмен, иврит тілінде "тимшел" деген сөз жоқ; Төрелік кітабы 4:7-де "тимшол" деп оқылады, ол "moshel" етістігінің ("басқару") екінші жақ, жекеше, еркек түріндегі болашақ шақ. Сондықтан, "сен билейсің" немесе "сен үстемдік етесің" деп аударуға болады. Роман ішінде Ли кейіпкері "тимшел" мағынасын "Сен қалауыңша істей аласың" деп түсіндіреді. Дэниел Левин Стейнбектің иврит сөзін қолдануының мән-жайларын зерттейді, сондай-ақ Стейнбектің аудармадағы қателігінің себептері мен салдарына қатысты мәселелерді қарастырады.

Даму тарихы

Романды жазғанда, Штайнбек кітапқа бірнеше мүмкін атауларды қарастырды, олардың ішінде бастапқы жұмыс атауы болған "Салинас аңғары"; Техас штатындағы бір бизнесмен оны көбірек таралуға ие етуді ұсынғаннан кейін "Менің аңғарым"; "Аңғарға дейін"; және кейіннен, ол Киелі кітапқа сілтеме жасауды тікелей атауға енгізуге шешім қабылдағаннан кейін "Каин белгісі". Тек Каин мен Хабиль туралы 16 тармақты мәтіннің өзінде жазғаннан кейін ғана ол соңғы тармақтың соңғы үш сөзін, "Еденнен шығысқа қарай" дегенді құлшына қолданды:

"Каин Раббының алдынан шығып, Еденнен шығысқа қарайғы Нод елінде қоныстанды." (Тек қана, 4:16)

Стайнбек қолжазбасын аяқтағаннан кейін досына былай деп жазды: "Мен кітабымды бір апта бұрын аяқтадым. [ ] Өмірімде жасаған ең ұзақ және сөзсіз ең қиын жұмыс. Мен өмірім бойы жазғым келгеннің бәрін осы кітапқа салдым. Осы – "кітап". Егер ол жақсы болмаса, мен өзімді барлық уақыт алдап келгенім. Мен тоқтамаймын, бірақ бұл маңызды кезең және мен босағандай сезінемін. Мұны жасағаннан кейін мен қалағанымды істей аламын. Менде әрқашан жазылып күтіп тұрған кітап болды".

Жариялану тарихы

"Едемнің шығысы" кітабы алғаш рет 1952 жылдың қыркүйегінде Viking Press баспасында жарық көрді. Бірінші басылым екі рет басылды: 1500 данасына Штайнбек қол қойды, ал екінші басылым қолтаңбасыз болды. Екі басылымда да 281-беттің 38-жолында қателік бар: "Том ілгек қағып, түйін тоқуда болғанда, мен сызықтың қысымын ұстап тұрғанымды есіме түсіремін". Нұсқадағы "bight" сөзі түзету кезінде қатемен "bite" сөзіне ауыстырылған. Көптеген сыншылар романды зорлық-зомбылық пен сексуалдық садизмді бейнелеуіне байланысты қайталанғысыз, бірақ тартымды деп тапты. Атап айтқанда, Кэти кейіпкерінің (және оның қатыгездігінің) сенімсіз және жағымсыз екендігі сыншылардың назарына ілікті. Басқалары Штайнбектің философиясы романға тым күшті әсер еткенін айтып, оны моралист деп санайды. Көптеген оқырмандар бірінші тұлғадағы баяндаудың мазмұнды бұзып жіберетінін, себебі ол роман бойында тұрақсыз қолданылғанын атап өтті. Сыншылар символизмді тым айқын, повестьті ұйымсыз, ал кейіпкерлерді шынайы емес деп сынады.

Бейімделулер

Кітап режиссер Илия Казанның 1955 жылы Джеймс Дин, Джули Харрис, Ричард Давалос, Реймонд Масси, Джо Ван Флит және Бурл Айвс ойнаған "Едемнің шығысы" фильмінде киноға бейімделді. Фильм кітаптың төртінші және соңғы бөлігін ғана қамтиды; Дин Адамның ұлы Кал рөлін, ал Давалос Калдың егіз інісі Арон рөлін ойнайды. 1981 жылы ABC телеарнасы романның мини-сериалын жасады. Ол үш бөлімнен тұрады және Карен Аллен, Энн Бакстер, Харт Бохнер, Тимоти Боттомс, Сэм Боттомс, Брюс Бокслейтнер, Ллойд Бриджес, Говард Дафф, Уоррен Оутс, Сун Тек О және Джейн Сеймур ойнады. 1995 жылы Такарадзука ревюының Гүлдер труппасы кітаптың төртінші және соңғы бөлігін музыкалық қойылым түрінде сахналады. Қойылымның сценарийін және режиссурасын Тани Масадзуми жазды, ал басты рөлдерде Майя Мики Кал және Джунна Риса Абра рөлінде ойнады. 1998 жылы австралиялық театр продюсері Роб Кросер Independent Theatre және Элейн Стейнбек бірлесіп Аделаидада сахналық қойылым қойды. 2009 жылдан бастап Universal Pictures романына негізделген тағы бір фильмді жоспарлауға әрекеттенді. Бұрын Universal нұсқасынан бөлек, Рон Ховард пен Пол Аттаназио қатысқан нұсқа жасалған. Universal аясындағы алғашқы әрекет 2009 жыл шамасында Кристофер Хэмптонның сценарийі бойынша Том Хупердің режиссерлік жұмысы болуы тиіс еді. 2013 жылы Гэри Росс жобаға сценарист және режиссер ретінде қосылды, ал Женифер Лоуренс Кэти Эймс рөліне тартылды. 2014 жылдың сәуір айында Росс фильм екі бөлікке бөлінетінін мәлімдеді. 2015 жылы Чикагодағы Steppenwolf театры романды сахнаға қойды. 2022 жылдың маусым айынан бастап Netflix романды шектеулі серия ретінде бейімдеп жатыр, Зои Казан сценарийін жазып, атқарушы продюсерлікпен айналысса, Флоренс Пьюг басты рөлде ойнауға және продюсерлікке қатысуда.