Кіріспе

1925 жылы пайда ұшақ отбасы De Havilland DH.60 Moth - 1920 жылдары британдық екі орындық тур және оқу ұшағы, оны de Havilland Aircraft Company ұшақ сериясына әзірледі.

Даму

DH.60 ұшағы DH.51 ұшағынан жасалған. ADC Cirrus-пен жұмыс істейтін DH.60 Moth прототипі (тіркеу G EBKT) алғашқы ұшуын Джеффри де Гавиланд 1925 жылы 22 ақпанда Stag Lane әуеайлағында орындады. Moth - екі орындық екіұшақты ағаштан жасалған ұшақ. Оның фюзеляжы фанерамен жабылған, беті матамен жабылған. Ұшақтардың конструкциясының пайдалы ерекшелігі - қапталған қанаттары, олар ұшақ иелеріне ұшақты кішірек орынға орналастыруға мүмкіндік берді. Ол кездегі әуе министрі Сэмюэл Хоэр ұшаққа қызығушылық танытты, ал әуе министрлігі бес ұшу клубына субсидия берді және оларды Moths-пен жарақтандырды. Ол 1925 жылы Алан Кобхам ұшқан Король кубогы жарысына қатысқан. Англиядағы ұшу мектептеріне жеткізілімдер басталды. Алғашқы ұшақтардың бірі екі металлдан жасалған қону тетігімен жабдықталған. Бастапқы өндірістегі көбелектер кейіннен Cirrus I көбелектері деп аталды. 1927 жылы Король кубогы жарысына үш ұшақ ішкі өзгерістермен және төменгі қозғалтқыш орнатылған Cirrus II қозғалтқышымен модификацияланды. DH.60X бастапқы аталуы (эксперименттік) көп ұзамай Cirrus II Moth болып өзгертілді; DH.60X аталуы 1928 жылы Gipsy I-ге арналған екі білікпен қайта қолданылды. DH.60X Cirrus Moth ұшағының өндірісі кейіннен Gipsy қуатты нұсқаларымен ауыстырылды, бірақ ол әлі де арнайы тапсырыс бойынша қол жетімді болды.

Гипсомотор

"Cirrus" қозғалтқышы сенімді болса да, оны жасау сенімді емес. Ол бірінші дүниежүзілік соғыста артық болған 8 цилиндрлі Renault қозғалтқыштарының компоненттеріне байланысты болды, сондықтан олардың саны артық Renault-тың қорларымен шектелген. Сондықтан де Хавиланд Cirrus-ты Фрэнк Халфорд жобалаған жаңа қозғалтқышпен ауыстыруды шешті. 1928 жылы жаңа де Гавиланд Gipsy I қозғалтқышы қолжетімді болған кезде, компанияға тиесілі DH.60 Moth G EBQH DH.60G Gipsy Moth прототипіне айналды. Қуаттылығы артумен қатар, бұл жаңартудың басты артықшылығы Gipsy моторын толықтай жаңа, Moths өндірісі үшін қажетті көлемде болды. Жаңа Gipsy қозғалтқыштары Moth ұшақтарының фреймдерімен қатар өндіріс желісінде үйде ғана жасалуы мүмкін. Бұл де Гавиллендке Moth ұшағының құрылысын, қозғалтқышын және барлық процестерді басқаруға мүмкіндік берді, өнімділікті жеңілдетті және ақыр соңында өндіріс шығындарын төмендетеді. Алғашқы DH.60 ұшағы салыстырмалы түрде қарапайым 650 фунт стерлингке ұсынылса, 1930 жылы жаңа Gipsy моторымен жұмыс істейтін Моттың бағасы жақсартылған қозғалтқышына қарамастан, әлі де 650 фунт стерлинг болды. Гипси Мотттың металл фюзеляж нұсқасы DH.60M Мотт деп аталды және бастапқыда шетелдегі клиенттер үшін, әсіресе Канада үшін жасалды. DH.60M Австралия, Канада, АҚШ және Норвегияда лицензиялық өндірілді. Сонымен қатар 1931 жылы DH.60M нұсқасы DH.60T Moth Trainer ретінде әскери дайындық үшін сатылды. 1931 жылы Gipsy II қозғалтқышын жаңартып, де Гавиланд қозғалтқышты кері бұрып, Gipsy III деп атады. Бұл қозғалтқыш DH.60G III Moth Major деп қайта аталатын Moth ұшағына орнатылды. Бұл ұшақ әскери оқу-жаттығу базарына арналған, ал алғашқы ұшақтардың кейбіреулері Швед Әуе күштеріне жеткізілді. DH.60T Moth-тың қозғалтқышы Gipsy III-ге сәйкес өзгертілді және бастапқыда DH.60T Tiger Moth деп аталды. DH.60T Tiger Moth ұшағы қосымша өзгертілді. Ол негізгі ұшақтарды артқа қарай тартты, ал кабинаның тіректері алдыңғы кабинадан шығуды жақсарту үшін алға жылжытылды. Өзгерістер өте үлкен болғандықтан, ұшақ қайтадан DH.82 Tiger Moth болып қайта аталды.

Дизайн

Двигательден басқа, жаңа Gipsy Moth стандартты DH.60 болды. Қозғалтқышты орналастыру үшін өзгерістерден басқа, фюзеляж бұрынғыдай болды, шамды шаю әлі де кабинаның сол жағында және оң жағындағы логотип әлі де "De Havilland Moth" деп жазылған. Отын резервуары әлі де жоғарғы қанаттың ортаңғы бөлігін құрайтын ауа профиліне орналастырылған. Қанат фюзеляждың қасына бүгіліп, төменгі негізгі қанатқа де Гавиландтың патенттелген дифференциалдық айлерондары орнатылған, ал жоғарғы қанатқа айлерондар жоқ. Түстердің таңдауы бұрынғыдай қарапайым болды: қанаттары мен құйрығы "Мотт күміс", фюзеляж сатып алушы таңдаған түсте.

Пайдалану тарихы

Бастапқы DH.60 мен жаңа DH.60G арасында нақты салыстыру болмағандықтан, Gipsy Moth тез арада Ұлыбританиядағы жалғыз шынайы демалыс ұшағы ретінде британдық ұшу клубтарының негізгі тірегі болды. 1929 жылы Британиядағы әрбір 100 ұшақтың 85-і бір немесе басқа типтегі күбәләктер, олардың көпшілігі - гипси күбәләктері деп есептелді. Бұл де Хавиллендтің Cirrus қозғалтқышынан өз Gipsy қозғалтқышына ауысқандығына қарамастан, Cirrus-тың артық бөлігі нарыққа құйылып, Avro Avian, Klemm Swallow және Miles Hawk сияқты Cirrus-пен жұмыс істейтін ұшақтар ұшақтары ұшу клубы мен жеке нарық үшін күресуге кірісті. DH.82 Tiger Moth ұшағы өндірісте алмастырылса да, Gipsy Moth ұшағы Ұлыбританияның әуе өнерінің басты тірегі болып қала берді. Соғыстың соңы "жипси" көбелектерінің жойылуына әкеліп соқты. Соғыстан кейін ол тез арада "Тайгер" көбелектерімен алмастырылды.

DH.60 Ұшу клубтарында көбелек

DH.60 дұрыс уақытта дұрыс жерге келді. 1925 жылы "Мот" ұшағының алғашқы ұшуымен қатар, "Royal Aero Club" ұшақ мектебінің және клубтарының алғашқы бесінің пайда болуымен қатар, өзінің қарапайымдылығы мен өнімділігімен "Мот" ұшағы клубтарды жабдықтау үшін таңдалған ұшақ болды. Кейін де Хавиланд бұл табысты Moth ұшағын бұқаралық өндіріске арналған ұшаққа айналдыруға жұмсады. "Күлкі" аэроклубтарды әуе клубының "Күлкі" жасағанындай етіп жасады. "Мот" ұшағы қазіргі заманғы ұшақтар пайда болғаннан кейін де клубтардың негізгі тірегі болып қала берді. Де-Хавиландтың Moth-тың қанаттары мен құйрығын күміске бояу әдетінің арқасында клубтардың ұшақтарын бір ерекше түске бояу арқылы ерекшелендіру әдетін де пайда болды. Лондон аэроклубының ұшақтарының фюзеляжы сары (плюс сары төбелер мен дөңгелектер); Ньюкаслдың қызыл. Жасыл - Мидлендс, көк - Ланкаширді білдіреді. Тіркеу әріптері қанатта қара түсті, ал клубтың түсіне байланысты, фюзеляжда қара немесе ақ түсті. Корольдік Аэро Клуб ұшқыштар клубтарының идеясын басқа да одақтас мемлекеттерге ұсынған кезде, де Гавиленд ұшақ компаниясы да осылай етті және көп ұзамай Австралия мен Канадада жергілікті ұшқыштар клубтарын гипси мотықтарымен қамтамасыз ету үшін еншілес компаниялар құрды. Канадалық күбәләктер қыста ұшу үшін ажыратылатын шатырмен ұсынылды. Гипси Мотты шығаруға лицензия алған басқа зауыттар Австралиядағы Ларкин Aircraft Supply Company (RAAF үшін 32 DH60 Cirrus Moths), 6 DH60M және Commonwealth Dockyards (Codock) RAAF үшін 1 DH60G, Genairco 3 DH60X, де Хавилландтың Австралиядағы жеке зауыты 7 DH60G Gipsy Moths құрастырды. DH60 ұшағын басқа да компаниялар - Франциядағы Morane Saulnier (40 дана), АҚШ-тағы Moth Aircraft Corporation (18 дана DH60G және 161 дана DH60M). Тағы 40 ұшақты де Хавиленд Канада, ал 10 ұшақты Норвегиядағы Норвегия әскер ұшақ фабрикасы құрды. (Австралиядағы General Aircraft Company (Genairco) RAAF үшін 6 DH60 Cirrus Moth ұшағын жөндеуден өткізгеннен кейін, DH60X Cirrus II Moth ұшағының 3 жергілікті үлгісін жасап шығарғаннан кейін, өздерінің туынды "Aussie Moth" бипланын жобалап, жасап шығарды. Бұл Genairco дизайнына қатты әсер етті және DH60 фюзеляждың орналасуына негізделді, бірақ жоспарланған жақсартулармен, соның ішінде алдыңғы пилот кабинасында 2 адам отыратын кең фюзеляж, терең кабина есіктері және басқа қанаты мен руль профилі бар. Бастапқыда "Genairco Moth" деп аталса да, қазір "Genairco Biplane" деп аталады, бұл кейінірек 9 ұшақ (кабиналы биплан ретінде 2 жасалды) DH60 Moth нұсқалары емес, кейбір DH өндіріс тізімдеріне қарамастан.

DH.60 Жеке пайдаланудағы көбелек

Көптеген Gipsy Moth ұшақтары ұшқыштар клубтарына тиесілі болды, бірақ Уэльс принсі жеке ұшақпен ұшу үшін Gipsy Moth (G AALG) сатып алғаннан кейін, ұшақ жоғары қоғаммен танымал болды. Сонымен қатар, "Мот" көптеген рекордтық ұшуларда пайдаланылды. "Жалғыздықты ұшқан" сэр Фрэнсис Чичестер өзінің "жипси моласын" Англиядан Австралияға, одан әрі Жаңа Зеландияға, содан кейін Тынық мұхит арқылы Жапонияға ұшты. Ол әлемді әуемен айналайын деп жоспарлағанмен, Жапонияда болған апат оны теңізге ауысуға көндірді. (Солдан кейін Чичестер өзінің яхталарын 'Gipsy Moth II', 'Gipsy Moth III' және ең танымал 'Gipsy Moth IV' деп атады.) Авиатрикалардың ішінде Лондон хатшысы Эми Джонсон өзінің Gipsy Moth (G AAAH "Jason") ұшағын 1930 жылы Австралияға 17703 км ұшты, ал Жан Баттен Англиядан Үндістанға және Англиядан Австралияға ұшулары үшін Gipsy Moth ұшағын қолданды (Индияға ұшатын ұшақ G AALG болды, ол ұшақты сол кезде иеленген Виктор Дореден қарызға алған). 1928 жылдың наурыз айында Мэри Бейли өзінің Cirrus Moth ұшағын Кройдоннан Кейптаунга үш апталық сапармен жалғыз өзі ұшып барып, келесі жылы қайтып келді.

DH.60 Әскери қызметте

DH.60T әскери жаттықтырушы ретінде жарнамаланғанымен, оған деген қарсылық өте аз болды. RAF бастапқыда сынақ үшін бірнеше ұшақ сатып алды және Moth-тың көптеген аспектілері әскери ұшуды оқыту әдісіне сәйкес келмейтінін анықтады. Алайда 1931 жылы RAF 124 DH.60M Moth сатып алды және оларды 1939 жылға дейін Орталық ұшу мектебі және басқа да оқу бөлімшелері қолданды. Алайда, көбелекті жаттықтырушыларды бірқатар шетелдік әуе күштері тапсырды, соның ішінде Аргентина, Австралия (жоғарыда көрсетілгендей), Австрия, Норвегия, Португалия, Швеция және Дания әскери-теңіз күштерінің ұшу бөлімі. Финляндияның Valtion компаниясы 21 Moth жаттықтырушысын құрды, оның 18-ін Финляндияның Әуе күштері сатып алды. Алғашқы үлгілерде Cirrus қозғалтқышы, ал кейінгі 11 үлгіде Hermes қозғалтқышы, X типті қону тетігінің тіреуіштері және жергілікті өндірілген қозғалтқыш қақпағы болды, бұл "Härkä Moth" ("Бұлл Moth") деген атауға ие болды. Парагвай үкіметі Чако соғысы кезінде екі "жипси" көбелектерін сатып алды. Олар байланыс ұшақтары ретінде пайдаланылды. Бірі Ню Гуасу әуе базасында болған апаттан қайтыс болды, екіншісі соғыстан аман қалды. 1936 жылы Парагвай аэроклубына берілді. Әскери Moth-тардың басым бөлігі азаматтық спорттық ұшақтар болды, олар өз елдерінің әуе күштеріне таң қалды және жаттықтырушылар мен байланыс ұшақтары ретінде пайдаланылды. Осылайша, азаматтық ұшақтар Испанияда Азамат соғысы кезінде Ұлттық және Республикалық әуе күштері үшін ұшып кетті. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үлкен масштабта қайталанды, онда Moths басқаларымен бірге Египет, Қытай (жапондықтар үшін ұшқан бірнеше қытайлық ұшақтармен), Ирландия, Италия, Ирак, Бельгия Конгосы, Голландия Шығыс Үндісі (кейін Индонезияның әуе күштері иеленді), Оңтүстік Африка, Жаңа Зеландия және АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін ұшып кетті.

Тірі қалған әуе кемелері

Қазіргі уақытта Ұлыбританияның әуе кемелерінің тізілімінде 31 de Havilland DH.60 Moth бар (2017 жылдың тамызынан бастап). Қазіргі уақытта Австралия әуе кемелерінің тізілімінде 19 DH.60 Moth бар (2023 жылдың 7 мамырына). Қазіргі уақытта Австралияда 7 статикалық дисплейлі DH60 бар (бір DH60X, 3 DH60G және 2 DH60M). Норвегияның Осло қаласынан тыс жердегі Кьеллер әуежайында бір DH.60M бар. 1929 жылы наурыз айында де Хавиланд компаниясы құрастырған бұл ұшақ Австралияға жеткізіліп, VH UKC ретінде тіркеліп, сол жылы Сидней мен Перт арасындағы әуе жарысында жеңімпаз атанды. 1930 жылы мамыр айында апатқа ұшырап, кейіннен сақталған. 2007 жылы Норвегиядағы Kjeller Flyhistoriske Forening сатып алған және он жыл ішінде жаңа стандартқа қайта құрылған. Жаңа тіркелімі LN KFM-мен ұшуға жарамды. Ең көне DH.60 Moth (G EBLV 1925 жылы салынған, 8 үлгісі салынған), 2023 жылдан бастап ұшуға жарамды болып қалады, және бұрын Ұлыбританиядағы BAe Systems Heritage Flight компаниясына тиесілі және басқарылса да, ол қазір Шаттлворт Жинағына, Олд Уорден аэродромына берілді. 1928 жылы DH.60X Moth (G EBWD) авиация тарихындағы кез келген басқа ұшақтан ұзақ уақыт бойы бір әуеайлақта (Олд Уорден) орналасқан. Бұл Moth бастапқыда Ричард Шаттлворттың жеке ұшағы болды, ол ұшуды үйренді және оның мансабы кезінде бастапқы Cirrus Hermes қозғалтқышымен, бірақ X аяқты астымен және алдыңғы және артқы кабинадағы әртүрлі жел әйнектермен кеңінен өзгертілген. Ол 2017 жылдың тамызында ұшуға жарамды болып қала береді және жаз айларында британдық авиашоуларда көрсетіледі. VH UAE - әлемдегі екінші ең көне DH.60 ұшағы (192 сериялы нөмірі, 1925 жылы салынған, 12-ші үлгісі), экспортталған алғашқы DH60, ол алғаш рет Австралияда 5 қарашада G AUAE ретінде тіркелді, кейіннен қазіргі VH тіркеу белгілеріне жаңартылды, бұл Австралиядағы ең ұзақ тіркелген, ұшақ. Ол RAAF-қа ІІ дүниежүзілік соғыс кезінде оқу қызметіне енгізілген (A7 88), 1945 жылы жойылған. "VH" бастапқы тіркеу қайта берілді. 2000 жылы қысқа уақытқа қалпына келтірілгеннен басқа, ұшақ 1925 жылдан бері ұшуға жарамды және тіркелген. 1928 жылы салынған DH.60X Moth G EXBU кодымен, бірақ испандық тіркеу EC KCY, ұшу жағдайында сақталады және Мадридтегі Куатро-Винтос әуеайлағында Fundación Infante de Orleans ұйымдастырған ай сайынғы авиашоуға үнемі қатысады.