Кіріспе

Фенетиллин (BAN, USAN) - амфетамин мен теофиллиннің кодрогы және екеуінің де продоругы. Ол сондай-ақ фенетиллин және фенетиллин (INN) деп те жазылады; оның басқа атаулары амфетаминоэтилтеофиллин және амфетилин. Препарат психостимулятор ретінде Captagon, Biocapton және Fitton брендтерімен сатылды. Қазір көптеген елдерде заңсыз және негізінен заңсыз пайдалану үшін өндіріледі. Сирия әлемдегі есірткі өндірушілердің ішіндегі ең ірісі болып саналады, ол әлемдік өнімнің 80%-ын құрайды.

Тарих

Фенетиллинді алғаш рет 1961 жылы Degussa AG неміс фармацевтикалық компаниясы синтездеді және шамамен 25 жыл бойы амфетамин мен ұқсас қосылыстарға жұмсауырақ балама ретінде қолданылды. Фенетиллин үшін FDA-ның мақұлдаған көрсетілімдері болмаса да, ол "гиперкинетикалық балаларды" емдеуде, қазір зейін тапшылығы гиперактивтілік бұзылымы деп аталатын және аз кездесетін нарколепсия мен депрессияда қолданылған. Фенетиллиннің басты артықшылықтарының бірі - оның қан қысымын амфетаминнің эквивалентті дозасымен бірдей жоғарылатпауы және жүрек- қан тамырлары аурулары бар науқастарға қолданылуы. Фенетиллиннің амфетаминге қарағанда аз жанама әсері және пайдалану мүмкіндігі аз деп саналды. Дегенмен, фенетиллин 1981 жылы АҚШ-та I кестедегі бақылаудағы зат ретінде тізімге енгізілді, ал ол 1986 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы психотроптық заттар туралы конвенцияға сәйкес халықаралық тізімге енгізілгеннен кейін көптеген елдерде заңсыз болды, тіпті фенетиллинді теріс пайдаланудың нақты жиілігі өте төмен болса да. Фенетиллин организмде екі препаратты - амфетаминді (ауызша дозаның 24, 5%) және теофиллинді (ауызша дозаның 13, 7%) құрайды, екеуі де белсенді стимуляторлар болып табылады. Фенетиллиннің физиологиялық әсері осы екі қосылыстың үйлесімінен туындайды, бірақ оның қалай болатыны толықтай белгісіз, және ол метаболизмнен кейін өндірілетін амфетамин мен теофиллиннің синергетикалық әсерін қамтиды. Фенетиллиннің бөліну алдындағы фармакологиялық әрекеті де нашар анықталған, бірақ ол бірнеше серотонин рецепторларына тікелей әсер етеді.

Зорлық-зомбылық және заңсыз сауда

Орта Шығыс елдері арасында Captagon брендімен танымал фенетиллинді теріс пайдалану кең таралған, ал оның заңсыз екеніне қарамастан, оның жалған нұсқалары әлі де қолжетімді. Каптагон Таяу Шығыстан тыс жерлерде өте сирек кездеседі, сондықтан полиция оны тани алмай қалуы мүмкін. Captagon өндірісі мен экспорты Сирия үкіметі демеушілігімен ірі өнеркәсіпке айналды, оның экспортынан түскен табысы оның шетелдік валютасының 90% -дан астамына ықпал етеді. Асад режимі Captagon компаниясының жыл сайынғы тауарларының құны 2022 жылы 57 миллиард АҚШ долларына тең болады деп есептейді, бұл Мексиканың барлық есірткі барондарының жалпы саудасынан үш есе көп. Бұл заңсыз таблеткаларда көбінесе "амфетамин, кофеин және әртүрлі қоспалар" бар. Фенетиллин Батыс Азияда танымал дәрі болып табылады. Американың CNN телеарнасы 2015 жылы Сириядағы жауынгерлік топтар оны қолданады деп хабарлаған. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, Сирияның Башар әл-Асад үкіметі Сирияның құпия қызметімен келісіп, Каптагон өндірісін қаржыландырып, оның есірткі сатушыларының желілерін демеушілік етіп келеді. Ол жергілікті жерде арзан әрі қарапайым әдіспен өндіріледі. 2019 жылдың шілдесінде Ливанда каптагон таблеткасы 1,50 доллардан 2,00 долларға дейін сатылды. 2021 жылы Сирияда сапасы төмен таблеткалар жергілікті жерде 1 доллардан төмен сатылды, ал сапасы жоғары таблеткалар шетелге контрабандалық жолмен әкетіледі және Сауд Арабиясында олардың әрқайсысы 14 доллардан жоғары болуы мүмкін. Ұлттық есірткіге қарсы бақылау комитетінің бас хатшысы, есірткіге қарсы және алдын алу жөніндегі басқарманың директорының орынбасары Абделела Мохаммед Әл-Шарифтің айтуынша, Сауд Арабиясында он екі мен жиырма екі жас аралығындағы тұтынушылардың қырық пайызы фенетиллинге тәуелді. 2017 жылы Каптагон Арабия түбегіндегі ең танымал рекреациялық есірткі болды. 2015 жылдың қазан айында Сауд Арабиясының патшалық отбасының мүшесі, принц Абдель Мохсен бен Уәлид бен Абдулазиз және тағы төрт адам Бейрутта есірткі айналымы үшін айыптаумен ұсталды. Келесі айда Франс Пресс агенттігі Түркия билігінің Сирия шекарасындағы Хатай аймағында рейдтер кезінде екі тонна Captagon - шамамен он бір миллион таблетканы ұстап алғанын хабарлады. Бұл таблеткалар Сирияда өндіріліп, Персия шығанағындағы араб мемлекеттеріне жеткізілетін болды. 2015 жылдың желтоқсан айында Ливан армиясы елдің солтүстігінде есірткі өндірудің екі ірі цехын тауып, көп мөлшерде Каптагон таблеткаларын ұстап алғанын мәлімдеді. Екі күн бұрын Бейрут әуежайында Мысырға экспортталатын мектеп үстелдеріне жасырылған үш тонна Каптагон мен гашиш тәркіленді. 2016 жылы Бастилия күні Ниццада 84 адамды өлтірген француздық-тунистік Мохамед Лахуайе Бухелдің ұялы телефонынан есірткіге сілтеме табылды. 2017 жылдың мамыр айында Шарль де Голль әуежайындағы француз кедені Ливандан Сауд Арабиясына тасымалданатын 750 000 Captagon таблеткасын ұстады. 2017 жылы Шарль де Голль әуежайында таблеткалардың тағы екі партиясы табылды: қаңтарда Чехияға, ал ақпанда болат қалыптарға жасырылған. Қосымша тергеу барысында тәркіленген өнімдерде негізінен амфетамин мен теофиллиннің қоспасы бар екені анықталды. 2018 жылдың қаңтар айында Сауд Арабиясы Иордания шекарасына жақын орналасқан Аль-Хадита өткелінен 1,3 миллион каптагон таблеткасын ұстап алды. 2018 жылдың желтоқсан айында Грекия Ливияға бара жатқан алты тонна өңдеулі марихуана мен үш миллион Каптагон таблеткасын тасымалдайтын сириялық кемені ұстады. 2019 жылдың шілдесінде Грекияда 5,25 тонна салмақтағы 33 миллион Captagon таблеткасы Сириядан келіп түскен. 2019 жылдың шілдесінде Біріккен Араб Әмірліктерінде бір қайықтан сегіз жүз мың каптагон таблеткасы табылды. 2019 жылдың тамызында Сауд Арабиясының әл-Хадитадағы кедені жүк көлігі мен жеке көлік ішінде табылған 2,579,000 каптагон таблеткасын ұстап алды. 2020 жылдың ақпан айында БАӘ Сириядан Джебель Алиге жеткізілген электр кабельдерінен 35 миллион каптагон таблеткасын тапты. 2020 жылдың сәуір айында Сауд Арабиясы Сириядан контрабандалық жолмен әкелінген 44,7 миллион каптагон таблеткасын ұстап алды және есірткі контрабандасы мәселесін келтіріп, Ливандан жеміс-жидектер мен көкөністердің импортына тыйым салды, бұл Ливан салатасының бағасының құлдырауына әкелді. 2020 жылдың 1 шілдесінде Италияның Guardia di Finanza және Кеден және Монополия агенттігі Италияда ұйымдастырған есірткіге қарсы операция кезінде 14 тонна амфетаминді ұстап алды, олар Сириядан контрабандалық жолмен әкелінген, ал бас�...

Сириядағы өндіріс

Сириядағы азамат соғысында бұл дәрі-дәрмектің рөлі болды. Фенетиллин өндірісі мен сатуы қару-жараққа қаржы бөлуге пайдаланылатын үлкен табыстарды әкеледі, ал фенетиллин ұрысшылар үшін ынталандырушы ретінде қолданылады. Кедейлік пен халықаралық санкциялар заңды экспортты шектейді. 2021 жылдың мамыр айында Ұлыбританияның The Guardian газеті Сирияда Captagon өндірісінің экономикаға әсерін есірткі мемлекетінің жанында құрылатын лас бизнес деп сипаттады. Сирияға ағып жатқан есірткі ақшасы заңды бизнесті тұрақсыздауда, оны әлемдік өндіріс орталығы ретінде қалыптастырып отыр. 2021 жылдың маусым айында Сауд Арабиясының Джидда портындағы билігі Ливандан келген темір тақталар жүк тасымалы ішінде жасырылған он төрт миллион Каптагон таблеткасын ұстап алды. Сол айда Сауд Арабиясы өкіметі Джидда портында бірнеше апельсин түсті қораптарға тымыздан әкелінген 4,5 миллион каптагон таблеткасын ұстап алды. 2021 жылдың шілдесінде Сауд Арабиясының кедені Аль-Хадитада қызанақ пастасының жүк тасымалдауында 2,1 миллион каптагон таблеткасын тапты. The New York Times 2021 жылдың желтоқсанында Сирия армиясының элиталық 4-ші бронетанса дивизиясы, оның бауыры Башар Асад Сирияның билеушісі болған Махер әл-Асадтың қолбасшылығында, басқа дәрі-дәрмектермен қатар, Каптагонның өндірісі мен таратылуын бақылайды деп хабарлады. Бұл бөлімше бүкіл Сирия бойынша өндіріс орындарын, қаптау зауыттарын және контрабанда желілерін басқарады және кристалл метамфетаминмен айналыса бастады. Психиатр Роберт Кейслинг: "Бұл адамда өзін жақсы сезіну, қуаныш сезіну сезімі туғызады" дейді. Сондай-ақ, "біз жеңімсіз, еш нәрсе де бізге зиян келтіре алмайды" деген ойға бөлейді. Каптагон ұрысқаны - оқ ату сияқты ауырсынуларға төтеп беру. ХАМАС шекарадан 50 мың каптагон таблеткасын ұстап алғанын және Газаға есірткі құюға тырысқан Израильді кінәлады. Израильдің айтуынша, каптагон 7 қазанда қолданылған, бірақ кейбір сарапшылар бұл туралы күмән келтіреді. Израиль әскерлері шабуылшылардың денесінен каптагон таблеткалары, каптагон ұнтағы мен сұйықтығын тапқан. Бірақ Ньюлайн институтының Кэролайн Роуз, ол ешқашан сұйық түрінде каптагонды көрмегенін айтты. Каптагон прекурсорлары ұнтақ түрінде болуы мүмкін, бірақ каптагонның өзі ұнтақ емес. Ол қорытындылай келе: "Біздің бір рейдте каптагонның екі жаңа түрін тапқанымызға сену қиын. Vice News басылымы Израиль Газа секторын бомбалауды ақтайтын ИГИЛ-мен ХАМАС-ты теңеуге тырысқанын атап өтті.

Реакция реті

Теофиллин (1) алмастыру реакциясында 2 бромхлороэтан (2) қолданып алкильденіп, 7 (2 Хлороэтил) теофиллин (яғни Бенафиллин, Эупнофил) (3) алынады. 7 (2хлороэтил) теофиллин молекулааралық алмастыру реакциясында қалған галогенді қалдыратын топты ығыстыра отырып, үш көміртекті сақиналық субструктураны құрайды. Үш көміртекті сақинаның құрылымы амфетаминдегі негізгі аминмен деформацияланады (4), фенетиллин пайда болады (5).