Кіріспе

Химиялық қосылыс

Амил нитриті – C5H11ONO формуласына ие химиялық қосылыс. Әртүрлі изомерлер белгілі, бірақ олардың барлығында нитрит функционалдық тобына жалғанған амил тобы болады. Алкил тобы реакцияға түспейді, ал химиялық және биологиялық қасиеттері негізінен нитрит тобымен байланысты. Басқа алкил нитриттер сияқты, амил нитриті сүтқоректілерде биоактивті, қан тамырларын кеңейтеді, осының негісінде рецепт бойынша берілетін дәрі ретінде қолданылады. Ингаляциялық қолдануда психоактивті әсері бар, соның салдарынан демалыс үшін қолданылады, оның иісі ескі шұлық немесе лас аяқтар сияқты сипатталады. Алғаш рет 1844 жылы сипатталған, ал 1867 жылы медициналық қолданысқа енгізілген.

Қолданылуы

Амил нитриті бұрын жүрек ауруларын, сондай-ақ стенокардияны емдеу үшін медициналық мақсатта қолданылған. Амил нитриті кейде цианид улануына қарсы дәрі ретінде пайдаланылған. Ол метгемоглобиннің түзілуін күшейту арқылы тотықтырғыш ретінде әрекет етеді деп есептелген. Метгемоглобин өз кезегінде цианидті цианометемоглобин түрінде байланыстыра алады. Бірақ, оны тиімділігі жоғары гидрокобаламинмен алмастырды, ал амил нитритін қолдану тиімсіз және ғылыми дәлелдерге негізделмеген деп танылды. Амил нитриті өнеркәсіптік және тұрмыстық қолданыста тазалау және еріту үшін қолданылады. Ол 1996 жылы озон қабатына зиян келтіргені үшін жаһандық түрде тыйым салынған дихлордифторметанды баспа тізбектерін тазалау құралы ретінде ығыстырды. Ол кейбір парфюмерия құрамына шамалы мөлшерде қосылады. Сонымен қатар, ол рекреациялық мақсатта, қысқа мерзімді эйфориялық күйге түсіретін ингаляциялық зат ретінде қолданылады, ал кокаин немесе МДМА сияқты басқа да психоактивті стимуляторлармен бірге қолданғанда эйфория күшейіп, ұзаққа созылады. Стимуляторлардың әсері біткеннен кейін, жиі кездесетін жағымсыз құбылыс – депрессия немесе мазасыздық, бұл жағдай "күйзеліс" деп аталады; амил нитриті кейде осы теріс әсерлермен күресу үшін қолданылады. Бұл әсері, диссоциативтік әсерлерімен қоса, оны ойын-сауыққа қолданылатын зат ретінде пайдалануға алып келді (попперс қараңыз).

Номенклатура

"Амиль нитриті" термині бірнеше изомерлерді қамтиды. Ескі әдебиеттерде пентил тобы үшін жиі қолданылатын жүйесіз атау – амил, онда амил тобы тік немесе қалыпты (n) алкил тобы болып табылады, ал нәтижесінде алынған амиль нитритінің құрылымдық формуласы CH3(CH2)3CH2ONO, сондай-ақ n-амиль нитриті деп аталады. Амиль нитритінің кең таралған түрі (CH3)2CHCH2CH2ONO формуласына ие изомер болып табылады, оны дәлірек изоамиль нитриті деп атауға болады. Амиль нитраты аттары ұқсас болғанымен, қасиеттері мүлдем басқа. Сонымен қатар, изопропил нитриті ұқсас құрылымға және қолданылуға ие (сонымен қатар "попперлер" деп те аталады), бірақ оның қосымша әсерлері нашар. Амиль нитритін кейде халық арасында банапл газы деп те атайды.

Физиологиялық әсерлері

Амил нитриті, басқа алкил нитриттері сияқты, күшті тамыр кеңейткіш; ол қан тамырларын кеңейтеді, нәтижесінде қан қысымын төмендетеді. Амил нитриті гипертрофиялық кардиомиопатия күдікті пациенттерде жүрек-қан тамырлары стресс-тестілеуі кезінде тамырларды кеңейту, соның салдарынан жүктемені азайту және қысым градиентін арттыру арқылы қарыншадан аортаға қан ағынының бұзылуын тудыру үшін қолданылуы мүмкін, осылайша сол қарыншадан қан шығуының бұзылуына әкеледі. Алкил нитриттері – бұл еріксіз бұлшық еттердің босаңсуына сигнал беретін азот оксидінің көзі. Физикалық әсерлеріне қан қысымының төмендеуі, бас ауруы, бетке қан құйылу, жүрек соғу жиілігінің артуы, бас айналуы және еріксіз бұлшық еттердің, әсіресе қан тамырлары қабырғаларының және ішкі және сыртқы жоғай бұлшық еттерінің босаңсуы жатады. Қайталанбалы қолданудан кейін сырқаттану белгілері жоқ. Дозадан асыру симптомдарына құлайғаны, құсу, гипотония, тыныс жетіспеуі, демқынғыштық және есінен тану кіреді. Әсері өте жылдам, әдетте бірнеше секунд ішінде басталып, бірнеше минут ішінде жоғалады. Амил нитриті сонымен қатар синестезияны күшейтуі мүмкін. Амил нитриті, стенокардиямен ауыратын пациенттерге дәрі ретінде берілген кезде, ампула түрінде де қолданылуы мүмкін. Ампула марляға салынып, пациент стенокардия шабуылы кезінде оны он бес минут сайын қайталап тыныс алады. Дегенмен, амил нитритін ауыз жолымен қабылдау тиімсіз, себебі сіңуі нашар және бауырда кеңінен метаболизмге ұшырайды. Амил нитриті ауыр стенокардияны емдеуде нитроглицеринмен алмастырылды.

Уыттылық

Өмірге қауіпті улану туралы жекелеген жағдайлар болғанымен, әдеттегідей жұтылатын амил нитритінің мөлшері салыстырмалы түрде қауіпсіз деп есептеледі. Дегенмен, сұйық амил нитриті ішкенде өте зиянды, себебі ол қанда қауіпті деңгейде жоғары концентрация тудырады. Қолдану жолына қарамастан, жедел уланудың негізгі себебі – нитриттің қандағы гемоглобиннің маңызды бөлігін оттегізсіз тотықтырып, оттекті тасымалдай алмайтын метгемоглобин құрауы. Ауыр улану жағдайлары метемоглобинемияға алып келеді, оның белгісі – тері астындағы көкшіл-қоңыр түс, оны цианозбен шатастыру мүмкін. 1978 жылғы Дерек Джарманның "Юбилей" фильмінде Амил Нитраты (амил нитритінің дұрыс емес жазылуы) деген кейіпкер бейнеленген. Amyl and the Sniffers панк-тобы өздерінің атында амил нитритін ойын-сауық үшін қолдануға сілтеме жасайды.