Кіріспе
Азербайжандағы зороастризмнің тарихы б. з. б. бірінші мыңжылдыққа немесе одан ертеректе басталады және Ислам дініне кірмес бұрын Ұлы Ирандағы басым дін болды. Бүгінде Азербайжанда зороастризм діні, мәдениеті мен дәстүрлері жоғары бағаланып келеді, ал Нооруз жаңа жылы елдегі басты мерекелердің бірі болып табылады. Зороастризм Әзірбайжан тарихында терең із қалдырды. Бұл діннің іздері әлі күнге дейін Сурахань, Хиналыг және Янар Даг қалаларында көрінеді.
Zoroastrianism in Azerbaijan goes back to the first millennium BC or earlier and was the predominant religion of Greater Iran before the conversion to Islam. Today the religion, culture, and traditions of Zoroastrianism remain highly respected in Azerbaijan, and the new year Nowruz continues to be one of the main holidays in the country. Zoroastrianism has left a deep mark on the history of Azerbaijan. Traces of the religion are still visible in Surakhany, Khinalyg, and Yanar Dag.
Тарих
Әзірбайжан жерінде ежелгі дәуірде әлемдегі ең көне діндердің бірі - зороастризм діні де кең тараған. Зороастризм, өзінің негізін қалаушы ирандық пайғамбар Зороастрмен (Заратустра деп те аталады) өз атын бөлісіп, әлемдегі алғашқы монотеистикалық сенімдердің бірі және 600 жылынан 650 жылына дейін Парсыдағы ресми дін болды. Зороастризм дінінің ұстанымы бойынша, әлемді жаратқан бір ғана құдай бар. Авеста - зороастризмнің қасиетті кітабы, екі негізгі бөлімнен тұрады: ең көне бөлімде он жеті әнұран бар, ал кіші бөлімде ескісіне түсініктеме берілген. Сондай-ақ, онда мифтер, әңгімелер және діни рәсімдер туралы егжей-тегжейлі мәліметтер бар. Зороастризмде от - тазалықтың ең маңызды символы. Зороастрийлер отқа табынады деп қате ойланады, бірақ олар от Ахура Мазданың символы деп санайды. Зороастрдың туған күніне қатысты тарихшылар негізінен б.з.д. 550 жылы Кир II оңтүстік Әзірбайжанды Ахеменидтер империясына біріктірді. Ол билік құрған кезде империяда зороастризм діні басым болды, бірақ ол өз қарамағындағы аумақтардағы адамдарға зороастризмді таңбалауға тырыспады. Дарий I билігі кезінде зороастризм Ахеменидтер империясының, соның ішінде Әзірбайжанның ресми діні болды. Дарий I сатрапияларда да дінге еркін қарады. Ұлы Ескендір Дарий III-ді б. з. б. 331 жылы жеңді. Бұл кезеңде зороастризм әлсіре бастады. Көптеген діни қызметкерлер өлтірілді, ал зороастризмнің көптеген қасиетті жазбалары жойылып, мәңгілікке жоғалып кетті.
Атропатена
328 жылы Атропат, Медияның сатрапы, Атропатенаның тәуелсіз тұлғасын құрды. Мемлекет Иранның Әзірбайжан аймағында орналасқан, сонымен қатар қазіргі Әзірбайжан Республикасының кішігірім бөлігін (яғни Арранды) қамтыған. Атропатенада зороастризм діні басым болғандықтан, оның астанасы Ганзак діни орталыққа айналды. Зороастризм ғибадатханалары сол аймақтың бай мұнай кен орындарынан қуат алды. Көптеген тарихшылар дереккөздеріне сәйкес, "Әзірбайжан" атауы аймақта зороастризмнің танымалдылығынан "Азар" атты парсы сөзінен шыққан.
Қазақстан
Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда қазіргі Әзірбайжан Республикасының солтүстігінде және ішінара оңтүстік Дагестанда Кавказ Албаниясы құрылды. Ахеменидтер, парфяндар, әсіресе, Сасанидтер ықпалы кезінде зороастризм елдегі басым дін болды. Армениялық тарихшы Мовс Каганкатватси Албаниядағы Яздегерд II (438 457) саяси желісін зерттей отырып, "күнәкар Ездегерд билік құрған кезде шайтан оны христиан дінін жоюға итермелегенін" атап өтті, сондықтан ол Албаниядағы христиан дінін қабылдамауды және отқа табынушы сиқыршыларға (Зороастризмге) мойынсұнуды бұйырды. Кавказ Албаниясының аумағында жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде аймақта зороастризмнің таралуын көрсететін көптеген мәдени табылмалар табылды.
Зороастризм сәулеті
Зороастризмнің іздері Баку, Шамаха, Нахчиван, Мингечаур және Талыш-Муган аймақтарында кездеседі. Абшерон түбегі мен Баку ежелгі заманда зороастризмнің орталығы болған. Абшерон түбегінде жағалау мен теңізде табиғи газдың табиғи тұнбалары мол болды. Сасанидтер дәуірінде (ІІІ-ІV ғасырлар), зороастризм мемлекеттік дін деңгейіне көтерілген кезде, Баку өзінің қалалық дамуының жаңа кезеңіне кірді. Қаланың ең танымал сәулет ескерткіші - Қыз мұнарасы және ежелгі қала қабырғалары мен мұнаралары сол уақытқа жататын тарихи ескерткіштер ретінде сақталып келеді.
Атеш-Га Баку
Атешға - біздің заманымыздың XVII ғасырына жататын Әзірбайжанның танымал көне ескерткіштерінің бірі. Ол Каспий теңізінің жағалауындағы астана Бакудан батысқа қарай он бес шақырым жердегі Сурахани ауылында орналасқан. Кейбір деректерде бұл ескерткіш отқа табынушылардың ғибадатханасы деп аталады. Атешга ескерткіші Зороастризм дінінің негізін қалады. Атешғах ғибадатханасы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. Ғибадатхана 1883 жылдан бері пайдаланылмайды.
Хиналиг
Әзірбайжанның Губа ауданының батысында орналасқан Хиналиг ауылы (Хиналуг, Хиналиг) зороастризм ғибадатханаларымен де танымал. Зороастризмнің іздерін көрсететін Бурж ғибадатханасы Хиналигтің ең көне бөлігінде 7 ғасырда салынған. Ауданның айналасында көптеген үңгірлер, пирлер ("қасиетті жер" немесе "құрбандық орны") бар.
Ислам діні Әзірбайжанға келгеннен кейінгі зороастризм
VII ғасырда арабтар Персияны, соның ішінде Әзірбайжанды да жаулап алды. Бұл кезеңде зороастризмнің көптеген ғибадатханалары мен кітапханалары қиратылды және өртелді, ал көптеген зороастризм мәтіндері жоғалды. Бұл олардың дінін ұстануға рұқсат етіледі дегенді білдіреді, бірақ олар джизья төлеуі керек. Барлық қиындықтарға қарамастан, ирандықтар дінін өзгертті, ал зороастризм Ирандағы азшылық дініне айналды.