Кіріспе

1963 жылы Джон ле Карренің тыңшы романы «Суықтан келген тыңшы» кітабы – британдық автор Джон ле Карренің 1963 жылы жарық көрген суық соғыс кезеңіндегі тыңшы романы. Онда британдық агент Алек Лимас, ықпалды Шығыс Германиялық барлау қызметкері туралы дұрыс емес ақпарат тарату үшін Шығыс Германияға жалған дезертир ретінде жіберіледі. Бұл роман ле Карренің «Өлім шақыруы» және «Сапалы кісі өлтіруі» атты алдыңғы романдарының жалғасы болып табылады, ондағы «Цирк» деп аталатын британдық барлау ұйымы және оның агенттері Джордж Смайли мен Питер Гиллам да кездеседі. «Суықтан келген тыңшы» романы батыстық тыңшылық әдістерін батыстық демократия мен құндылықтарына моральдық тұрғыдан қайшы келетіндей бейнелейді. Роман жарық көрген кезде сыншылардың жоғары бағасына ие болды және халықаралық бестселлерге айналды; ол Time журналының «Барлық уақыттың 100 үздік романы» тізіміне енді. 1965 жылы Мартин Ритт режиссерлік еткен киноадаптациясында Ричард Бертон Лимас рөлін сомдады. «Суықтан келген тыңшы» романының кейіпкерлері мен оқиғалары ле Карренің 2017 жылы жарық көрген «Жетірік мұрасы» романында қайта қарастырылады, ол қартайған Гилламға арналған.

Өмірбаян

"Салқыннан келген тыңшы" 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басындағы "Салқын соғыстың" аса шиеленісті кезеңінде орын алады, сол кезде Германияда Варшава шарты мен НАТО арасындағы соғыс басталуы мүмкін болғандай көрінетін. Оқиға Берлин қабырғасы салынғаннан кейін бір жыл өткенде және екіжақты агент Хайнц Фелфенің ашыққа шығып, сотталған шағылыс кезінде басталып, аяқталады. Ле Карренің "Өлілерді шақыру" атты алғашқы романы Джордж Смайли және Ханс Дитер Мунт кейіпкерлерін таныстырды. Сол оқиғада Смайли Сэмюэл Феннанның өзін-өзі өлтіруін тергейді. Ол Шығыс Германияның құпия қызметі мен қайтыс болған адам арасындағы байланысты тез анықтайды және Феннан мен олардың бақылаушысы Дитер Фрей арасындағы қарым-қатынас дұрыс болмағандықтан Мунттың оны өлтіргенін біледі. Мунт Англиядан қашып, Смайли мен Гиллам ұстап алуға үлкермес бұрын Шығыс Германияға қайта оралды. "Салқыннан келген тыңшы" екі жылдан кейін жалғасады, онда Мунт британдық желілерге қарсы барлау операцияларының табысы және Социалистік бірлік партиясының президиумының мүшесі болуының арқасында "Абтайлунгтің" басшысы болып үлкен өркендеуге жетеді. Ле Карре Лимас кейіпкерінің прототипі "жаңбырлық шапан киген Питер Финч сияқты тұлға" болғанын айтты, оны Лондон әуежайында шетелдік валютаның шоғын алып, үлкен виски сұрағанын есіне алды; "архетиптік құпия агент – шаршаған, қай елде екенін шамалы білетін, көп саяхаттаған, бақытсыз". Ол голланд жазушысы Виллем Фредерик Германстың "Дамоклдің қара бөлмесі" романынан да шабыттанды; Германс Ле Карреге теріс пікір білдіріп, оны плагиаттауда айыптады.

Сюжет

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер басып алған Нидерланды мен Норвегияда соғысқан SOE-дің бұрынғы оператившісі Алек Лимас Берлин станциясының станция бастығы, Батыс Берлин циркінің оперативтік бөлімшесі ретінде тағайындалғаннан кейін, өзінің соңғы жасырын оператившісі Карл Римектің, Шығыс Германияның Социалистік бірлік партиясының президиумының мүшесі Ханс Дитер Мунттың қолынан қаза тапқаннан кейін, Лондонға қайтып келеді. Бұрынғы төменгі деңгейдегі құпия қызметкер, бірнеше жыл бұрын Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Сэмюэл Феннанның өлтірілуіне қатысы бар екені белгілі болған Мунт өзінің керемет қарсы құпия қабілеті арқасында Шығыс Германияның бөлім басшысы болды. Бұл шеберлік Лимас желісін жою арқылы дәлелденді. Өзін оператившілері қалмағанын сезінген Лимас Цирк басшысына Бақылауды барып, барлаушылықтан шығып, "суықтан қайтқысы" келетінін айтады. Бақылау одан соңғы тапсырма үшін "суықта" қалуды сұрайды: Шығыс Германияға қашып барып, Мундтты ШІҚ-ның қос агенті ретінде айыптайды. Мундттың бақылау бөлімінің орынбасары Йенс Фидлер Мундттің бас тартқанына сенуде және бұл әрекетте Лимас үшін пайдалы нысана бола алады деп түсіндіреді. Алдымен Лимас миссияда тапқан ақшасын, зейнетақысын және қызметтен кету үшін демалысын алады. Шығыс немістерді Лимастың мүмкіндігінше бас тартқанына сендіру үшін Цирк Лимасты қаржы бөліміне ауыстырады, онда ол алкоголизм белгілерін көрсете бастайды. Ақырында ол өзінің басшылары берген шағын зейнетақыны қолдау үшін цирк шоттарынан ақша ұрлаған деген уәде бойынша кенеттен жұмыстан шығарылады және жәрдемақы алуға мәжбүр болады. Ақырында ол кішкентай кітапханада жұмыс істейді, ал төменгі сапалы пәтерде тұрады. Сол жерде ол Ұлыбританияның жергілікті Коммунистік партиясының хатшысы Лиз Голдпен танысады, екеуі бірте-бірте достыққа түседі, ақырында ғашықтар болады. Ауру кезеңінен кейін Лиздің оған деген сезімдерінің ауқымы ашылғаннан кейін, Лимас оған қоштасатын күн келе жатқанын және оны іздемеуі керектігін айтады. Бірнеше күннен кейін ол қоштасып, "Соңғы қадамды" Бақылау жоспарына енгізеді, оны шабуыл үшін тұтқындап, үш айға бас бостандығынан айырады. Ол өзінің жоспарларына толық араласпас бұрын, Лизді жалғыз қалдырып, Циркінен тыс қалдыруға уәде береді. Бостандыққа шыққаннан кейін Лимасқа шығыс неміс рекрутері келіп, оны Берлиннен білетінін айтады. Ол оны үйінде тұруға рұқсат етеді, оны жалған паспортпен Нидерландыға алып баратын байланыспен таныстырады. Сол жерде Шығыс елдерінің бір агенті оны Нидерландыдағы қауіпсіз үйде цирктегі өткені туралы сұхбатқа алады, содан кейін оны Шығыс Германияға алып барып, Әбделингенің жоғары лауазымды адамдарымен кездеседі, сонымен қатар кез-келген екі еселік агентке төленетін төлемдер туралы кез-келген нұсқамаларды тастайды. Осы оқиғалар болып жатқан кезде, Лизге кенеттен зейнеткер цирк агенті Джордж Смайли келіп, оған бірдеңе қажет болса, оған келуін айтады, Лимаспен қарым-қатынасы туралы сұрайды және Лимас пәтерінің төлемін төлейді. Қазір Шығыс Германияда Лимас ақыры Фидлермен танысады, онда ол ешкімнің ортасында, аз әшекейленген үйде күзетпен ұсталады. Оның күндері негізінен өзінің бұрынғы цирк жұмысы туралы ұзақ талқылаудан тұрады, сонымен бірге жергілікті ауылдарда және төбелерде Фидлермен немесе күзетшімен бірге жүреді. Екі адам көбінесе философиялық пікірталасқа түседі, әсіресе Фидлердің Шығыс Германиядағы өмірге қатысты идеалистік идеологиялық көзқарастарымен салыстырғанда Леймас өмірге деген прагматикалық көзқарасы тақырыбында. Бұл әңгімелесулер Лимас Фидлердің ниеттерінің әділдігі туралы қорқыныш ретінде, сондай-ақ ол өз елі үшін жасаған істерінің моральдық мәні туралы қорқыныш ретінде байқағандығын көрсетеді. Ал Мунт - қатыгез оппортунист, сонымен қатар жалдамалы адам, ол соғыс аяқталғаннан кейін нацистерден кетіп, коммунистерге қосылды. Фидлер сонымен қатар, ер адамдар жақындаған сайын, Мундтқа қатысты күдіктерін атап өтті, және Фидлер Мундттың антисемитизмі оған, еврей адамға әсер ететіні туралы қорқынышын білдірді. Фидлермен тергеу кезінде Лимас өкілеттігінің соңына таман, Мунт Фидлер мен Лимасты кенеттен тұтқындаған кезде, Абтилендегі билік күресінің ауқымы ашылады. Қауіптеніп, Лимас Шығыс Германия күзетшісін өлтіреді және Мундт зауытында оянады, онда Мундт екі адамды да тергеп, азаптайды. Алайда, Фидлер Мундт үшін тұтқындауға бұйрық бергені белгілі болды...

Мәдени әсері

Суық соғыс кезінде жарық көрген «Салқыннан келген тыңшы» романының моральдық тұрғысы, оны революциялық тыңшылық роман ретінде таныстырды. Ол, Шығыс және Батыс елдерінің барлық құпия қызметтері ұлттық қауіпсіздік атынан бірдей принципсіздікке баратынын көрсетті. Ле Карре өзінің батыс тыңшысын моральдық тұрғыдан шаршаған адам ретінде бейнелейді. Алек Лимас әлемінде махаббат – үш өлшемді сезім ретінде суреттеледі, ол қатысушылар үшін апатты салдарларға әкелуі мүмкін. Лимас әлемінде жақсылық әрқашан жамандыққа жеңіліп отыра бермейді, бұл «Таймс» газетінде сынға ұшыраған жеңілісшіл көзқарас. 1990 жылы Криминалдық жазушылар қауымдастығы романды «Барлық уақыттың 100 үздік криминалдық романы» тізімінде үшінші орынға қойды. Бес жыл өткен соң, Американың сырлы жазушылары ұқсас тізімде романды алтыншы орынға ие етті. «Time» журналы «Салқыннан келген тыңшыны» өзінің 100 үздік роман тізіміне енгізгенімен, кітап 2006 жылы «Publishers Weekly» журналының 15 үздік тыңшылық роман тізімінде де бірінші орынды иеленді. «The Telegraph» газетінде жазған Джон Стоктың сөзіне сүйенсек: «Салқыннан келген тыңшы» романының сюжеті швейцариялық сағаттан да дәл құрастырылған. Алек Лимастың аяусыздықпен манипуляцияға ұшырауы, Control-дың Мандт пен Фидлерді аяусыз ойынға салуы және, әрине, Ричард Бертонның қатысуымен түсірілген фильмде мәңгілікке қадалған Берлин қабырғасындағы драматикалық аяқталуы – бәрі есімде. Менің сүйікті Ле Карре романым, оны қайта-қайта оқыған сайын жақсырақ көремін».

Бейімделулер

1965 жылы Мартин Ритт фильмдік бейімдеуін режиссерлік етті, онда Ричард Бертон Лимас рөлінде, Оскар Вернер Фидлер рөлінде, ал Клэр Блум Лиз Голд кейіпкерінің атын өзгертіп, Нан Перри рөлінде ойнады. 2016 жылы Paramount Television және The Ink Factory — Le Carré-дің «Түн күзетшісі» және «Кішкентай барабаншы қыз» телесериалдарын жасаған компания — «Суықтан келген тышқы» романы негізіндегі шектеулі серияны дамытып жатқанын, сценарийін Симон Бофой жазатынын хабарлады. 2017 жылдың 14 қаңтарында AMC және BBC осы сериал үшін The Ink Factory-мен бірікті.

Марапаттар мен ұсыныстар

Ле Карре кітабы 1963 жылы Криминал жазушылар қауымдастығынан "Ең үздік криминалды роман" үшін "Алтын қамыс" сыйлығын жеңіп алды. Екі жылдан кейін АҚШ басылымы "Ең үздік детективтік роман" үшін Американың детектив жазушылары қауымдастығынан Эдгар сыйлығын алды. Бұл екі детектив жазу ұйымынан "Ең үздік роман" сыйлығын жеңіп алған алғашқы туынды болды. 1965 жылғы фильмге кітапты бейімдеген сценаристтер Пол Дэн мен Гай Троспер американдық фильм үшін "Ең үздік киносценарий" номинациясында Эдгар сыйлығын алды. 2005 жылы, "Қамыс сыйлығының" елу жылдығына орай, "Қыстық шпион" кітабы "Қамыстардың қамысы" сыйлығымен марапатталды – бұл "Алтын қамыс" жеңімпаздарының барлық тарихындағы ең үздік деп танылған жеңімпазға бір рет берілетін сыйлық.