Кіріспе

Шпиондық көркем әдебиет – шпиондық қызметті маңызды контекст ретінде немесе сюжеттік құрал ретінде пайдаланатын әдеби жанр. Ол 20 ғасырдың басында ірі державалар арасындағы бәсекелестік пен интригалар, сондай-ақ қазіргі заманғы барлау агенттіктерінің құрылуының ықпалымен пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін фашизм мен коммунизмнің дамуы оған жаңа серпін берді, Суық соғыс кезеңінде дамуын жалғастырды, ал Батыс қоғамдарына қатер төндіретін күшті факторлар – бүлікші мемлекеттердің, халықаралық қылмыстық ұйымдардың, жаһандық террористік желілердің, теңіз қақпасы тонаушылығының және технологиялық саботаж бен тыңшылықтың пайда болуы оған тағы бір серпін сыйлады. Жанр ретінде шпиондық көркем әдебиет тақырыптық жағынан оқиғалы романдарға («Зенда тұтқыны», 1894 жыл, «Қызыл пернель», 1905 жыл), триллерлерге (мысалы, Эдгар Уоллес туындылары) және саяси-әскери триллерлерге («Ширмер мұрасы», 1953 жыл, «Тыныш америкалық», 1955 жыл) жақын.

Тарих

Уильям Бендлер деген сарапшы былай деп атап өтті: "Еврей Библиясының Ешуа кітабының 2-тарауы әлем әдебиетіндегі алғашқы тыңшылық оқиға ретінде қарастырылуы мүмкін. ( ) Джеймс Бонд Псси Галлорды сүйкімділікпен өз жағына тартып, оны Голдфингерге қарсы одақтас еткенге үш мың жыл бұрын, генерал Джошуаның Иерихон қаласына жіберген тыңшылары Рахаб атты әйелге де сондай әрекет жасады".

XIX ғасыр

Тыңшылық жанры 19-ғасырда пайда бола бастады. Шпиондық романдардың алғашқы үлгілері – американдық жазушы Джеймс Фенимор Купердің "Тыңшы" (1821) және "Браво" (1831) романдары. "Браво" романы Венецияны "бейбіт республика" маскасын киген қатал олигархиялық қала-мемлекет ретінде бейнелей отырып, Еуропаның республикалық идеологияға қарсылығын сынап көрсетеді. 19 ғасырдағы Францияда Дрейфус ісі (1894–1899) тыңшылыққа қоғамдық қызығушылықтың артуына ықпал етті. Шамамен он екі жыл бойы (шамамен 1894–1906), халықаралық тыңшылық, мемлекетке опасыздық және антисемитизм элементтерін қамтитын бұл іс француз саясатын басып тастады. Бұл оқиғалар туралы әлемдік баспасөз хабарлады: Германияның тыңшы агенті француз армиясының Бас штабының құпияларын Германияға сатқандығы; француз контрразведкасының Париждегі неміс елшілігіндегі қоқысты қарап шығу үшін тазалаушыны жіберуі – бұл жаңалықтар сәтті тыңшылық романдарына шабыттандырды. Кем дегенде екі Шерлок Холмс әңгімесінде тыңшылық тақырыбы айқын көрінеді. "Теңіз келісіміне қатысты оқиға" әңгімесінде Холмс Ұлыбритания мен Италия арасындағы құпия теңіз келісімінің мәтінін, батыл тыңшы ұрлаған құжатты табады. "Соңғы қимылы" әңгімесінде Холмс өзі қос агент рөлінде әрекет етеді, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияға көптеген жалған ақпарат береді.

ХХ ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі шпиондық әңгімелердің негізгі тақырыптары – Еуропалық отаршылдық державалардың Азияда басымдық үшін үздіксіз бәсекелесі, Еуропадағы қақтығыс қаупінің күшеюі, революционерлер мен анархистерден туындаған ішкі қауіп және тарихи романтика болды. Рудьярд Киплингтің "Ким" (1901) кітабы Орталық Азиядағы, әсіресе Ауғанстандағы үстемдік үшін геосаяси бәсекелестік пен стратегиялық соғыстан тұратын англо-орыс "Ұлы ойынына" арналған. Джозеф Конрадтың "Құпия агент" (1907) романы революциялық топтың маргиналды ерлер мен әйелдерін қозғаған психология мен идеологияны зерттейді. Аты-жөні белгісіз (бірақ орыс екені анық) елшіліктің дипломаты қос агент Верлокты революционерлерді кінәлау ниетімен Гринвич обсерваториясын жарған сәтсіз әрекетті ұйымдастыруға мәжбүрлейді. Конрадтың келесі романы "Батыс көздерімен" (1911) Женевадағы революционерлер тобына кіру үшін Ресей империясымен жіберілген тартыншақ тыңшының тағдырын баяндайды. Г.К. Честертонның "Дүйсенбі күні болған адам" (1908) – детективтердің анархистік ұйымға енуіне негізделген метафизикалық триллер, бірақ шын мәнінде бұл әңгіме қоғамның билік құрылымдарын және азаптың мәнін зерттеуге арналған. Артур Конан Дойлдің ойдан шығарған Шерлок Холмс детективі "Екінші дақтың оқиғасы" (1904) және "Брюс Партингтон жоспарларының оқиғасы" (1912) әңгімелерінде британ үкіметі үшін тыңшы-оңтаушы ретінде жұмыс істеді. "Соңғы садағы" (1917) әңгімесінде ол Ұлы соғыс алдындағы кезеңде Империялық Германияға жалған ақпарат жіберу арқылы елге қызмет еткен қос агент болды. Баронесса Орчидің "Қызыл пернель" (1905) романы француз аристократтарын француз революциясының (1789–99) үрейлі кезеңінен құтқарудағы ағылшын аристократының батылдығын көрсетеді. Алайда, "шпиондық роман" терминін ирландиялық автор Эрскин Чайлдерстің "Жемшіктің құпиясы" (1903) кітабы қалыптастырды. "Жемшіктің құпиясы" Германияның Солтүстік теңіз жағалауында шарлаған екі британдық яхтсменнің Британияға шабуыл жасау жоспарын жасырын түрде білгеннен кейін кездейсоқ тыңшыларға айналуын сипаттайды. Кітаптың сәттілігі басып кіру әдебиетінің жаңа жанрын құрды, ол көптеген еліктеушілермен толып кетті. Уильям Ле Кью және Э. Филлипс Оппенхайм шпиондық фантастиканың, әсіресе басып кіру әдебиетінің ең көп оқылатын және сәтті британдық авторлары болды. Олардың 1900–1914 жылдар аралығында көптеп жарық көрген қарапайым стильдегі және формальды әңгімелері әдеби құндылығының төмендігін көрсетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде

Соғыс кезінде Джон Бьюкен ең көрнекті британдық тыңшы романдарының авторы атанды. Оның көркем жазылған туындылары Ұлы соғысты батыс өркениеті мен қатыгездік арасындағы "өркениеттер қақтығысы" ретінде бейнелейді. Оның ең танымал романдары – "Отыз тоғыз қадам" (1915), "Гринмантл" (1916) және олардың жалғасы, олардың барлығында батыр шотланд Ричард Ханнейдің ерліктері суреттелген. Францияда Гастон Леру 1917 жылы "Рулетабиль Крупп үйінде" атты тыңшылық триллерін жариялады, онда детектив Жозеф Рулетабиль тыңшылықпен айналысады.

Соғыс аралығы

Ресей революциясынан кейін (1917), шпиондық көркем әдебиеттің сапасы төмендеді, мүмкін, өйткені большевиктердің жауы Ресей азамат соғысында (1917–1923) жеңіске жетті. Осылайша, соғыстар аралық шпиондық оқиғалар көбінесе «қызыл қауіппен» күреске қатысты, ол тағы бір «цивилизациялар қақтығысы» ретінде қабылданатын. Осы кезеңде шпиондық әдебиетіне ағылшын авторлары басымдық құрды, бастапқыда бұрынғы барлау қызметкерлері мен агенттер өз саласының ішінде жазды. Мысалға, У. Сомерсет Моэмнің «Ашенден: немесе британдық агенті» (1928) романы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тыңшылықты дәл бейнелейді, ал Александр Уилсонның «Туннель 51 құпиясы» (1928) романдары құпия барлау қызметінің бірінші басшысы Мансфилд Смит Каммингтің ерекше портретін көрсетеді, ол түпнұсқа «C» болған. «Әдеби агенттер» (1987) кітабында Энтони Мастерс: «Ашенденнің оқиғалары оның авторының өмірлік тәжірибесіне ең жақын» деп жазды. Джон Ле Карре Ашенденнің әңгімелерін өзінің романдарына үлкен әсер еткендігін айтты және Моэмді «жасқырлық туралы алғашқы нәрсені жазған адам» деп мақтады. Көпшілікке танымал болған Лесли Чартеристің ұзаққа созылған «Сент» сериясы Саймон Темплермен «Тайгермен танысу» (1928) романымен басталды. Бұрынғы барлау қызметкері Комптон Маккензидің «Мидағы су» (1933) романы алғашқы сәтті шпиондық роман сатирасы болды. Осы кезеңде жемісті жазушы Деннис Уитли өзінің тұңғыш шпиондық романы «Стамбул евнухі» (1935) жазды. Маңчжурияның жалған мемлекетінде шпиондар оның үкіметі демеушілік еткен журналдарда жарияланған оқиғаларда, Маңчжурияға қауіп төндіретін жамандықтар ретінде көрінетін. Маңчжурия 1931 жылы құрылғаннан бері пан-азиялық эксперимент ретінде ұсынылды, онда жапондықтар, ханьқытайлар, маньчжурлар, корейлер және моңғолдар – ресми түрде «бес нәсіл» утопиялық қоғам құру үшін бірікті. Маңчжурияда бастапқыда «алтыншы нәсіл» деп есептелген, бірақ кейіннен алынып тасталған едәуір орыс азшылығы да болды. Маңчжурияның «Аралас нәсілді әйел» романы сияқты шпиондық оқиғалары көбінесе тыңшы ретінде қызмет етуге дайындықты аралас орыс-хань мұрасымен байланыстырады, бұл Маңчжурияның «бес нәсілінің» бірінен шыққан «таза» ұрпақ оны сатпайды дегенді білдіреді. «Аралас нәсілді әйел» романында жамандық бастапқыда Малиге, орыс әкесі мен хань анасы бар кейіпкерге көрінеді, бірақ кейін ол оқиғаның нағыз жауын, шетелдік тыңшы Баоердунды шантажға ұшырағаны және оқиғаның кульминациялық сатысында Баоердунның қолынан қаруды тартып алып, Маңчжурияға адал екенін дәлелдейді. Алайда, Дингтің оқиғасында Баоердунның хань әйелін шантажға алуға батылы келмейтіні және ол Малиді оның аралас нәсілді болғандықтан «әлсіз» деп санағаны айтылады. 1937 жылы Жапонияның Қытайға басып кіруі және одан да көп 1941 жылы Маңчжуриядағы репрессия мен пропаганда деңгейі артты, өйткені мемлекет қоғамды соғысқа жұмылдыру үшін «тотальді соғыс» науқанын бастады. «Тотальді соғыс» науқанының бір бөлігі ретінде мемлекет адамдарды тыңшыларға қарсы әрдайым күдікпен қарауға ескертті, осы науқанмен қатар тыңшылар туралы оқиғаларға деген құштарлық та өсті, ол да адамдарды тыңшылардан сақ болуға ескертті. 1937 жылдан бастап Маңчжурияда қарсы тыңшылық тақырыбындағы романдар мен фильмдер кең таралды. Маңчжурияның патриархалды құндылықтарына қарамастан, қарсы тыңшылық науқаны әйелдерге бағытталды, олар күдіктілерді полицияға хабарлауға шақырылды, ал бір ұранда: «Әйелдер іштен қорғайды, ал ерлер сырттан». Маңчжурияның «Аралас нәсілді әйел» сияқты шпиондық оқиғаларында көбінесе әйелдер басты рөлде болды. «Аралас нәсілді әйел» романында Маңчжурия полициясы күткендей емес, екі қарапайым әйел тыңшылар тобын жояды. Оңтүстік Кореялық ғалым Бонг ИнЮнг «Аралас нәсілді әйел» сияқты оқиғалардың мемлекет тарапынан «жеке және отбасылық өмірді басқару, пропагандалық әдебиеттің күшін және бүкіл елде қарсы тыңшылықтың әлеуметтік дискурсын жұмылдыру» науқанының бір бөлігі екенін атап өтті. Сонымен қатар, ол «Аралас нәсілді әйел» романының ақылды әйел кейіпкерлері Маңчжурияның патриархалды құндылықтарына қарсы шығуы мүмкін екенін айтты, бұл әйелдерді ер адамның қорғауы мен басшылығына мұқтаж әлсіз жыныс ретінде бейнелейді. Алайда, Бонг «Аралас нәсілді әйел» романының нағыз кейіпкері Шулан хань болғандықтан, Малиден жоғары қойылып, «Малидің нәсілдік тәртіпке толық бағынышты екендігіне байланысты әйелдердің билігінен айырылу» туралы әңгіме екенін атап өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Германия, Италия және Испаниядағы фашизмнің күшеюі, соғыстың алдынан келуі сапалы жазушыларды тыңшылар туралы әңгімелерге қайта шақырды. Британдық автор Эрик Амблер тыңшылар туралы әңгімелерге жаңа реализм әкелді. "The Dark Frontier" (1936), "Epitaph for a Spy" (1938), "The Mask of Dimitrios" (АҚШ: "A Coffin for Dimitrios", 1939) және "Journey into Fear" (1940) шығармаларында тыңшылыққа қатысқан әуесқойлар бейнеленген. Саясат пен идеология кейіпкердің жеке басының тағдырына қарағанда маңызсыз. Амблердің "Popular Front" кезеңіндегі туындыларында "үлкен картина" саясаты мен идеологиясының жеке адамға тигізетін салдары туралы солшыл көзқарас бар, бұл тыңшылар туралы әңгімелердегі дәстүрлі оңшыл бағытқа қарағанда ерекше. Амблердің алғашқы романдары "Uncommon Danger" (1937) және "Cause for Alarm" (1938) шығармаларында НКВД тыңшыларының әуесқой кейіпкерге аман қалуына көмектесуі, ағылшын тіліндегі тыңшылар туралы әңгімелердің ішінде ерекше орын алады. Хелен МакИннестің "Above Suspicion" (1939) романы нацистерге қарсы күрескен күйеу-әйел тыңшылар тобы туралы, қазіргі тарихи оқиғаларға негізделген, көркем жазылған және қарқынды, күрделі, қызықты оқиғаларды қамтиды. МакИннес өмірі бойы көптеген тыңшылар туралы романдар жазды, олардың ішінде "Assignment in Brittany" (1942), "Decision at Delphi" (1961) және "Ride a Pale Horse" (1984) бар. Маннинг Коулз 1940 жылы "Drink to Yesterday" атты кітабын жариялады, ол Ұлы соғыс кезіндегі қайғылы оқиғаны суреттейді және Томас Эльфинстон Хамблдон кейіпкерін таныстырады. Алайда, кейіннен Хамблдон туралы жазылған романдар, нацистік Германияда немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Ұлыбританияда болған оқиғаларға қарамастан, жеңіл әуенмен жазылған. Соғыстан кейін Хамблдонның оқиғалары формулаға айналып, сыншылар мен оқырмандардың қызығуын жоғалтты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі оқиғалар мен соғыс өзі тыңшылар туралы әңгімелер жазатын авторлар үшін мол мүмкіндіктерге толы алаң болып табылады. Кен Фоллетттың "Eye of the Needle" (1978), Алан Фурсттың "Night Soldiers" (1988) және Дэвид Даунингтың "Zoo Station" (2007) романымен басталатын "Station" сериясы осының жарқын мысалдары.

Екінші дүниежүзілік соғыс туралы жазушылар: 1939-1945

Автор(лар) Атауы Баспасөзші Күн жазбалары
Mashbir, Sidney I Was an American Spy: 1953 жылы жарық көрген, 2019 жылы 65 жылдығына арналған қайта басылым
Horizon Productions 1953, 2019 жылы қайта басылған
Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда маңызды рөл атқарған американдық барлау агенті. Полковник Машбир Армиялық барлау корпусының Даңқ залына енген. Ол әскери барлаудың негізін қалаушылардың бірі және C.I.A. құрылуына бастама көтерген екі адамның бірі.
Babington Smith, Constance Air Spy: Екінші дүниежүзілік соғыстағы аэрофототүсірілімнің тарихы
1957
Berg, Moe The Catcher Was a Spy: Moe Bergтің құпия өмірі
Vintage Books 1994
—
Югославиядағы OSS құпия барлау (SI) шпионы, кәсіби бейсболшы.
Bryden, John Best Kept Secret: Екінші дүниежүзілік соғыстағы Канаданың құпия барлау қызметі
Lester 1993
—
Doundoulakis, Helias Trained to be an OSS Spy
Xlibris 2014
Грекиядағы OSS құпия барлау (SI) шпионы.
Hall, Virginia The Spy with the Wooden Leg: Virginia Hallдың тарихы
Alma Little 2012
Франциядағы SOE және OSS шпионы.
Hinsley, F. H. and Alan Stripp Codebreakers: The Inside Story of Bletchley Park
— 2001
—
Hinsley, F. H. British Intelligence in the Second World War
— 1996
Көп томдық ресми тарихтың қысқартылған нұсқасы.
Hohne, Heinz Canaris: Hitler's Master Spy
— 1979
—
Jones, R. V. The Wizard War: British Scientific Intelligence 1939–1945
— 1978
—
Kahn, David Hitler's Spies: German Military Intelligence in World War II
— 1978
—
Kahn, David Seizing the Enigma: The Race to Break the German U Boat Codes, 1939–1943
— 1991
FACE
Kitson, Simon The Hunt for Nazi Spies: Fighting Espionage in Vichy France
— 2008
Leigh Fermor, Patrick Abducting a General: The Kreipe Operation in Crete
New York Review Books 2015
Криттен генерал Крейпені ұрлаған SOE шпионы.
Lewin, Ronald The American Magic: Codes, Ciphers and the Defeat of Japan
— 1982
—
Masterman, J. C. The Double Cross System in the War of 1935 to 1945
Yale 1972
—
Persico, Joseph Roosevelt's Secret War: FDR and World War II Espionage
— 2001
—
Persico, Joseph Casey: The Lives and Secrets of William J. Casey From the OSS to the CIA
— 1991
—
Pinck, Dan Journey to Peking: A Secret Agent in Wartime China
US Naval Institute Press 2003
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гонконгта, Қытайдағы OSS құпия барлау (SI) шпионы.
Ronnie, Art Counterfeit Hero: Fritz Duquesne, Adventurer and Spy
— 1995
—
Sayers, Michael & Albert E. Kahn Sabotage! The Secret War Against America
— 1942
—
Smith, Richard Harris OSS: The Secret History of America's First Central Intelligence Agency
— 2005
—
Stanley, Roy M. World War II Photo Intelligence
— 1981
—
Wark, Wesley The Ultimate Enemy: British Intelligence and Nazi Germany, 1933–1939
— 1985
—
Wark, Wesley "Cryptographic Innocence: The Origins of Signals Intelligence in Canada in the Second World War" in Journal of Contemporary History 22
— 1987
—
West, Nigel Secret War: The Story of SOE, Britain's Wartime Sabotage Organization
— 1992
—
Winterbotham, F. W. The Ultra Secret
Harper & Row 1974
—
Winterbotham, F. W. The Nazi Connection
Harper & Row 1978
—
Cowburn, B. No Cloak No Dagger
Brown Watson, Ltd. 1960
—
Wohlstetter, Roberta Pearl Harbor: Warning and Decision
— 1962
—

Ерте кездері

Екінші дүниежүзілік соғыстың (1939–45) кеңестік-американдық суық соғысқа (1945–91) айналуы тыңшы романдар жазушыларына жаңа серпін берді. Пол Лайнбаргердің (кейін Кордвайнер Смит ретінде танылған) 1948 жылы жазылған және 1949 жылы жарық көрген «Атомск» туындысы, осы жаңа қақтығыстың алғашқы тыңшылық романы болып есептеледі. «Құпия әлем» тыңшыларға қалағандарын осы құпия кеңістікке проекциялауға мүмкіндік берді. Брюс Пейдж 1969 жылы жариялаған «Филбинің қастандығы» кітабында: «Қиындық сол, адам құпия әлем туралы қандай теорияны қаласа да ұстана алады және оны көптеген қарсы дәлелдерден қарапайым түрде, ойша құрылған құпиялардың артында жасыру арқылы қорғай алады. Құпия қызметтер, масондар мен мафиозилер сияқты, зиялық қараңғылықта өмір сүреді, онда қауіпті және әдеміздікті анықтау қиын. Мұндай жағдайда мифтер мен аңыздарға деген адамның құштарлығы тез бақылаудан шығып кетеді», – деп шағымданады. «Құпия әлемде» не болып жатқанын нақты білу мүмкін болмауы, тыңшылық туралы ғылыми және көркем әдебиеттерге де әсер етті. Суық соғыс және 1954 жылдан бастап КГБ деп аталған кеңестік барлау қызметі мен ЦРУ және MI6 арасындағы күрес, тыңшылық тақырыбын романда жазу үшін танымал тақырыпқа айналдырды. Суық соғыстың көптеген тыңшы романдары шын мәнінде әрекетке толы триллерлер болды және нақты тыңшылардың жұмысына ұқсамайтын. Екінші дүниежүзілік соғыста тыңшы болып жұмыс істеген жазушы Малкольм Маггеридж, суық соғыс триллер жазушылары тыңшылық туралы жазуға «ақыл-сақаты болған психиатрлардың немесе зәрсіздікке шалдыққан порнографтардың оңайға түскендей» көшкенін айтты. «Суық соғыстың астанасы» деп саналатын қала – Берлин болды, себебі соғыстан кейінгі жағдайында қала екі неміс мемлекеті арасында бөлінген еді, ал Ұлыбритания, Франция, Кеңес Одағы және АҚШ Берлинде оккупациялық аймақтарға ие болды. Осының нәтижесінде Берлин суық соғыс кезінде американдық, британдық, шығыс неміс, француз, кеңестік және батыс неміс тыңшыларына толы тыңшылықтың ортасы болды; суық соғыс кезінде Берлинде кез келген уақытта шамамен 8000 тыңшы болған деп есептеледі. Берлин тыңшылықтың орталығы болғандықтан, қала жиі тыңшылық романдары мен фильмдеріне қосымша орын болды. Сонымен қатар, 1961 жылы Берлин қабырғасының салынуы оны коммунистік зұлымдықтың символына айналдырды, бұл Батыс жазушыларының Берлинде суық соғыс тыңшылық романын жазуға деген қызығушылығын одан әрі арттырды. Бәлкім, Берлинде болған ең есте қаларлық оқиға – «Суықтан келген тыңшы», онда роман мен фильмнің екеуінде де көңілі толмаған британдық тыңшы Алек Лимас және оның сүйіктісі, наив жас әйел Лиз Голд, шығыс Берлинен батыс Берлиніне өтуге тырысқанда атып түсірілді.

Британдықтар

Secret Ministry (1951) фильмінде Десмонд Кори Джонни Федораны таныстырды, ол өлтіруге лицензиясы бар құпия агент, үкімет санкциялаған кісі өлтіруші. Бұрын теңіз барлау қызметінің мүшесі болған Иан Флеминг, британдық құпия қызметтегі 007 құпия агенті Джеймс Бондты тез арада таныстырды. Бонд – бәлкім, ең танымал көркем шпион, ол 1953 жылы шыққан Casino Royale фильмінде таныстырылды. Флемингтің өлімінен кейін франшиза басқа британдық және американдық авторлармен жалғасты, олардың ішінде Кингсли Амис, Кристофер Вуд, Джон Гарднер, Реймонд Бенсон, Себастьян Фолкс, Джеффри Девер, Уильям Бойд және Энтони Хоровиц бар. 1950 жылдары өте танымал болған Бонд романдары 1962 жылдан бастап одан да танымал фильмдер сериясына әсер етті. Бонд романдары мен фильмдерінің табысы, Бонд кейіпкері шпион емес, кісі өлтіруші болғанымен, шпиондар жұмысы туралы танымал көзқарастарға үлкен әсер етті. Флемингтің әсем романдары коммерциялық сәттілікке жеткенімен, өзі бұрынғы шпион болған Джон ле Карре, тыңшылыққа қатысты этикалық мәселелермен күрескен және кейде әдепсіз тактикаға жүгінген анти-қаһармандық кейіпкерлерді жасады. Ле Карре шпиондарды моральдық тұрғыдан сұр әлемде өмір сүретін, үнемі моральдық күмәнді шешімдер қабылдауға мәжбүр болатын, негізінен аморальдық күрес, онда екі тарап үшін де өтірік, параноя және сатқындық қалыпты жағдай болып табылады деп бейнеледі. Ле Карренің ең танымал романы "Салқыннан келген тыңшы" (1963) романында кейіпкер Алек Лимас өзін "шағын масштабта, жақын қашықтықтан жүргізілген соғыста" қызмет ететіндей сезінеді және ол "көптеген адамдардың алданып, адастырылғанын, өмір бойы жоғалғанын, адамдардың атылып, түрмеге жабылғанын, бүкіл топтар мен топтардың ештеңе үшін жазылғанын" көргеніне шағымданады. Ле Карренің орта тапқа тән кейіпкері Джордж Смайли – орта жастағы шпион, ол адал емес, жоғары тапқа жататын әйелімен ауыр жүктелген, ол оны спорт үшін көпшілік алдында құшақтап жүреді. Американдық ғалымдар Норман Полмар мен Томас Аллен Смайлиді шынайы шпион ретінде табысты болуы мүмкін ойдан шығарылған шпион ретінде сипаттады, Ле Карренің оны "Сапалы кісі өлтіру" кітабында сипаттағанын келтірді: "Жасырын болу оның табиғаты да, кәсібі де болды. Шпионаждың бұрыңғы жолдары ертегідегі қатал және түрлі-түсті саяхатшылармен толтырылмайды. Смайли сияқты елінің жаулары арасында жылдар бойы өмір сүрген және жұмыс істеген адам бір ғана дұға оқып алады: ол ешқашан, ешқашан байқамауы керек. Ассимиляция оның ең жоғары мақсаты, ол көшеде өзінен өткен көпшілікті бір қарағанда жақсы көреді; ол өз атын білдірмеу және қауіпсіздігі үшін оларға жабысады. Оның қорқынышы оны құлшынысқа айналдырады – ол шыдамсыздықпен шабуылдап, оны тротуардан құлатуға мәжбүрлеген сатып алушыларды құшақтай алады. Ол билік иелерін, полиция қызметкерлерін, автобус жүргізушілерін, олардың бей-жай мінез-құлқына құлшылық ете алады. Бірақ бұл қорқыныш, бұл құлшыныс, бұл тәуелділік Смайлиде адам баласының түсі туралы түсінік дамытты: олардың кейіпкерлері мен мотивтеріне жылдам, әйел сезімталдығы. Ол адамзатты аңшы өзінің жасырын жерін, төл ормандарын білгендей білген. Өйткені тыңшы аң аулаған кезде аң аулауы керек, ал көпшілік оның меншігі. Ол олардың ым-ишараларын, көздері мен қимылдарының өзара әсерін, аңшы бұрмаланған және сынған бұтақты, немесе түлкі қауіпті белгілерді байқайтын сияқты есте сақтай алады". Ле Карре сияқты, британдық бұрынғы барлау офицері Грэм Грин де солтүстік-шығыс, антиимпериалистік романдарда тыңшылықтың моральдық қасиеттерін зерттеді, мысалы, Сиерра-Леонеде орын алған "Материяның жүрегі" (1948), Кубада диктатор Фулхенсио Батистаның режимі кезінде Кубада болған "Біздің адам" (1959) және МИ6 агенті апартеид дәуіріндегі Оңтүстік Африкадағы кенелерді ашуға тырысқан "Адам факторы" (1978). Грин ІІ дүниежүзілік соғыс кезінде британдық әскери-теңіз базасы Фритаунда МИ-6 агенті болып жұмыс істеді, ол Крайгсмаринге кемелердің қозғалысы туралы ақпаратты радио арқылы жеткізетін неміс тыңшыларын іздеді. Бұл тәжірибе "Материяның жүрегін" шыңдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гриннің іс-қағазы Харольд "Ким" Филби болды, ол кейін 1963 жылы ұзақ уақыттан бері Кеңес елдерінің тыңшысы екені анықталды, ол 1930-жылдардың басында Кеңес елдерінің барлау қызметіне қабылданды. Гриннің ең танымал тыңшы романы 1952 жылы Вьетнамда болған "Тынық америкалық" (1955) романында шынайы американдық барлау офицері генерал-майор Эдвард Лансдейлдің жасырын бейнесі зұлымдық рөлінде бейнеленген. Грин 1951-52 жылдары Вьетнам соғысын газет тілшісі ретінде баяндады, онда ол Лансдейлмен кездесті, ол "Тынық америкалықта" Алден Пайл рөлінде көрінеді, ал Сайгондағы циник, бірақ жақсы ниетті британ тілшісі Томас Фаулер кейіпкерінің бір бөлігі өзіне негіделген. МИ6 "Біздің адам Кубада" романына наразы болды, онда Кубадағы британдық шаңсорғыш сатушысы Джеймс Вормолд МИ6-қа жұмыс істеуге алынып, оларға шаңсорғыштардың схемаларын сату арқылы қызметкерлерін алдады, ол МИ6-ға олар совет зымырандарының схемалары екеніне көндірді. МИ6 Гринге Ресми құпиялар заңын бұзғаны үшін қудалау талабын қойды, ол "Біздің адам Кубада" романында МИ6 әдістері туралы тым көп ақпарат ашты деп мәлімдеді, бірақ Гринге қарсы қудалау шараларын қабылдамауға шешім қабылдады, себебі оны қудалау МИ6-тың "Біздің адам Кубада" романындағы бейнесі шындыққа негізделгенін көрсетеді деп қорқыды. Гриннің үлкен ағасы, Герберт, 1930 жылдары жапондықтар үшін қысқа мерзімге шпион болып жұмыс істеген, бірақ оның жұмыс берушілері ол сатқан "құпиялар" газеттерден алынған ақпарат екенін түсінген. "Біздің адам Кубада" романындағы шаңсорғыш сатушысы Вормолд Герберт Гриннен шабыттанған сияқты көрінеді. "Адам факторы" романында Грин МИ6-ты өте жағымсыз жарықтан көрсетті, британ үкіметінің Батысқа бағытталғандықтан Оңтүстік Африканың апартеид режимін қолдағанын көрсетті, ал кітаптың кейіпкері, Оңтүстік Африкалық қара әйелге үйленген МИ6 офицері Морис Касл, МИ6 операцияларын жоқ ету үшін КГБ-ға ақпарат берді. "Адам факторы" сюжетінің көп бөлігі британдық, американдық және батыс германиялық үкіметтердің Оңтүстік Африканың экономикасын тұрақтандыру үшін Оңтүстік Африка алтынын көп көлемде сатып алу жоспарына қатысты, Грин бұл жоспарды негізінен аморальдық деп сипаттады, Батыс державалары ақ нәсілшіл Оңтүстік Африка үкіметін қолдау арқылы өз құндылықтарына опасыздық жасап отыр деп мәлімдеді. "Адам факторы" жарық көргеннен кейін көп ұзақтан соң осындай жоспар іске асырылғаны белгілі болды, бұл оқиғаның сәйкес келуі мейлігін немесе Гриннің құпия ақпаратқа көбірек қол жеткізгенін болжауға себеп болды. Морис Касл кейіпкері Филбиден шабыттанған деген болжамдар да көп болды, бірақ Грин бұған үнемі қарсы шықты. Осы кезеңдегі тыңшылық әдебиетінің тағы бірнеше көрнекті мысалдары қайта оралатын кейіпкерлерге негізделген. Олардың ішінде Джеймс Митчеллдің "Джон Крейг" сериясы, "Джеймс Мунро" псевдонимімен жазылған, "Өлім сатқан адам" (1964) романынан басталады; және Тревор Дадли Смиттың "Адам Холл" псевдонимімен жазылған Куиллер тыңшылық романдары, "Берлин меморандумы" (АҚШ: "Куиллер меморандумы", 1965) романынан басталады, ол Флеминг пен Ле Карренің аралас нұсқасы. Уильям Гарнердің фантастикалық Майкл Джаггер "Артық өлтіру" (1966), "Теңіздің терең тоңуы" (1968), "Біздің немесе олардың соғысы" (1969) және "Жете жеткілікті шүберек" (1974) романдары да бар. Осы кезеңде тыңшылық әдебиетіне жаңадан кірген тағы бірнеше британдық жазушылар бар, олардың ішінде Падраиг Мэннинг О'Брайн, "Кісі өлтірушілер тамақтануы керек" (1951); Майкл Гилберт, "Алты пениге атылу" (1956); Алистер Маклин, "Соңғы шекара" (1959); Брайан Клив, "Кек алуға тапсырыс" (1961); Джек Хиггинс, "Каспар Шульцтің өсиеті" (1962) бар.

Америка

Соғыс кезінде Э. Говард Хант өзінің алғашқы шпиондық романын жазды – «Айрылысу шығысында» (1943). 1949 жылы ол жаңа құрылған ЦРУ-ға қосылды және көп жылдар бойы шпиондық көркем әдебиет жазуын жалғастырды. Пол Лайнбаргер, ЦРУ-дағы Қытай жөніндегі маман, 1949 жылы суық соғыстың алғашқы романы «Атомск» жариялады. 1950-жылдары американдық шпиондық оқиғалардың көп бөлігі ЦРУ туралы емес, оның орнына Кеңес тыңшыларын іздеп ұстап, қамауға алған Федералдық тергеу бюросының (ФБР) агенттері туралы болды. Америкада ФБР-дің танымал бейнесі – «салқынқанды, тиімді суперполицей» болды, ол өз міндеттерін әрқашан сәтті орындады. ФБР директоры Дж. Э. Гувер американдық баспасөз және Голливудты ФБР-дің жағымды бейнесін насихаттау үшін ұзақ уақыт бойы пайдаланды. 1955 жылы Эдвард С. Ааронс Сэм Дюреллдің ЦРУ «Тапсырма» сериясын жариялай бастады, ол «Апатқа тапсырма» (1955) романымен басталды. Дональд Гамильтон «Азаматтың өлімі» (1960) және «Бұзушылар тобы» (1960) кітаптарын жариялады, бұл Мэтт Хелмді, ЦРУ-дағы қаскөй және қарсы барлау агентін бейнелейтін серияның бастауы болды. Филиппинде коммунистік Хук көтерілісін жеңгені үшін кеңінен мақтау алған харизматикалық барлау офицері, генерал Эдвард Лансдейл өзінің бірнеше көркем бейнелерін жасады. «Тыныш американдықтан» басқа, ол Уильям Дж. Ледерер мен Юджин Бурдиктің «Жыртқыш американдық» (1958) романында полковник Эдвин Барнум рөлін, ал француз жазушысы Жан Лартегуйдің «Жаман сарғылдақ» (1965) романында полковник Лайонель Терьман рөлін сомдады. «Жыртқыш американдық» «Тыныш американдыққа» қарсы жазылды, онда полковник Барнум, Сархан сияқты Вьетнамға ұқсас Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жұмыс істейді, жергілікті халықты түсіну арқылы коммунистік партизандарды жеңудің жолын көрсетеді, дәл сол сияқты Лансдейлдің филиппиндіктерді түсінуі мен оларға деген құрметі коммунистік Хук партизандарын жеңуге көмектескен еді. «Жыртқыш американдық» модернизация теориясының күшті ықпалында болды, бұл теория коммунизмді балалық шақтағы ауруға теңеді, өйткені модернизация теориясы үшінші әлем елдері модернизацияланғанда, бұл әлеуметтік-экономикалық шиеленістерді тудырады, оны коммунистердің аяусыз аз тобы билікті басып алу үшін пайдаланды; Америка Құрама Штаттарынан қажет болған нәрсе – модернизация процесі аяқталғанға дейін коммунистерді жеңу үшін жергілікті мәселелерді білетін сарапшылар еді. Майкл Аваллоне мен Валери Мулман бастаған, бірақ анонимді авторлар жазған Ник Картер Киллмастер шпиондық романдар сериясы 1964 жылдан 1990 жылдардың басына дейін 260-тан астам жеке кітаптан тұрды және әдетте американдық, кеңестік және қытайлық тыңшыларды бір-біріне қарсы қойды. Шпиондық жанрда еркек кейіпкерлердің көбеюімен қатар, жазушылар мен кітап шығарушылар әйел кейіпкері бар шпиондық көркем әдебиеттерді де шығара бастады. Бір танымал шпиондық серия – «Баронесса», секси әйел супершпионды бейнелейді, романдар көбінесе Ник Картер Киллмастер стиліндегі әрекетке толы болады. Осы кезеңде шпиондық көркем әдебиетте белсенді болған басқа да маңызды американдық авторларға Росс Томас, «Салқын соғыс айырбасы» (1966) кіреді. Роберт Лудлумның «Скарлатти мұрасы» (1971) әдетте американдық заманауи (көркемдік пен лас) шпиондық триллердің біріншісі деп саналады, ол әрекет пен ойлануды теңдейді. 1966 жылдан 1973 жылға дейін ЦРУ директоры болған Ричард Хелмс Ле Карренің моральдық тұрғыдан күңгірт шпиондық романдарына қарсы болды, өйткені ол олардың ЦРУ беделін зақымдайды деп санады және Хантқа оған қарсы шпиондық романдар жазуға шақырды. Хелмс Ханттың «Америкалық Джеймс Бонд» романын жазады деп үміттенді, оны Голливуд қабылдап, Флемингтің Бонд романдары МИ6 имиджін қалай жақсартса, ЦРУ имиджін де солай жақсартады. 1970 жылдары бұрынғы ЦРУ қызметкері Чарльз МакКарри Пол Кристофер сериясын «Миерник ісі» (1973) және «Күздің көз жасы» (1978) романдарымен бастады, олар жақсы жазылған және сенуге болатын сауда-саттықтарды қамтиды. МакКарри – National Geographic журналының редакторы болған бұрынғы ЦРУ агенты, оның кейіпкері Кристофер де журналист болып жұмыс істейтін ЦРУ-дың жасырын нұсқасында жұмыс істейтін американдық тыңшы. Роджер Уитакер «Треваниан» псевдонімімен «Эйгер санкциясы» (1972) атты қатыгез шпиондық романдар сериясын жариялады, онда аморальды өнер коллекционері / ЦРУ-дың қаскөйі АҚШ үшін өлтіреді, бірақ шын мәнінде ақша үшін өлтіреді. Уитакер «Эйгер санкциясын» «Ло санкциясы» (1973) және «Шибуми» (1979) романдарымен жалғастырды. 1976 жылы «Каралеваны құтқару» романынан бастап консервативті американдық журналист және бұрынғы ЦРУ агенты Уильям Ф. Бакли өзінің саясаты автордың саясатына ұқсас ЦРУ агентін бейнелейтін Блэкфорд Оукс романдарының біріншісін жариялады. Блэкфорд Оукс «Америкалық Джеймс Бондтың бір түрі» ретінде бейнеленді, ол КГБ-ның зұлым агенттерін үлкен шеберлікпен аяусыз жояды. Том Клэнсидің «Қызыл қазанды қуу» (1984) алғашқы американдық технотриллері болды. Ол ЦРУ кеңсесіндегі (талдаушы) Джек Райанды далалық агент ретінде таныстырды; ол «Кремль кардиналы» (1987) жалғасында бұл рөлді қайта ойнады. Осы кезеңде шпиондық көркем әдебиетте белсенді болған басқа да маңызды американдық авторларға Роберт Литтелл, «А. Дж. Левинтердің дезертирлігі» (1973); Джеймс Грэди, «Кондордың алты күні» (1974); Уильям Ф. Бакли кіші, «Каралеваны құтқару» (1976); Нельсон ДеМилл, «Тальбот саяхаты» (1984); У. Е. Б. Гриффин, «Соғыстағы адамдар» сериясы (1984–); Стивен Кунтс, «Тартушының қашуы» (1986); канадалық-американдық автор Дэвид Моррелл, «Түн мен тұман лигасы» (1987); Дэвид Хагберг, «Құрметсіз» (1989); Ноэль Хайнд, «Жалған тулар» (1990); және Ричард Фергюсон, «Ойорпата» (1990) кіреді.

Кеңес одағы

Императорлық Ресей мәдениеті Франция мәдениетінің күшті ықпалында болды, ал дәстүрлі түрде Францияда тыңшы романдарының мәртебесі төмен болды. Францияның орыс мәдениетіне тигізген әсерінің салдары ретінде, императорлық кезеңде орыс жазушылары тыңшылық тақырыбына көбінесе мән бермеді. Дәстүр бойынша, Кеңес Одағында тыңшылық КСРО-ға қауіп төндіретін жауыз шетелдік тыңшылар туралы әңгіме ретінде қарастырылды. 1943 жылы неміс тыңшыларын іздеу үшін құрылған SMERSH ұйымының атауы соғыс уақытындағы ұраннан – «Смерть шпионам!» («Тыңшыларға өлім!») алынған, бұл совет мемлекетінің тыңшыларды аяусыз өлтіруге лайық адамдар ретінде көрсетуіне сәйкес келді. Тыңшылардың жағымсыз бейнесі 1960 жылдардың басына дейін кеңес тыңшыларын қаһарман ретінде бейнелейтін романдардың болмауына себеп болды, себебі тыңшылық тек Кеңес Одағының жаулары ғана айналысатын жағымсыз қызмет ретінде сипатталды. Ұлыбритания мен АҚШ-тан айырмашылығы, онда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшын-американдық барлау қызметінің жетістіктері соғыстан кейін белгілі бір дәрежеде жарияланды, мысалы, американдықтардың жапондық теңіз кодын бұзғаны (1946 жылы жарияланды) және 1943 жылғы британдық алдау операциясы – «Минцет» операциясы (1953 жылы ашылды), Кеңес Одағында 1960 жылдардың басына дейін мұндай жағдай болған жоқ. 1960 жылдарға дейінгі кеңестік романдарда тыңшылық көрсетілген жағдайларда, көбінесе Ұлы Отан соғысы кезінде Германиямен соғысқан Қызыл Армияның ерлік барлаушылары бейнеленді, олар Вермахттың тылында маңызды ақпаратты табу үшін қауіпті миссияларға шықты. Барлаушылар туралы әңгімелер, көбінесе, тыңшылық әңгімелерінен гөрі оқиғалы әңгімелерге жақын болды және әрқашан Ресейдегі құпия полиция қызметкерлерін «чекист» деп атайтындықтан, «чекист» емес, Қызыл Армияның барлаушыларын қаһарман ретінде көрсетті. Барлаушылар туралы әңгімелердегі кейіпкерлер көбінесе оқиғаның кульминациялық нүктесінде қаза тауып, Отанды неміс басқыншыларынан құтқару үшін өмірін құрбан ететін. 1961 жылдың қарашасында Владимир Семичастный КГБ төрағасы болып тағайындалды және «чекист» имиджін жақсарту мақсатымен жұмыс істеді. «КГБ» (Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) аббревиатурасы 1954 жылы қабылданды, бірақ ұйым 1917 жылы «Чека» ретінде құрылған болатын. Құпия полицияның атауының жиі өзгеруі орыс халқына ешқандай әсер етпеді, олар кез келген құпия полиция қызметкерін әлі де «чекист» деп атайды. Семичастный 1936-1939 жылдардағы «Ежовщина» дәуірі КГБ-ға қорқынышты бедел берді деп ойлады және қарапайым адамдардың «чекист» туралы жағымды және оңтайлы пікірге ие болуын қалады, оларды азаптаушылар мен кісі өлтірушілер емес, Кеңес Одағының қорғаушылары ретінде қарастырғысы келді. Осы мақсатта Семичастный Кеңес Одағын қорғаған батыр «чекист» бейнеленген тыңшы романдарының сериясын жариялауға ынталандырды. Семичастный КГБ төрағасы болған кезеңде Кеңес Одағында «батыр тыңшылар» культі пайда болды, өйткені полковник Рудольф Абель, Гарольд «Ким» Филби, Ричард Сорж және «Rote Kapelle» шпиондық желісінде қызмет еткен ерлер мен әйелдердің жетістіктері мақталып жазылды. Ұлыбритания мен АҚШ-та Иан Флемингтің «Джеймс Бонд» романдарының үлкен танымалдылығын көрген кеңестік тыңшы романдары 1960 жылдарда сюжеттері мен кейіпкерлері үшін «Бонд» романдарынан шабыт алды. Бірақ кеңестік романдардағы сексуалдық шектеулер «чекист» кейіпкерлерінің Бонд сияқты әйелдерге құштарлығын көрсетпеді. «Бонд» стиліндегі алғашқы роман – болгар жазушысы Андрей Гуляшкидің «Захов миссиясы» (1963) романы, оны Семичастный тапсырыс берген және бірден орыс және болгар тілдерінде жарық көрген. «Захов миссиясының» табысы «Захов 007-ге қарсы» романына әкелді, онда Гуляшки Флемингтердің рұқсатынсыз «Джеймс Бонд» кейіпкерін пайдаланып, ағылшын авторлық құқығын бұзған (ол 1966 жылы рұқсат сұраған, бірақ бас тартқан). «Захов 007-ге қарсы» романында батыр Авакум Захов Джеймс Бондты жеңеді, ол Флеминг оны қалай бейнелегеніне керісінше сипатталған; «Захов 007-ге қарсы» романында Бонд садистік кісі өлтіруші, қатыгез зорлаушы және мақтанғаныш әйелге жек көруші ретінде бейнеленген, бұл мейірімді және жұмсақ Заховқа қарама-қайшы келеді, ол әйелдерге әрқашан құрметпен қарайды. Захов тыңшы ретінде сипатталғанмен, ол көбінесе детектив сияқты, ал Бондтан айырмашылығы, оның талғамы қарапайым. 1966 жылы кеңес жазушысы Юлиан Семенов Ресей Азамат соғысына арналған роман жариялады, онда «Чека» агенті Максим Исауев басты рөлде болды. Оның табысынан шабыт алған КГБ Семеновті жалғасын жазуға шақырды, «Таңның он жеті сәті», ол 1969 жылдың қаңтар-ақпанында «Правда» газетінде жарияланып, кейін сол жылы кітап ретінде басылды. «Таңның он жеті сәті» романында оқиға Ұлы Отан соғысы кезінде өтеді, Исауев «Макс Отто фон Штирлиц» деген атпен неміс жоғары командасына еніп, жасырын операция жүргізеді. «Таңның он жеті сәті» романының оқиғасы 1945 жылдың қаңтар-мамыр аралығында Берлинде, үшінші Рейхтің соңғы күндерінде, Қызыл Армия Берлинге шабуыл жасағанда және нацистер үмітін жоғалтқанда өтеді. 1973 жылы «Таңның он жеті сәті» телесериалға айналдырылды, ол Кеңес Одағында өте танымал болды және Исауев кейіпкерін мәдени құбылысқа айналдырды. Исауев кейіпкерінің қазіргі Ресей мәдениетіндегі рөлі, қазіргі британ мәдениетіндегі Джеймс Бондтың рөлімен салыстыруға болады. «Таңның он жеті сәті» романы мен телесериалының батыстық көрермендерге ұнамаған бір аспектісі – оқиғаның дамуына ешқандай әсер етпейтін, жай ғана артық көрінетін, неміс азаматтарымен Исауевтің көп уақыт өткізуі. Бірақ мұндай көріністердің мақсаты – Исауев әлі де адал және мейірімді адам екенін көрсету, тіпті оның елі соғысқан мемлекеттің азаматтарына да. Бондтан айырмашылығы, Исауев әйеліне берілген, оны терең сүйеді және он жыл Германияда тыңшылық қызметін атқарып, көптеген тартымды неміс әйелдерімен кездесу мүмкіндігіне қарамастан, оған адал. Исауев 1934-1946 жылдары кеңес құпия полициясының аты болған НКВД-нің тыңшысы болғанымен, «Таңның он жеті сәті» романында (1945 жылы өтеді) ол нацистік Германияға тыңшылық үшін «он жылдан астам бұрын» КСРО-дан кеткені айтылады, яғни Исауев 1936-1939 жылдардағы «Ежовщина» оқиғасына қатыспаған.

Кейін

1967 жылғы маусымда Израиль мен көрші елдері арасындағы алты күндік соғыс, тыңшылық әдебиетіне жаңа тақырыптар әкелді – Израиль мен палестиналықтар арасындағы қақтығыс, салқын соғыстың жалғасуының фонында және терроризмнің саяси құрал ретінде кеңінен қолданыла бастауы.

Басқа ұлттардың жазушылары

Майкл Росс, "Достар: Халықаралық террористердің ізін қуған Израиль тыңшысының керемет шын оқиғасы", McClelland & Stewart, 2007, қайта жаңартылған 2008 жыл. Жан Мари Тибо, "Энциклопедиялық халықаралық аббревиатуралар, қысқартулар және акронимдер сөздігі", Армия және қару-жарақ, жандармерия, полиция, барлау қызметтері және француз және шетелдік құпия қызметтері, тыңшылық, қарсы тыңшылық, жедел құтқару қызметтері, революциялық және террористік ұйымдар, Париж, L'Harmattan, 2015, 827 бет. Француз журналисі Жерар де Вильяр 1965 жылы SAS сериясын жазуды бастады. Бүгінде франшиза 200 атау мен 150 миллион кітапқа дейін жетті. Джулиан Семенов – Шығыс блогында жазған, ықпалды тыңшы романдарының авторы. Оның романдары мен серияларында КСРО-дағы ақ гвардиялық тыңшы, нацистік жоғарғы штабындағы кеңес тыңшысы Макс Отто фон Штирлиц және Чеканың негізін қалаушы Феликс Дзержинский сияқты кейіпкерлер бейнеленген. Семенов романдары арқылы Ресей азамат соғысы (1917–1923), Ұлы Отан соғысы (1941–1945) және Ресей-Америка суық соғысы (1945–1991) кезеңдерін қамтитын кеңестік барлау тарихының көп бөлігін жариялады. Осы кезеңде швед жазушысы Ян Гиллоу да швед тыңшысы Карл Гамильтонды бейнелейтін "Coq Rouge" сериясын жаза бастады, ол 1986 жылы басталды.

Соғыстан кейінгі

1991 жылы Суық соғыс аяқталғаннан кейін КСРО, Ресей және басқа да "Темір перде" елдері демократияның сенімді жауы ретінде қарастырылды, ал АҚШ Конгресі тіпті ЦРУ-ны таратуды қарастырды. Шпиондық романдар жазушылары өзіне қарсы анық жау болмағандықтан уақытша тығырыққа тіреліп қалды. "Нью-Йорк Таймс" шпиондық романға шолу жасайтын бағанасын жабуға мәжбүр болды. Дегенмен, оқырмандарға сүйенген баспагерлер Суық соғыс кезінде танымал болған жазушылардың шпиондық романдарын шығаруды жалғастырды, соның ішінде Норман Мейлердің "Харлоттың күңкіреуі" (1991) романы да бар. АҚШ-та Джозеф Финдердің "Мәскеу клубы" (1991), Джим ДеФелистің "Қояндар құсы" (1993), Гейл Линдстің "Маскарад" (1996) және Дэниел Сильваның "Күмәнді тыңшы" (1996) романдары Суық соғыстан кейінгі әлемде шпиондық роман жанрын сақтап қалды. Осы кезеңде алғаш рет шпиондық әдебиетке белсенді қатысқан басқа да маңызды американдық авторлар: Дэвид Игнатиус, "Күнәсіздер агенттері" (1997); Дэвид Балдаччи, "Иманды құтқару" (1999); және Винс Флинн, "Мерзімді шектеулер" (1999) және терроризмге қарсы күрес жөніндегі сарапшы Митч Рапп туралы романдар сериясы. 1993 жылы американдық жазушы Филипп Рот Грекиядағы Моссад шпионы ретіндегі жұмысы туралы "Шайлок операциясы" атты туындысын жариялады. Кітап роман ретінде жарық көрді, бірақ Рот кітаптың роман емес екенін, оны жасыру үшін ғана роман түрінде ұсынғанын мәлімдеді. Кітаптың соңында Филипп Рот кейіпкеріне оқиғаны роман ретінде жариялауға бұйрық беріледі, содан кейін Рот кейіпкері былай дейді: "Мен бұл мен үшін дұрыс екеніне көз жеткіздім, мен жай ғана жақсы Моссад шпионымын". Ұлыбританияда Роберт Харрис "Энигма" (1995) романымен шпиондық жанрға енді. Осы кезеңде белсенді болған басқа да маңызды британдық авторлар: Хью Лори, "Қару сатушы" (1996); Энди МакНаб, "Қашықтан басқару" (1998); Генри Портер, "Еске алу күні" (2000); және Чарльз Камминг, "Табиғаты бойынша тыңшы" (2001).

9/11-ден кейін

2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-қа қарсы жасалған террористик шабуылдар және одан кейінгі Терроризмге қарсы соғыс, елдің шекарасынан тыс әлемдегі халықтар мен саясатқа қызығушылықты қайта оятты. Джон ле Карре, Фредерик Форсайт, Роберт Литтл және Чарльз МакКарри сияқты тыңшылық жанрдың көрнекті өкілдері жұмысын жаңартты, сондай-ақ көптеген жаңа авторлар пайда болды. Осы кезеңде алғашқы тыңшы романдарын жазған маңызды британдық жазушылардың қатарында Стивен Ледер, «Hard Landing» (2004); және Уильям Бойд, «Restless» (2006) бар. Жаңа американдық жазушылар: Брэд Тор, «Люцерн арыстары» (2002); Тед Белл, «Хок» (2003); Алекс Беренсон, «The Faithful Spy» романында Джон Уэллс алғаш рет пайда болды (2006); Бретт Баттлс, «The Cleaner» (2007); Эллис Гудман, «Bear Any Burden» (2008); Олен Штайнхауер, «The Tourist» (2009); және Ричард Фергюсон, «Oiorpata» (2012). Сонымен қатар, бірқатар танымал жазушылар алғаш рет тыңшылық жанрда шығармалар жаза бастады, олардың ішінде Кайл Миллс, «Fade» (2005) және Джеймс Паттерсон, «Private» (2010) есімдері бар. 2004 жылы қайтыс болған швед жазушысы Стиг Ларссон, Лисбет Саландер кейіпкері бар «Миллениум» сериясының арқасында 2008 жылы әлемдегі ең көп сатылған екінші автор атанды, бұл серия 2005 және 2007 жылдар аралығында, оның өлімінен кейін жарық көрді. Басқа да есімдердің ішінде австралиялық Джеймс Фелан, «Fox Hunt» (2010) романымен көзге түсті. Триллер жанрының, оның ішінде тыңшылық романдардың маңыздылығын мойындап, 2004 жылы International Thriller Writers (ITW) құрылды және 2006 жылы алғашқы конференциясын өткізді.

Ішкі шымшылдар туралы фантастика

Көптеген шпиондық көркем әдебиет авторларының өзі MI5 немесе MI6 сияқты британдық агенттіктерде, немесе OSS немесе оның мұрагері CIA сияқты американдық агенттіктерде жұмыс істеген барлау офицерлері болған. «Инсайдерлік» тыңшылық әдебиетінің шынайылығына ерекше құқығы бар және құпия қызмет туралы тарихи және басқа да құжаттамалық мәліметтермен байланысты. Бірінші инсайдерлік әдебиет Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін У. Сомерсет Мом, Александр Уилсон және Комптон Маккензи сияқты бұрынғы британдық барлау офицерлерінің естеліктері ретінде пайда болды. Бұл дәстүр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хелен МакИннес және Мэннинг Коулс есімді авторлардың еңбектерімен жалғасты. Салқын соғыс кезеңінен бастап қазіргі уақытқа дейінгі көрнекті британдық мысалдарға Ян Флеминг, Джон ле Карре, Грэм Грин, Брайан Клив, Ян Маккинтош, Кеннет Бентон, Брайан Форбс, Энди МакНаб және Крис Райан кіреді. Көрнекті американдық мысалдарға Чарльз МакКарри, Уильям Ф. Бакли-младший, В.Е.Б. Гриффин және Дэвид Хагберг жатады. 9/11 оқиғасынан кейінгі көптеген романдарды инсайдерлер жазған. CIA-да 1998 мен 2005 жылдар аралығында басылымға дейін тексеруге ұсынылған қолжазбалардың саны екі есеге артты. Американдық мысалдарға Барри Эйслердің «Токиодағы таза өлтіру» (2002); Чарльз Гилленнің «Сайгон станциясы» (2003); R J Hillhouse-тың «Рифт аймағы» (2004); Джин Койлдің «Лиссабон арман саудагері» (2004) және «Әуесқойлар үшін ойын емес» (2009); Томас Ф. Мерфидің «Адалдық шегі» (2005); Майк Рамсделлдің «Потевкаға пойыз» (2005); Т. Х. Е. Хиллдің «Берлин астындағы дауыстар» (2008); Дуэн Эванстың «Калькуттадан солтүстікке» (2009); Джейсон Мэтьюстің «Қызыл көбелек» (2013); және Т. Л. Уильямстың «Нөлдік күн: Қытайдың киберсоғыстары» (2017) кіретін шығармалары. Британдық мысалдарға Блетчли Парктегі криптограф Алан Стрипптің «The Code Snatch» (2001); «At Risk» (2004), «Secret Asset» (2006), «Illegal Action» (2007) және «Dead Line» (2008); Дам Стелла Римингтонның (1992-1996 жылдары MI5 бас директоры) және Мэтью Даннның «Spycatcher» (2011) және оның жалғасы кіреді.

Кино

Көптеген тыңшылар романдары 1960 жылдары тыңшы фильмдеріне бейімделді, фантастикалық "Джеймс Бонд" сериясынан бастап, реалистік "Салқыннан келген тыңшы" (1965) және аралас "Киллер меморандумы" (1966) фильмдеріне дейін. Гамильтонның Мэтт Хелм романдары ересектерге арналған және жақсы жазылған болғанымен, олардың кино нұсқалары жасөспірімдерге арналған пародияға айналды. Бұл құбылыс 1960 жылдары Еуропада кеңінен таралып, "Еврошпиондық" жанры деп белгілі болды. 2000 жылдардағы ағылшын тіліндегі тыңшы фильмдеріне "Борнның кім екені" (2002), "Мүмкін емес миссия" (1996); "Мюнхен" (2005), "Сириана" (2005) және "Тамаша бағбан" (2005) кіреді. Шпионаж тақырыбындағы комедиялық фильмдердің қатарында 1974 жылғы "S*P*Y*S", 1985 жылғы "Spies Like Us" және Майк Майерс ойнаған "Остин Пауэрс" фильмдері бар.