Кіріспе

Шпиондық роман. "IPCRESS файлы" – Лен Дейтонның 1962 жылы жарық көрген тұңғыш шпиондық романы. Оқиға "Қырық жылдық соғыс" кезеңіндегі ми жуу, Ливан және АҚШ-тың атом қаруын сынаған атоллдағы оқиғаларды қамтиды, сондай-ақ Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасы – "Джо Оун" туралы мәліметтер де бар. 1965 жылы Гарри Солцман продюсерлік еткен, Сидни Дж. Фьюри режиссерлік еткен және Майкл Кейн түскен фильмге, сондай-ақ 2022 жылы Джо Коул, Люси Бойнтон және Том Холландердің қатысуымен телесериалға көшірілді.

Сюжет

Роман аталмаған басты кейіпкердің Қорғаныс министріне жеке баяндамасы түрінде жазылады, осылайша атаудың "IPCRESS файлы" болады. Оқиғалар кейіпкердің әскери барлаудан WOOC(P) – тікелей британдық кабинетке есеп беретін шағын азаматтық барлау агенттігіне – ауысуынан кейін басталады, онда ол Далби есімді адамның басшылығында жұмыс істейді. "Джей" атты барлау брокері британдық жоғары лауазымды тұлғаларды кеңестік одаққа сату ниетімен ұрлаудың артында деп күдіктенеді, ал басты кейіпкерге "Карауанды" босату үшін Джеймен кездесу тапсырылады. Сохо стриптиз клубында Джеймен кездесуге тырысқанда, кейіпкер артқы бөлмеде есінен танып қалған "Карауанның" денесін табады, бірақ оны құтқаруға асығу амалсыз болады. WOOC(P) "Карауанның" Бейрутта кеңестік одаққа жеткізілуі жоспарланғанын біледі және құтқару операциясы ұйымдастырылады. Басты кейіпкер күзетші ретінде тағайындалады және оқиға орнына кенеттен келген көліктің ішіндегілерді, оларды Джей үшін жұмыс істейтін агенттер деп ойлап, атып өлтіреді; бірақ олар АҚШ Әскери-теңіз барлау басқармасының қызметкерлері болып шығады. Операция сәтті аяқталады, "Карауан" құтқарылады, бірақ Джейді іздеу жалғасады. Үміт пайда болады, өйткені Джейдің жоғары лауазымды агенттерінің бірі Хоусмартин Шордичте тұтқындалады, бірақ басты кейіпкер мен басқа агент полиция бөлімшесіне келгенде Хоусмартиннің өзінің камерасында өлтірілгенін біледі. Тұтқындалғаннан алынған ақпарат WOOC(P) мен полицияға Джейдің қауіпсіз үйлерінің біріне шабуыл жасауға мүмкіндік береді, бірақ ол тасталып кеткен. Әскери статистик Карсвелл мен оның көмекшісі Мюррей WOOC(P)-ге ғалымдардың жоғалуы арасындағы статистикалық байланысты табуға және бөлімнің әкімшілік жұмысына көмектесу үшін жіберіледі. Басты кейіпкерге Жан Тоннесен көмекші ретінде тағайындалады, ол оған романдық сезімдер тудыратын сұлу жас әйел. Далби Джейдің операциялары Тынық мұхитындағы американдық нейтронды бомба сынағына кедергі келтіруі мүмкін екенін көрсететін ақпаратты ашады. Ол, Жан және басты кейіпкер сынақ алаңына британдық байқаушылар ретінде жіберіледі, онда басты кейіпкер ЦРУ-дағы ескі досынан американдықтардың оны АҚШ агенттерінің өліміне байланысты қос агент деп күдіктенетінін біледі. Жан Далбидің аралдағы тасталған жапон бекінісіне барып келгенін айтады, ал Далбиді оқиға орнына ертіп бара жатқанда басты кейіпкер нысанда саботаж жасалғанын көреді, бұл бомба сынағын кейінге жылдырып, әскери полиция офицерін өлтіреді. Басты кейіпкер американдықтар тарапынан тұтқындалып, сұраққа алынады, содан кейін кеңестік агент деген күдікпен Венгрияға жіберіледі. Ол жерде оған есірткі беріледі және психологиялық және физикалық азаптауларға ұшырайды, бірақ ақырында қашып құтылуға жетеді – бірақ ол шын мәнінде Лондонда екенін біледі. Басты кейіпкер Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан досының әкесі Чарли Кавендиштен пана табады және WOOC(P)-мен байланыс орнатуға тырысады, бірақ тұтқындалмайынша. Чарлиді Джейдің агенттері өлтіреді, бұл кейіпкерді қашуға мәжбүр етеді; ол Далбиге үйіне барады, бірақ Далбиді Джей, Мюррей және Джейдің тағы бір агентімен бірге табады – бұл Далбинің сатқын екеніне қатысты күдіктерін растайды. Басты кейіпкерді Мюррей табады, ол да Далбиді тергеп жатқан әскери барлау қызметінің жасырын агенті болып шығады. Басты кейіпкер қашып кетеді, бірақ тұтқындалып, Джеймен кездесуге әкелінеді – бірақ ол әскери барлау қызметіне оларды ұстауға мүмкіндік береді, ал Джей мен Далбиді полковник Росс ұстайды. Басты кейіпкер Жанға Джей мен Далбидің "Психоневроздарды стресспен шартты рефлекстен (IPCRESS) шығару" процесін пайдаланып, жоғары лауазымды тұлғаларды кеңестік одаққа адалдыққа баулу үшін миын жуғанын айтады. Карсвелл анықтаған байланыстар шын мәнінде Джейдің қай жоғары лауазымды тұлғаларға оңай әсер ететінін анықтау үшін қолданған жеке қасиеттерінің көрсеткіштері болды. Полковник Росс басты кейіпкерге ақпаратты сатуға тырысқан – бұл оның адалдығын сынау болды. Роман басты кейіпкердің министрге берген есебін аяқтаумен аяқталады, онда Джей британдықтар үшін жұмыс істеуге көшкені, ал Далби көлік апатында қайтыс болғаны айтылады.

Өмірбаян

1992 жылы Дейтон роман жазуға шабыттанғандығын, екінші дүниежүзілік соғыста Германия үшін тыңшылық жасаған американдық елшіліктің шифрлаушысымен бірлесіп жұмыс істеген ақ ресейлік эмигрант, оның нағыз көршісі Анна Волкоффтан алғанын айтты. Дейтонның анасы Волкоффтың кешкі ас дайындаған және ол МИ5 офицерлері оны қамауға келгенін "жақсы есте сақтайтынын" айтты: "Бұл тәжірибе менің алғашқы әрекетімде тыңшылық әңгімесін жазуға шешім қабылдауымдағы маңызды фактор болды". Сюжетте сананы бақылау мәселесі көтеріледі, атақты IPCRESS аббревиатурасы "Стресс астында шартты рефлекс арқылы психоневроздардың енгізілуі" дегенді білдіреді. Миды жуу әдісі 1950 жылдары Дональд Ивен Кэмеронның психиатриялық ауруханадағы пациенттерге алғаш рет қолданған, кейіннен Канададағы Орталық барлау агенттігінің құпия MKULTRA бағдарламасы қолданған және қаржылаған "психикалық жүргізу" деп аталатын шокпен емдеу техникасына ұқсас.

Роман

Дейтонның басты кейіпкерінің аты аталмайды, және бұл барлық жалғауларында сақталады. Романның басында ол қазіргі агенттігіне – WOOC(P) – азаматтық қызметкер ретінде қосылғанға дейін үш жыл әскери барлау қызметінде жұмыс істегенін білеміз. WOOC(P) "барлау бөлімшелерінің ең кішкентай және ең маңыздыларының бірі" деп сипатталады. Оның бұрынғы бастығы оны "Уақытша" деп атағанымен, осы әріптер нені білдіретіні нақты айтылмайды. Сондай-ақ ол Бёрнли, Ланкаширден екенін және 1922 немесе 1923 жылы туғанын білеміз. WOOC(P) – шағын департамент, сондықтан аты аталмаған басты кейіпкердің тәуелсіздігі жоғары. Ол тапқыр және кез келген жағдайға дайын, ақша, жалған паспорт және басқа да құжаттар салынған "қашқыштық жиынтығын" пошта арқылы жіберіп тұрады. Ол аптасына бір рет Лондонның сорақы дүкенінен пакетті алып, оны жаңа конвертте сол мекен-жайға қайта жібереді. Ол сонымен қатар дәмді тағамды жақсы көретін гурман. Тамақ пісіру кинода да, романда да жиі кездеседі; Дейтонның өзі де шебер аспаз. Оның басқа да ерте шығармаларындағыдай, тараулардың тақырыптарында "ерекшелік" болады. "IPCRESS файлында" әр тараудың басы гороскоптан алынған цитатамен басталады, ол тараудағы оқиғамен байланысты, бірақ көптеген гороскоптардағыдай, шамалы ғана. Дэйтонның досы Реймонд Хоуки салған мұқаба "кейінгі барлық әуежай романдарының мұқабаларының үлгісі" деп сипатталған.

Фильм

Майкл Кейннің ойнауымен фильм 1965 жылы шықты, оны Джеймс Бондтың қосымша продюсері Гарри Солтцман жасады, Бонд командасының бірнеше белгілі мүшелері көмектесті. Фильм түсіру форматы Дейтонның кейіпкерінің атын жасыруды қиындатты, ол Гарри Палмер деген есімді алды. Кейіпкердің атын таңдаған Кейн, Гарри Солтцманмен түскі ас ішкен кезде, басты кейіпкерге сәйкес келетін қарапайым есімді табуға тырысты. Солтцман олардан ең жаман есімді атауын сұрады, ал Кейн «Гарри» деген есімді ұсынды, содан кейін бірден Солтцманнан кешірім сұрады. Бірақ Солтцман әзілді жағын байқап, шын атының Гарри емес, Гершель екенін айтты, сондықтан Солтцман оған риза болды. Тегін алуға Кэйн мектепте танысқан Палмер деген бала шабыт берді. Кейн Палмерді: «Мен кездескен ең жаман бала» деп сипаттады. Кітапта аты аталмаған кейіпкерге біреу «Сәлем, Гарри» деп сәлем берген қысқа эпизодта «Гарри» есімі кездеседі. Бұл оны ойландырады: «Менің атым Гарри емес, бірақ бұл істе бұрын атым болған-болмағанын есіме түсіру қиын».

Телесериалдар

2020 жылдың желтоқсанында ITV «Ипкресс файлы» романын алты бөлімді телесериал ретінде экранизациялайтыны жарияланды.