Кіріспе

Британдық романист және бұрынғы тыңшы (1931–2020) Дэвид Джон Мур Корнуэлл (19 қазан 1931 – 12 желтоқсан 2020), Джон ле Карре (/l//ə/'/k//ær//eɪ/ ləKARRay) атты жазушы есімімен әйгілі, британдық автор, тыңшылық романдарымен танымал, олардың көптегені фильмге немесе теледидарға сәтті бейімделген. "Көрнекті, моральдық тұрғыдан күмәнді жазушы" ретінде ол соғыстан кейінгі дәуірдегі ең ұлы романистердің бірі саналады. 1950-1960 жылдары ол Қауіпсіздік қызметіне (МИ5) және Сыртқы барлау қызметіне (МИ6) жұмыс істеді. Өмірінің соңында ол Brexit-ке қарсы болғандықтан ирландтық азаматтығын алды, себебі оның ирландтық әжесі болған. Ле Карренің үшінші романы "Салқыннан келген тыңшы" (1963) халықаралық бестселлер атанды, марапатты фильмге айналдырылды және оның ең танымал туындыларының бірі болып қала береді. Бұл жетістік оған МИ6-дан шығып, толық уақытты жазушы болуға мүмкіндік берді. Оның фильмге немесе теледидарға бейімделген романдары: "Көзілдірік соғыс" (1965), "Тинкер Тайлор солдат-шпион" (1974, 2011), "Смайлидің адамдары" (1979), "Кішкентай домбырашы қыз" (1983), "Түнгі менеджер" (1993), "Панама тігіншісі" (1996), "Тұрақты бақташы" (2001), "Ең ізделіп жүрген адам" (2008) және "Біздің сатқынымыз" (2010). Филип Рот "Кәміл тыңшы" (1986) романы "соғыстан кейінгі ең жақсы ағылшын романы" екенін айтты. Оның анасы Олив Мур Корнуэлл (туған есімі Гласси, 1906–1989) болды. Оның үлкен ағасы Тони (1929–2017) жарнама саласындағы маман және округтік крикетші (Дорсеттен), кейін АҚШ-та тұрды. Оның кіші жарты қарындасы актриса Шарлотта Корнуэлл (1949–2021), ал кіші жарты ағасы Руперт Корнуэлл (1946–2017) – The Independent газетінің Вашингтондағы бұрынғы бюро басшысы болды. Корнуэлл анасы туралы аз естелік сақтап қалған, ол оның бес жасында үйден кетіп қалған. Оның анасының інісі – Либералдық партияның депутаты Алек Гласси. Корнуэллдің әкесі сақтандыру алаяқтығы үшін түрмеге қамалған және Крей егіздерімен байланысы бар екені белгілі болды. Отбасы үнемі қарызда болып жүрді. Әке-бала қарым-қатынасы "қиын" деп сипатталған. The Guardian газеті Ле Карренің "әкесінің оны ұрып-соққанын және анасы бес жасында тастап кеткеннен кейін махаббаттан гөрі азап көргенін" еске алғанын жазды. Ол сол кездегі қатал ағылшын мемлекеттік мектептерінің режиміне наразылық білдірді және тәртіп сақшысын ұнатпады. 1948–1949 жылдары ол Шерборн мектебінен ерте шығып, Берн университетінде шетел тілдерін оқыды. Бірақ бір жылдан кейін Оксфордқа оралып, 1956 жылы қазіргі заманғы тілдер мамандығы бойынша, неміс әдебиетіне баса назар қойып, үздік дипломмен бітірді. Содан кейін ол екі жыл бойы Итон колледжінде француз және неміс тілдерін оқытты, 1958 жылы МИ5 офицері болды. Лорд Кланморрис (қылмыстық романдарды "Джон Бингем" деген атпен жазған) ынталандырып, МИ5 офицері болып жұмыс істеген кезінде Корнуэлл өзінің алғашқы романын – "Өлілерге шақыру" (1961) жазуға кірісті. Корнуэлл Лорд Кланморристі "Цирк" тыңшысы Джордж Смайлидің екі үлгісінің бірі деп атады, екіншісі Вивиан Г. Грин болды. Оқушы кезінде Корнуэлл Гринмен алғаш рет Шерборн мектебінде капеллан және ассистент-мастер болып жұмыс істеген кезде танысты (1942–1951). Грин Линкольн колледжіне ауысқаннан кейін де достығын жалғастырды, онда ол Корнуэллге сабақ берді. 1960 жылы Корнуэлл МИ6 шетелдік барлау қызметіне ауысты және Бонндағы Британ елшілігінде екінші хатшы болып жұмыс істеді. Кейіннен ол Гамбургке саяси консул болып ауысты. Псевдонимнің мағынасы екіұшты: ол кейде дүкен алдында "le Carré" деген жазуды көргенін айтқан, кейіннен оның шығу тегін есіне түсіре алмағанын мәлімдеді. "Le carré" сөзі аударғанда "квадрат" деген мағынаны білдіреді. Ле Карре Филбиді жоғары сыныптың сатқыны, КГБ-ның "Геральд" кодолық аты бар, Джордж Смайли "Тинкер Тайлор солдат-шпион" (1974) романында аңдыған тыңшы ретінде бейнеледі және талдады. Ле Карренің үшінші романы "Салқыннан келген тыңшы" (1963) халықаралық бестселлер атанды және оның ең танымал туындыларының бірі болып қала береді; оның жарияланғанынан кейін ол МИ6-тан толық уақытты жазушы болу үшін кетті. Ле Карре "Салқыннан келген тыңшы" романын тыңшылықтың моральдық тұрғыдан бұрмаланғандығын айыптау ретінде жазса да, көрермендер оның басты кейіпкері Алек Лимасты трагикалық батыр ретінде қарады. Осыған жауап ретінде Ле Карренің келесі кітабы "Көзге көрінбейтін айна соғысы" – ақырында мәнсіз болып бітетін, өлімге әкелетін тыңшылық миссиясы туралы сатиралық туынды болды. "Тинкер Тайлор солдат-шпион", "Құрметті мектеп" және "Смайлидің адамдары" (Карла трилогиясы) Смайлиді тыңшылық сағасының басты кейіпкері ретінде қайтару арқылы кеңейтілді, ол алдымен "Цирк" ішіндегі тыңшыны тауып, содан кейін оның советтік қарсыласын және "Карла" кодолық аты бар әріптесін ұстауға тырысты. Трилогия бастапқыда Смайлидің Карладан әлемнің түкпір-түкпірінде агенттерді аңдап, ұстауға тырысатын ұзаққа созылатын сериясы болуы керек еді. "Смайлидің адамдары" Смайлидің Ле Карре туындыларындағы басты кейіпкер ретінде соңғы рет пайда болған туындысы болды, бірақ ол оны "Құпия саяхатшы" және "Шпиондық мұра" кітаптарында қайта пайдаланды. "Кәміл тыңшы" (1986) романы Магнус Пимнің балалық шағындағы моральдық тәрбиесі мен оның тыңшы болуына қалай әкелгенін көрсетеді, бұл автордың өмірбаяндық тыңшылық романы, жазушының алаяқ әкесімен тығыз қарым-қатынасын көрсетеді. Биографиялық зерттеуші ЛиннДианне Бине жазушының әкесі Ронни Корнуэллді "білімі аз, сүйкімді, жолбарысқа ұқсайтын, бірақ әлеуметтік құндылықтары жоқ ұлы алаяқ" деп сипаттайды. Ле Карре "Кәміл тыңшыны жазу, әдетте, білікті психологтың кеңесіне жақын нәрсе" екенін айтты. Ол өзінің өмірбаяндық туындысын, "Наивті және сезімтал жандаушы" (1971) романын да жазды, ол адамның орта жастағы экзистенциалдық дағдарысы туралы әңгімелейді. 1989 жылы Темір Қоршаудың құлауымен Ле Карренің шығармалары жаңа көпжақты әлемді бейнелеуге көшті. Оның соғыстан кейінгі алғашқы романы "Түнгі менеджер" (1993) Латын Америкасының есірткі барондарының, құпия Кариб теңізі банктерінің және жемқор батыстық шенеуніктердің әлеміндегі есірткі және қару саудасы туралы айтады. Оның соңғы романы "Silverview" 2021 жылы жарық көрді.

Тақырыптар

Ле Карре кітаптарының көпшілігі Суық соғыс кезеңінде (1945–91) орын алатын тыңшылық әңгімелері. Олар британдық барлау қызметкерлерін батырлықтан аулақ, саяси функциялық тұлғалар ретінде көрсетеді, олар өз жұмысының моральдық тұрғысынан күмәнді екенін біледі және физикалық оқиғалардан гөрі психологиялық тартыстарға көбірек қатысады. “[Шпионаж] оған атақ әкелген жанр болғанымен, ол оны ірі этикалық мәселелерді және адамның жағдайын зерттеу үшін платформа ретінде пайдаланды”. Оның көрегендігі “көптеген авторлар мен сыншылардың оны ХХ ғасырдың ең көрнекті ағылшын тіліндегі романистерінің бірі деп санауына” себеп болды. Оның шығармалары “адамның осалдығын – моральдық екіұштылықты, интриганы, нюанстарды, күмәнділікті және қорқақтықты” зерттейді. Батыс демократиясының және оның құпия қызметтерінің кемшіліктері, сондай-ақ батыс пен шығыс арасындағы моральдық теңдестік мүмкіндігі туралы ұсыныстар жиі кездесетін тақырыптар. Керісінше, ол Смайлиді, мақсатына жету үшін айлакерлік пен манипуляция қолданатын, семіз, көзілдірік таққан бюрократты, тыңшының нақты бейнесі ретінде қарастырды. Ле Карренің “жазулары барлау қызметтеріне еніп кетті. Ол ‘көлденең’ терминін және Атлантиканың екі жағында барлау тіліне айналған басқа да терминдерді – ‘бал құбысы’, ‘бас аулаушы’, ‘жарық беруші’ сияқтыларын таныстырды” және жоғары лауазымды неміс саясаткері мен Гарольд Макмилланның кездесуінде аудармашы болып жұмыс істеді. Журналист ретінде Ле Карре 1991 жылы «Төзбеуші бейбітшілік» (The Unbearable Peace) атты кітабын жазды, ол 1962 жылдан 1975 жылға дейін Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасаған швейцариялық армия офицері Бригадир Жан Луи Жанмайрдың (1911–1992) өміріне арналған деректік әңгіме. Өзінің псевдонимімен жарияланған Ле Карре 2011 жылғы «Тинкер Тайлор Солдат Шпион» фильмінің нұсқасында бірнеше флэшбек сахналарында Рождестволық кештің қонақтарының арасында эпизодтық рөлде пайда болады.

Демократияға қауіп төндіреді

2017 жылы Ле Карре либералды демократияның болашағына қатысты алаңдаушылық білдіріп, былай деді: "Мен 1930 жылдары Еуропаның барлық елдерінде, Испанияда, Жапонияда, әрине, Германияда болып жатқан барлық нәрселерді еске аламын. Меніңше, бұл фашизмнің өрлеуінің айқын белгілері, ол жұқпалы және жеңіл тарайды. Польша мен Венгрияда фашизм күшейіп келеді, оған дем берушілер бар". Кейін ол "суық соғыстың" аяқталуы Батыс елдерін тұтас идеологиясыз қалдырғанын жазды, бұл сол кездегі "жеке адамның бостандығы, әмбебаптық, төзімділік – біз антикоммунизм деп атағанның бәрі" деген ұғымдарға қайшы келді. Ле Карре АҚШ президенті Дональд Трамп пен Ресей президенті Владимир Путинге қарсы шығып, олардың елдерінің супердержава мәртебесін сақтау немесе қайта иеленуге ұмтылуы "олигархияға, шындықты жоққа шығаруға, сайлаушылар мен демократиялық жүйеге деген сықпалыққа" себеп болады деп мәлімдеді. Ле Карре Трамптың бұқаралық ақпарат құралдарын "жалған жаңалықтар" деп атауын нацистердің кітаптарды өртеуімен теңеді және АҚШ "институционалдық расизм мен неофашизмге қадам басып барады" деп жазды. Ле Карренің 2019 жылғы "Далаға қашқан агент" романындағы кейіпкерлердің бірі Трампты "Путиннің лас үйін тазалаушы" деп атайды, ол "кішкентай Владиге оның өзіне қолайлы болмаған жұмыстардың бәрін істейді". Романның баяндаушысы Борис Джонсонды "білімі жоқ сыртқы істер министрі" деп сипаттайды. Оның сөзіне қарағанда, Ресей "өзінің қараңғы, ішкі қиындықтарына толы өткеніне" қайта оралып жатыр, ал Ұлыбритания одан аздап қалып қойды. Кейін Ле Карре романның сюжеті, АҚШ пен Ұлыбританияның құпия қызметтері Еуропалық Одақты құлатуға тырысады, "өте мүмкін" екеніне сендірді. Ле Карре сұхбаттарында Борис Джонсонды (оның "халықты қоздыратын сөз сатушы" деп атаған), Доминик Каммингсті және Найджел Фаражды сынға алып, олардың "міндеті – халықты ностальгиямен және ашумен оттандыру" екенін айтты. Ол сұхбаттарында былай деді: "Мені ең қорқытатыны – ностальгияның саяси қаруға айналуы. Саясаткерлер ешқашан болмаған Англияға деген ностальгияны тудырып, оны біз қайта оралуымыз мүмкін нәрсе ретінде сатады". "Жұмысшы табының жойылуымен біз ежелгі тап құрылымдарының тұрақтылығына негізделген қалыптасқан әлеуметтік тәртіптің де жойылуын көрдік". Ал лейборист партиясында "лениндік элементтер бар және олар қоғамды теңестіруге құштар" деді. Брекзит туралы Ле Карре оны 1956 жылғы Суэц дағдарысымен салыстырып, империядан кейінгі Ұлыбританияның әлемдік билігінен айырылуын растады. "Бұл, сөзсіз, Ұлыбританияның Суэцке шабуылдан кейінгі ең үлкен апаты және ең үлкен ақымақтығы", - деді Ле Карре Брекзит туралы. "Бұл үшін британдықтардың өздері ғана кінәлі, ирландтар да, еуропалықтар да емес". "Менің ойымша, қазіргі уақытта біз әлемдегі ең ірі кәсіподаққа қол жеткізуді американдық нарыққа қол жеткізумен алмастыруға боламыз деп ойлау қорқынышты", - деді ол. Ле Карре Лондонның Ирак соғысына қарсы наразылық акциясына қатысты. Ол соғыстың "үкіметтердің саяси мақсаттарына сәйкес келу үшін барлау қызметін саясаттастырудың" салдарынан туындағанын айтты. "Буш пен оның хунтасы Американың ашуын Бен Ладеннен Саддам Хусейнге аударуды қалай жеңіп шықты, бұл тарихтағы ең үлкен PR-трюктердің бірі". Ол Тони Блэрдің Ұлыбританияны Ирак соғысына тартудағы рөлін сынға алып, "Блэрдің өлгеннен кейінгі өмірі бар екенін түсінбеймін. Менің ойымша, өз елін жалған сылтаумен соғысқа аттандырған кез келген саясаткер ең үлкен күнәға батқан. Біз өлтіргендердің өлімін мойындаудан бас тартатын соғыс бізді ұялтатын соғыс болуы керек" деді.

Израиль

1998 жылы Дуглас Дэвиспен сұхбаттасқанда Ле Карре Израильді "көрген адамзаттың ең керемет карнавалы, өзінің өткенінің қиыршықтарынан қайта құрылып жатқан, кейде Шығыс, кейде Батыс, кейде дінсіз, кейде діни, бірақ әрқашан өзін-өзі үлкен қысыммен моральдық тұрғыдан бағалап, маоистік ашкөздікпен сынап, пікірталасқа толы, болашағы үшін күресіп, өткенін қайта жаңғыртатын" деп сипаттады. Ол: "Жер бетіндегі ешбір ел тыныштыққа осыдан артық лайық емес – немесе осыдан да көп күресуге тағдырланған" деді.

Жеке өмір

1954 жылы Корнуэлл Элисон Энн Вероника Шарпқа үйленді. Олардың үш ұлы болды: Симон, Стивен және Тимоти; олар 1971 жылы ажырасты. 1972 жылы Корнуэлл Ходдер & Стоутонның кітап редакторы, оның жұмысына көмектескен Валери Джейн Юстасқа үйленді. Олардың Николас есімді ұлы болды, ол Ник Харкауэй деген атпен жазады. Ле Карре 40 жылдан астам уақыт бойы Корнуоллдың Сент-Бурян қаласында тұрды; ол Лэндс-Энд маңындағы бір шақырымдық тік жарды иеленді. "Трегиффиан коттедж" үйі 2023 жылы 3 миллион фунт стерлингке сатылды. Ле Карре солтүстік Лондонның Хэмпстед ауданындағы Гинсборо Гарднс көшесінде де үйі болды. Ле Карре 2016 жылғы Brexit дауысынан, Еуропалық Одақтан шығу туралы шешімнен қатты көңілсіздікке түсті, сол себепті ол Ирландия азаматтығын алды. 2021 жылы BBC телеарнасында көрсетілген деректі фильмде Ле Карренің ұлы Николас, әкесінің қазіргі Ұлыбританияға деген көңілсіздігінің, әсіресе Brexit-ке байланысты, оны ирландтық мұрасын қабылдауға және Ирландия азаматы болуға итермелегенін айтты. Ол қайтыс болған кезде, Ле Карренің досы, жазушы Джон Банвилл, оның Корк округіндегі Росскарбери маңындағы Инчинаттиндегі әулет тарихын зерттегенін және анасының әжесі Олив Вулф арқылы ирландтық тегі болғандықтан, Ирландия паспортына өтініш бергенін растады. Ол Ирландия азаматтығын алу процедурасын аяқтағаннан кейін, оған құқығы болды. Оның көршісі және досы Филипп Сэндс еске алады: text=Ол анасының әжесі арқылы ирландтық азамат болды. Естелік орнына келгенде, тек ирландтық туды көрудің өзі қатты әсер етті. Ол соңғы жылдары Ұлыбритания мен Біріккен Корольдіктің жағдайына қатты көңілсіздікке түсті. Ле Карре 2020 жылдың 12 желтоқсанында 89 жасында Труродағы Корольдік Корнуолл ауруханасында қайтыс болды. 2021 жылдың маусым айында аяқталған сот сараптамасы Ле Карре үйінде құлап қайтыс болғанын көрсетті. Оның әйелі Валери күйеуінен екі ай өткен соң, 2021 жылдың 27 ақпанында 82 жасында қайтыс болды. 2023 жылы биограф Адам Сисман "Джон Ле Карренің құпия өмірі" кітабында Ле Карре екінші некесінде 11 әйелмен қарым-қатынаста болғанын анықтады. Ле Карренің ұлы Тимоти 2022 жылдың 31 мамырында 59 жасында, әкесінің хаттары жинағын редакциялауды аяқтағаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Мұрағат

2010 жылы Ле Карре өзінің әдеби мұрағатын Оксфордтағы Бодлеан кітапханасына табыс етті. Алғашқы 85 қорапқа "Шпион: Тойлы тілші" және "Тұрақты бағбан" романдарының қолжазбалары, сондай-ақ басқа материалдар кірді. Кітапхана 2011 жылдың наурыз айында Дүниежүзілік кітап күніне арналған көрме ұйымдастырып, осы және басқа да заттарды көпшілікке таныстырды.