Кіріспе
Қытай-француз соғысының маңызды шайқасы (1884 ж. қараша - 1885 ж. наурыз) Тюен-Квангтың қоршауы - Қытай-француз соғысы (1884 ж. тамыз - 1885 ж. сәуір) кезінде Тонкинде (солтүстік Вьетнам) француздар мен қытай әскерлерінің арасындағы маңызды қақтығысы. 619 адамнан тұратын француз гарнизоны, оның ішінде француз шетелдік легионының екі ротасы, 1884 жылдың 24 қарашасынан 1885 жылдың 3 наурызына дейін төрт айлық қоршауда француздық Туьен Куанды сан жағынан қытайлық күштерден сәтті қорғады. "Туан Кван 1885" - Легионның ең мақтанышқа бөлейтін салғылық марапаттарының бірі.
The siege of Tuyên Quang was an important confrontation between the French and the Chinese armies in Tonkin (northern Vietnam) during the Sino French War (August 1884 – April 1885). A French garrison of 619 men, including two companies of the French Foreign Legion, successfully defended the French post of Tuyên Quang against vastly outnumbering Chinese forces in a four month siege from 24 November 1884 to 3 March 1885. 'Tuyên Quang 1885' remains one of the Legion's proudest battle honours.
Өмірбаян
Француздар 1884 жылы маусымда Хунг Хоа мен Тай Нгуенді басып алғаннан кейін Туйен Куанға пост орнатқан. Туйен Куанг - Клер өзенінің бойындағы оқшауланған қоныс. Ол Тонкиндегі ең батыс француз бекеті болды және Фу Доандағы ең жақын француз бекеті болды. 1884 жылдың жазы мен күзі аралығында 1-ші батальонның екі ротасы, 1-ші Шетел легионы полкі (капитандар Шмителін және Брусье) басқарды. 1884 жылы 23 тамызда Қытай-Француз соғысының басталуынан кейін, пост Тан Цзиньсонның Юньнань армиясы мен Лю Ёнфуның Қара Тулары шабуылға ұшырады. Жеткізу қиындықтары қытайлардың Тюен-Кванг маңында шоғырлануын кешіктірді, бірақ Юньнань армиясының алдыңғы элементтері 1884 жылдың қазан айында постты қинауға кірісті, ал Фраугер гарнизоны қытайлардың бірқатар қиындықтармен күресуге мәжбүр болды. Фраугердің жасағында да безгек ауруы көп болды, ал қазан айының соңында гарнизонның жалпы саны 550 адамнан 170 адам қызметке жарамсыз болды. 1884 жылдың қарашасында Тонкин экспедициялық корпусының қолбасшысы генерал Луи Бриер де л'Иль Хунг-Хоа, Тай Нгуен және Туйен-Квангты қайта жабдықтау және нығайту үшін қадамдар жасады. 19 қарашада подполковник Жак Дюшненнің қолбасшылығындағы Туйен-Кванға қарай бет алған колонна Ю-Ок ойысында Қара Тулар тоғысқан, бірақ қоршауға алынған беткейге дейін күресіп өтті. Фраугер мен оның адамдары босатылды және 2-ші Африка жеңіл жаяу әскер батальонының шефе де батальон Марк Эдмонд Домине қолбасшылығындағы 400 легионер мен 160 тонкиндік атқыштардан тұратын жаңа гарнизонмен алмастырылды. Дюшене 23 қарашада Туйен-Квангтан кетіп, келесі күні Домине Туйен-Квангты ресми түрде қоршау күйінде деп жариялады. Туен-Квангтың қоршауы төрт айдан астам уақытқа созылды.
Қатысушы күштер
630 адамнан тұратын Туйен-Кванның жаңа гарнизоны капитаны Каттелиннің жалпы қолбасшылығындағы 1-ші батальонның екі ротасынан, 1-ші Шетел легионы полкінен (капитандар де Борелли мен Мулиней), француз теңіз пехота офицері капитаны Дианың қолбасшылығындағы Тонкин атқыштары ротасынан, алты жеңіл пушканың (лейтенант Дераппе) скретч батареясынан және шағын инженерлік және далалық аурухана бөлімшелерінен құралған. Гарнизонға француз постына жақын Клер өзенінде зәкірленген Фарсидің Mitrailleuse (enseigne de vaisseau Senes) канонерлік қайығы қолдау көрсетті. Тюен-Квангты қоршап тұрған қытай әскері Тан Цзиньсонның (唐景) жалпы қолбасшылығында болды. Қытай әскерлері Юньнань армиясының 9000 адамынан және Лю Ёнфуның Қара Ту армиясының 3000 адамынан құралған. Юньнань армиясының күштері Танның лейтенанттары Динг Хуэй (Тинг Хуэй, 丁) және Хэ Сюлин (Хо Сюйлин, 何秀林) басқаратын екі дивизияға бөлінді.
Туьен-Кванг бекінісі
Туйен-Квангтағы француз бекінісі Франция отаршылдық империясының шағын, шалғайдағы форпостары үшін тән болды. Ол Тоңкiннің Туйен Кванг ауылының жанында, Клер өзенінің батыс жағалауында орналасқан. Цитадельдің ішінде бірнеше казарма ғимараттары, көл және қант табағы тәрізді үлкен топырақ үйіндісі бар. Табиғи құрылымға ұқсайтын бұл төбе Тунь Квангтағы Тонкин цитадельдерінде дәстүрлі түрде кездесетін мұнараның орнын иеленді. Қалдықтың үстінен орманды төбелер көтеріліп тұрды, оларды қытайлықтар басып алуы керек еді. Домине қытайлық снайперлердің осы төбелерді пайдаланып, цитадельге атуын тоқтата алмады, бірақ ол ең болмағанда қытайлықтарды негізгі периметрден қадірлі қашықтықта ұстауға арналған қосымша құрылыстар салып, басты жаудың шабуылдарын кешіктіре алды. Осыған сәйкес, ол цитадельдің оңтүстігіндегі төбеде блокхаусты салдырды, оны легионерлердің күшті күші басқарды. Ол сондай-ақ Тюен-Кванның оңтүстік-шығысына жеке қорғаныс периметрі салды, оны капитан Диа мен оның Тонкин атқыштары компаниясы басқарды. Өзен жағалауындағы бекіністі пагодаға орналасқан бұл орынды "Кішігірім Гибралтар" деп атады. Бұл позициялар қажет болған жағдайда босатылуы мүмкін, ал олар ұсталған кезде қытайлардың қамалға қысымды күшейтуі шектеледі.
Инвестиция
1884 жылдың қарашасында Юньнань армиясы Лао Цайдан Тюен Куанға қарай Қызыл өзеннен төмен қарай біртіндеп алға жылжи бастады, Фу Эн, Ман Лан, Ао Лок, Ван Кьенг және Сон Лонг қалаларында қамал лагерьлерінің тізбегін құрды. Желтоқсан айында қытайлықтар Тюен-Куанды қоршауға алу үшін үш үлкен бекіністі лагерь тұрғызды. Бұл кезеңнің басым бөлігінде Туьен-Квангтың айналасындағы жау әскерлері Лю Ёнфуның Қара Тулары (3000 адам) және Тан Цзиньсонның жеке қолбасшылығындағы Юньнань армиясының алдыңғы гвардиясы (2000 адам) болды. Қытайлық инвестиция тек желтоқсанның екінші жартысында ғана француз поштасына тиді. 1885 жылдың қаңтар айының басында қытайлықтардың Туйен-Квангта француздарға қарсы 4000 адамы, Лао-Кайға дейінгі ұзақ және осал жабдықтау желісін қорғап тұрған 5000 адамы және Хоа Мокта күшті блокадалық позицияны нығайтумен айналысатын Туйен-Кванг пен Фу Доан арасында орналастырылған 3000 адамы болды. Қамауға алушылар біртіндеп француз постының айналасына жақын орналасты. Олар қамалдың батысында Фу Ан Бин, Донг Йен және Я Хо ауылдарын, солтүстік-батысында Юла, Унг Ди және Труонг Му ауылдарын басып алды. Қытайлықтар француздардың тастап кеткен бекінісін төрт қақпалы батарея үшін бекіністі орынға айналдырды және француздық постыны қоршауға алды. Содан бері француз позицияларына күнделікті шабуыл жасалып, қорғаушылар барлық жағынан қанат, миномет және мылтық отына ұшырайды. Француздар жауап беру үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. Домине қытайлық қоршау жұмыстарының барысын бұзатын қытайлық сарбаздарға жұмысшы ретінде жұмыс істейтін қытайлық сарбаздарға оқ ату үшін 25 мықты Легион мергендерін цитадельдің күзет мұнараларына орналастырды. Легионның мергендері әдетте күніне тоғыз-он адамды өлтіреді, ал қоршаудың соңында олар 700-ден астам жау сарбазын өлтірді деп есептейді. Домине кейде өз артиллериясын ойнатты, ал "Митральюз" атты канонерлік қайығы "Хотчкис" атысымен "Клир" өзеніндегі қытайлық позицияны қинады. Қытайлықтар француз постының айналасындағы төбелерге өз снайперлерін орналастырды. Олар нысанаға сирек соққы беріп, бірақ олардың атыс салмағы қамал ішіндегі қозғалысты қатты шектейтін. Француздарды қоршау тактикасымен шеткі блокададан табысты қуып шыққан қытайлықтар француз периметріне қарай қажырлы түрде алға жылжи бастады. Егер олар қабырғаларды бұзып, қорғаныс периметріне кіретін бөліктерді құлата алса, онда олар француздарға ашық бұзылулар арқылы шабуыл жасап, өздерінің артық санын көтере алады. Қытайдың ниеті анық еді, француз инженер-сержанты Жюль Бобильо оларды тежеу үшін қолдан келгеннің бәрін жасады. Француздар да, қытайлықтар да галереялар мен галереяларды ашына қазып алды. 11 ақпанда балта соққысы французды қытайлық шахтерден бөліп тұрған мембрананы кесіп тастады, ал жер астындағы револьверлік ұрыс болды. Француздар өздерінің суларын қытайлық суларды суға батыруға тырысты, бірақ бұл нәтижесіз болды. 12 ақпан күні кешке перметр қабырғасының астында алғашқы қытай минасы жарылды, бірақ оның әсері қарсы галереялармен әлсіретілді және одан кейінгі қытай шабуылдары ауыр шығынмен сүрінді.
Шығындар
Қамауда болған кезде Тюен-Кванг гарнизонының зардап шегуі 50 өлім мен 224 жарақат болды. Өлгендердің ішінде инженерлік сержант Жюль Бобильо бар, оның энергетикалық қарсы шаралары қытайлық қоршау жұмыстарының ілгерілеуін кешіктірді. Бобильо өлгеннен кейін Францияда ұлттық батырға айналды, ал көптеген француз қалалары мен ауылдарының көшелері әлі күнге дейін оның атын алып жүр. Хоа Мок шайқасында Джованнинеллидің 1-бригадындағы зардаптар 76 өлген және 408 жарақат алған.
Маңыздылығы
Францияда Туйен-Квангты қорғау Қытай-Француз соғысының негізгі бейнесі болды. Доменнің қоршаудың күн сайынғы күнделігі Journal officiel-де толық жарияланды, ал 1885 жылы 4 наурызда Бриер де л'Ильдің Туйен Куан гарнизонының адамдарына берген бұйрығы бірден атақты болды: Sous le commandement d'un chef héroïque, le chef de bataillon Dominé, vous avez tête tenu pendant trente six jours, au nombre de six cents, à une armée, dans une bicoque dominée de toutes parts. Сіз жеті шабуылдан жеңіске жеттіңіз. Сіздің жасағыңыздың үштен бірі мен барлық офицерлеріңіздің көпшілігі миналардан күйді немесе қытайдың оқ-дәрілері мен снарядтарынан зардап шекті, бірақ жаудың өліктері ол орынсыз жасақтаған үш сынықты жалғастырды. Бүгін сіздер қан төгіп, ауыр еңбек етіп, ерлік көрсеткен батыр әскерлеріңізге тағзым етесіздер. Ертең бүкіл Франция сіздерді мақтап-қуатын болады. Сондай-ақ, сіздер де мақтанышпен: "Мен Туен Кван гарнизонынан едім, мен митральді пулеметші болдым" деп айта аласыздар.
Sous le commandement d'un chef héroïque, le chef de bataillon Dominé, vous avez tenu tête pendant trente six jours, au nombre de six cents, à une armée, dans une bicoque dominée de toutes parts. Vous avez repoussé victorieusement sept assauts. Un tiers de votre effectif et presque tous vos officiers ont été brûlés par les mines ou frappés par les balles et les obus chinois, mais les cadavres de l'ennemi jonchent encore les trois brêches qu'il a vainement faites au corps de place. Aujourd'hui, vous faites l'admiration des braves troupes qui vous ont dégagés au prix de tant de fatigues et de sang versé. Demain, vous serez acclamés par la France entière. Vous tous aussi, vous pourrez dire avec orgueil : "J'étais de la garnison de Tuyen Quan; j'étais sur la canonnière la Mitrailleuse."