Кіріспе

Уикимедия тізімі Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері демократияның әр түрлі түрлерін қолданады. Еуропалық Одақ (ЕО) - мемлекеттердің ұлттық емес одағы. 1993 жылы 21 және 22 маусымда Данияның Копенгаген қаласында өткен Еуропалық Кеңестің саммиті кезінде Еуропалық Одақ кандидаттық елдің Еуропалық Одаққа кіруге жарамды деп саналуы үшін орындауы керек шарттарға қатысты Копенгаген критерийлерін анықтады: Мүшелік критерийлері кандидаттық елдің демократияға, заңның үстемдігіне, адам құқықтарын және азшылық топтарын қорғауға кепілдік беретін институттардың тұрақтылығына қол жеткізуін талап етеді. Соның нәтижесінде барлық мүше мемлекеттерде тікелей сайлаулар бар, номиналды демократиялық мемлекеттер "сұхбат" немесе "жартылай еркін" деп саналады. 2020 жылға қарай Венгрияның режим түрін қалай жіктеу туралы сарапшылар консенсусы жоқ; Freedom House оны гибридтік режим деп санайды. 2015 жылдан бастап Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері өкілдік демократия болып табылады; дегенмен, олардың барлығы бірдей саяси жүйеге ие емес, айырмашылықтардың көпшілігі әртүрлі тарихи негіздерден туындайды. Еуропалық Одақтың көршілес мемлекеттерінің көбі бірдей критерийлер бойынша "еркін" болып саналмайды. Монархияға халықтық қолдау тарихи түрде Фландрияда жоғары, ал Валлонияда төмен болды; алайда соңғы онжылдықтарда бұл рөлдер кері бұрылды.

Үкімет формасы

Еуропалық саясатта үкімет жүйелерінің үш түрі бар: президенттік жүйеде президент мемлекет басшысы және үкімет басшысы; жартылай президенттік жүйеде президент пен премьер-министр бірқатар құзыретті бөліседі; ақырында, парламенттік республикада президент аз саяси құзыретті салтанатты тұлға болып табылады. Конституциялық монархияның анықтамасы сияқты, кейде президенттің рәсімдік емес құзыреттері болады, бірақ оларды конституциялық конвенция бойынша қолданбайды; мысалы, Австрияда. Анықтамасы бойынша, қазіргі заманғы демократиялық конституциялық монархиялар парламенттік болып табылады, өйткені рәсімнен тыс құзыретті ала алатын сайланған мемлекет басшысы жоқ; Еуропалық Одақтың жиырма бір республикалық мүше мемлекеттерінің тек біреуі президенттік республика (Кипр) және төртеуі жартылай президенттік республикалар (Франция, Литва, Португалия және Румыния). Бұл төрт (жартылай) президенттік республика өз президентін халықтық тікелей дауыспен сайлайды. Он алты парламенттік республикалардың тоғызында (Австрия, Болгария, Хорватия, Чехия, Финляндия, Ирландия, Польша, Словакия және Словения) президент сайлауы өткізіледі, ал қалған жетісінде (Эстония, Германия, Грекия, Венгрия, Италия, Латвия және Мальта) президент парламенттен немесе басқа арнайы өкілді органнан, мысалы, Германияның Бундесвергхелмінен сайланады.

Парламент палаталары

Тағы бір айырмашылық - ұлттық заң шығарушы орган палаталарының саны; бір палаталы бір палаталы немесе төменгі палата мен жоғарғы палаталы екі палаталы жүйелер. Федерациялар мен аймақтық айырмашылықтары немесе аймақтық бірегейлігі бар елдер, әдетте, екі палаталы болып табылады, бұл ұлттық заң жобаларында өңірлердің мүдделерін көрсетеді. Халық саны көп мемлекеттер, Нидерландтан бастап, барлығы екі палаталы жүйеге ие. Кіші мемлекеттердің аралығында көбірек араласу болса да (кейде олардың федералистік құрылымы әсер етеді), ең кіші мемлекеттер бір палаталы болып табылады. Бұрын екі палатадан астам (үш палаталы және төрт палаталы) заң шығарушы органдар болған, ал қазіргі уақытта тек бір палаталы және екі палаталы заң шығарушы органдар бар. Сонымен қатар, екі палаталылық дәрежесінде де айырмашылықтар бар. Италияда "әдемі екі палаталылық" бар деп есептелетін болса, екі палата тең, басқа екі палаталы жүйелердің көпшілігі жоғарғы палатаның өкілеттіктерін белгілі бір дәрежеде шектейді. Бір палаталылыққа деген жеңіл үрдіс бар; кейбір жоғарғы палаталар өздерінің өкілеттіктерін қысқартты немесе осы мақсатта ұсыныстар жасады. Бельгияның жүйесі екі палаталыдан қазіргі кездегі бір палаталы жүйеге дейін қысқарды. 2009 жылы Румыния плебисцитте бір палаталылық үшін дауыс берді, алайда елде әлі де екі палаталы жүйе бар. Екінші жағынан, Ирландия 2013 жылы жоғарғы палатаны жоюға қарсы дауыс берді, ал Италия 2016 жылы Сенат өкілеттіктерін азайтуға дауыс берді. Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерде, егер парламентте бір палата болса, ол барлық жағдайларда тікелей сайланады. Егер екі палата болса, төменгі палата барлық жағдайларда тікелей сайланады, ал жоғарғы палата тікелей сайлануы мүмкін (мысалы, Польша Сенаты); немесе жанама түрде сайлануы мүмкін, мысалы, аймақтық заң шығарушы органдар (мысалы, Австрия Федералды Кеңесі); немесе сайланбаған, бірақ белгілі бір мүдделік топтарды білдіреді (мысалы, Словения Ұлттық Кеңесі).