Кіріспе

Швейцариялық дәрігер, библиограф және натуралист (1516–1565)

Конрад Гесснер (Conradus Gesnerus, 26 наурыз 1516 – 13 желтоқсан 1565) – швейцариялық дәрігер, натуралист, библиограф және филолог. Швейцарияның Цюрих қаласында кедей отбасында дүниеге келген ол, әкесі мен мұғалімдерінің оның қабілетін ерте байқауының арқасында университетте оқуға мүмкіндік алды, онда ол классикалық тілдерді, теологияны және медицинаны оқыды. Ол Цюрих қаласының дәрігері болды, бірақ көп уақытын жинау, зерттеу және жазуға арнады. Гесснер библиография (Bibliotheca universalis, 1545–1549) және зоология ([[Historia animalium (Gessner book), 1551–1558)) салаларында маңызды еңбектер жинақтады және 49 жасында обадан қайтыс болған кезде үлкен ботаникалық мәтін бойынша жұмыс істеп жатқан еді. Ол қазіргі заманғы ғылыми библиографияның, зоологияның және ботаниканың негізін қалаушысы деп есептеледі. Ол Еуропада өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін, мысалы, 1559 жылы лала гүлін сипаттағандардың алғашқыларының бірі болды. Оның құрметіне бірнеше өсімдіктер мен жануарларға есімдер берілген.

Өмір

Конрад Гесснер 1516 жылғы 26 наурызда Швейцарияның Цюрих қаласында дүниеге келді. Оның балалық шағы кедейлік пен қиындыққа толы болды, бірақ Гесснердің әкесі оның қабілетін танып, оны дәрілік шөптер өсіріп, жинаған туысының қолына берді, ол оған білім беруге міндеттенді. Осылайша Гесснер көптеген өсімдіктермен және олардың емдік қасиеттерімен танысып, өмір бойы табиғат тарихына деген қызығушылыққа ие болды. Гесснер бірінші болып Цюрихтегі Каролинумға оқуға түсті, содан кейін Фраумюнстер семинариясына қабылданды. Ол 15 жасында Аристофанның «Плут» пьесасында Аяқшылық (Penia) рөлін сомдады. Оқу орнында ол ұстаздарына өте ұнады, сондықтан олардың бірнешеуі оның білімін жетілдіруге көмектесті, тіпті 17 жасында Франциядағы университетке теологияны оқуға стипендия алуға қолғабыс етті (1532–1533). Ол Бурж және Париж университеттерінде білім алды. Діни қуғын-сүргін оны Парижден Страсбургке қашуға мәжбүр етті, бірақ жұмыс таба алмағандықтан Цюрихке оралды. Цюрихтегі ұстаздарының бірі оның әкесі Каппель шайқасында (1531) қаза болғаннан кейін оған асыраушы әке болды, екіншісі оны үш жыл бойы тамақпен және тұрумен қамтамасыз етті, ал үшіншісі Страсбургтегі жоғары мектепте, Страсбург академиясында оқуын жалғастыруға көмектесті. Ол мұнда еврей тілін оқып, ежелгі тілдер туралы білімін кеңейтті. 1535 жылы діни келіспеушілік оны қайтадан Цюрихке әкелді, онда ол 19 жасында кедей отбасынан шыққан, қалтасы бос әйелге үйленді. Достарының көмегімен ол оқытушылық қызметке орналасты, бірақ ол ең төменгі сыныпта сабақ берді және жалақысы өте аз болды. Бірақ ол Базель университетінде медицинаны оқу үшін ақылы демалысқа шықты (1536). Гесснер өмір бойы табиғат тарихымен қызығушылық танытып, саяхаттары мен басқа достары мен ғалымдармен хат алмасып, жануарлар мен өсімдіктердің түрлерін жинады және сипаттады. 1543 жылы Арнольд Арлениус Гесснерді Венецияға шақырды. Ол сол жазда Италияға сапар шекті. Ол мұнда венециялық баспаханамен және грек қолжазбаларының құпия әлемімен танысты. Гесснердің зерттеу әдісі төрт негізгі компоненттен тұрды: байқау, анатомиялық зерттеу, алыс елдерге саяхат және нақты сипаттау. Мұндай байқауға негізделген тәсіл Ренессанс ғалымдары үшін жаңалық болды, өйткені бұрын адамдар зерттеулерінде көбінесе классикалық авторлардың еңбектеріне сүйенетін. Ол 13 желтоқсан 1565 жылы абыройлы атақ алғаннан кейін бір жыл өткен соң обадан қайтыс болды.

Жұмыс

Конрад Гесснер – Ренессанс дәуірінің көп салалы ғалымы, дәрігер, философ, энциклопедияшы, библиограф, филолог, табиғаттанушы және иллюстратор болған. 1537 жылы 21 жасында грек-латын сөздігін жариялағаннан кейін, оның қолдаушылары оған Лозаннаның жаңадан ашылған академиясында (сол кезде Бернге қарасты) грек тілінен профессорлық қызметке тағайындама алды. Бұл жерде ол ғылыми зерттеулерге, әсіресе ботаникаға беріліп, медициналық білімін жетілдіру үшін қаржы табуға мүмкіндік алды. Гесснер Лозаннада үш жыл оқығаннан кейін Монпелье университетінің медицина мектебіне сапар шекті, онда Базельден докторлық диплом алды (1541). Содан кейін ол Цюрихке қайтып, медициналық тәжірибемен айналысты, осымен өмірінің соңына дейін шұғылданды. Ол сондай-ақ Цюрих университетінің алдағысы болған Каролинумда Аристотель физикасынан лекция оқушы болып тағайындалды. 1554 жылдан бастап қалалық дәрігер (Stadtarzt) қызметін атқарды. Осы міндеттерімен қатар, шетелдерге жасаған бірнеше сапарлары, туған жеріндегі жылдық жазғы ботаникалық экспедициялары мен ауруларына қарамастан, ол зерттеулер мен жазу ісіне берілді. Оның экспедициялары жиі қар шегінен төмен жатқан таулы аймақтарға сапарларды қамтыды. Ол негізінен ботаникалық коллекция жинау мақсатымен болғанымен, жаттығу үшін және табиғаттың сұлулығын тамашалау үшін тауға шығуды да жоғары бағалады. 1541 жылы ол сүт және сүт өнімдері туралы «Libellus de lacte et operibus lactariis» трактатының алдына өзінің досы Гларстың Якоб Авиенусы (Vogel)на жолданған хатын қосты, онда тауларда кездесетін кереметтер туралы, оларға деген махаббатын және жыл сайын кем дегенде бір тауға көтерілуге деген берік ниетін білдірді, гүлдерді жинау ғана емес, сонымен қатар денесін шынықтыру үшін де. 1555 жылы ол Гнепфштейнге (1920 м) жасаған саяхаты туралы «Descriptio Montis Fracti sive Montis Pilati» атты баяндамасын жариялады, бұл Пилатус тау тізбегінің ең төмен нүктесі. Гесснерге Еуропадағы түрлердің алғашқы сипаттамаларының бірі жатқызылады, оларға қоңыр егеуқұйрық (Rattus norvegicus), теңіз шошқасы (Cavia porcellus) және түркия құсы (Meleagris) сияқты жануарлар, сондай-ақ лалагүл (Tulipa gesneriana) сияқты өсімдіктер кіреді. Ол лалагүлді алғаш рет 1559 жылдың сәуір айында Аугсбургтегі қазынашы Иоганн Генрих Герварттың бағында өсіп тұрғанын көріп, оны Tulipa turcarum, яғни түрік лалагүлі деп атады.

Жарияланымдар

Гесснердің алғашқы еңбегі – Базельде оқып жүрген кезінде жинақталған «Лексикон Греко Латинум» (1537) латын-грек сөздігі болды. Бұл итальян дін қызметкері Варинус Фавориннің (1537 ж. қайтыс болған) «Магнум ак перутильдік сөздік» (1523) түпнұсқа еңбегінің қайта қаралуы еді. Өмірі бойында ол көптеген тақырыптарға арналған 70-ке жуық жарияланым жасады. Оның келесі маңызды еңбегі – «Библиотека» (1545) библиография тарихындағы маңызды оқиға болды, онда ол барлық уақытта өмір сүрген жазушылар мен олардың шығармаларын тізімдеуді мақсат етті. «Historiae animalium» (1551–1558) атты жануарлар өмірі туралы монументалды еңбегінен басқа, ол өсімдіктер туралы көптеген жазбалар мен ағаштан ойылған суреттерді жинады, бірақ өмірінде тек екі ботаникалық еңбек жариялады: «Historia plantarum et vires» (1541) және «Catalogus plantarum» (1542) – төрт тілде. Өмірінің соңғы онжылдығында ол «Historia plantarum» басты ботаникалық еңбегін құрастыруға кірісті. Ол оны аяқтамай қайтыс болғанымен, оның еңбегі келесі екі ғасыр бойы көптеген авторларға пайдалы болды, бірақ тек 1754 жылы жарияланды. Ғылыми еңбектермен қанағаттанбай, Гесснер лингвист және библиограф ретінде де белсенділік танытып, 1555 жылы «Митридат» атты кітабын шығарды. De differentiis linguarum [ ], онда шамамен 130 белгілі тіл туралы мәліметтер келтірілген, сонымен қатар жиырма екі тілде Иеміздің дұғасы берілген. Ол сондай-ақ Клаудий Элиан (1556) және Марк Аврелий (1559) сияқты классикалық авторлардың өңделген шығармаларын жариялады (Қараңыз: Өңделген еңбектер). Оның көптеген еңбектері қайтыс болғаннан кейін жарық көрді (посмерттен шыққан еңбектер), олардың кейбіреулері ұзақ уақыттан соң жарияланды (посмерттен шыққан еңбектерді қараңыз). Оның жәндіктер туралы еңбегін Томас Пенни сияқты түрлі авторлар өңдеді, бірақ Томас Мюффет оны «Insectorum sive minimorum animalium theatrum» (1634) деп жариялады, ал ағылшын тіліне аудармасы Эдвард Топселлдің «Төрт аяқты аңдар мен жыландар тарихы» (1658) кітабында пайда болды.

Универсалды кітапхана (15451549)

1545 жылы төрт жылдық зерттеуден кейін Гесснер өзінің таңғажайып «Bibliotheca universalis» атты еңбегін жариялады. Бұл кітапта латын, грек және еврей тілдеріндегі барлық белгілі еңбектердің, сондай-ақ барлық жазушылардың еңбектерінің атаулары мен қысқаша түсініктемелері бар. Оның өзінің биобиблиографиясы да кірістірілген бұл еңбекте үш мыңға жуық автор әліпбилік тәртіппен тізімделген. Бұл баспа өнерінің пайда болуынан бергі алғашқы заманауи библиография болды. Осы еңбек арқылы Гесснер «библиографияның әкесі» ретінде танылды. Барлығы он екі мыңға жуық атау енгізілді. Екінші бөлігі, еңбектің тақырыптық көрсеткіші «Pandectarum sive partitionum universalium libri xxi» 1548 жылы жарық көрді. Атауында жиырма бір бөлім болмақ делінгенмен, тек он тоғыз кітаптан тұрды. Оның медициналық еңбектерін қамтуға арналған 20-ші бөлігі аяқталмады, ал 21-ші бөлік, теологиялық энциклопедия, 1549 жылы жеке басылым түрінде жарияланды.

Historia animalium (15511558)

Гесснердің маңызды зоологиялық еңбегі – "Historiae animalium" (Гесснер) – 1551 және 1558 жылдар аралығында Цюрихте төрт томдық түрінде жарық көрген, 4500 беттік жануарлар энциклопедиясы: төрт аяқты жануарлар, қосмекенділер, құстар және балықтар. 1587 жылы жыландар туралы бесінші том шығарылды. 1563 жылы Цюрихте алғашқы төрт томның "Thierbůch" атты неміс тіліне аудармасы жарияланды. Бұл кітап – қазіргі заманғы зоологиялық еңбектердің алғашқысы саналды. Ол ежелгі, орта ғасырлық және қазіргі ғылым арасындағы байланыс құрды. "Historia animalium" еңбегінде Гесснер Ескі өсиет, Аристотель, Плиний, халық ауыз әдебиеті және орта ғасырлық жануарлар туралы кітаптар сияқты көне дереккөздерден алынған мәліметтерді өз байқауларымен біріктірді. Ол жануарлар әлемінің жаңа, жан-жақты сипаттамасын жасады. Бұл көптеген жануарларды дәл сипаттауға жасалған алғашқы тыраныс болды. Кітап, сол заманғы көптеген еңбектерден айырмашылығы, Гесснер мен оның әріптестерінің жеке байқауларынан жасалған, қолмен боялған ағаш кескіндерімен суреттелген. Ол байқалған фактілерді мифтер мен жалған пікірлерден ажыратуға тырысқан және "Historia animalium" еңбегінде көптеген жануарларды дәл бейнелеуімен танымал болғанымен, орта ғасырлық жануарлар туралы кітаптардан естіген бір мүйізді аң және базилиск сияқты көптеген қиял жемісі жаратылыстарды да қамтыды. Бірақ Гесснер өзінің жазбаларында келтірген пікірлердің немесе суреттердің дұрыстығына күмәнданатын болса, оны ашық айтты. Гесснерге өсімдіктер мен жануарлардың адамдарға тигізер пайдасы ғана емес, олардың арқылы адамгершілік сабақтар алуға және рухани шындықтарды білуге болатындығы да қызығушылық тудырды. Ол кейбір қиял жемісі жаратылыстар туралы да шынайы жануарлар туралы айтқандай толық мәлімет берді. 1556 жылы ол Клавдий Элианның еңбектерін басып шығарғанда, нақты және қиял жемісі жаратылыстарды біріктірді. "Historia animalium" көптеген танымал жануарлардың суреттерін, сондай-ақ бір мүйізді аңдар мен су қыздары сияқты қиял жемісі жаратылыстардың суреттерін қамтиды. Ол көптеген жұмыстарын Еуропаның жетекші натуралистерімен, соның ішінде Тюдорлардың ағылшын сарайының дәрігері және Кембридждегі Гонвилл мен Кайус колледжінің екінші негізін қалаушы Джон Кайюспен құрған таныстықтар арқасында іске асырды. Олар оған өз идеяларын ғана емес, сонымен қатар өсімдіктер, жануарлар мен асыл тастарды да жіберді. Ол оларға жақсы үлгілерді қайтарып, өсімдіктерге өзінің корреспонденттері мен достарының есімдерін берді.

Historia plantarum (толықтырылмаған)

Гесснер өмірі бойында көптеген өсімдіктер мен тұқымдардан тұратын үлкен коллекция жинады, сонымен қатар көптеген жазбалар мен ағашқа ойылған суреттер жасады. Өмірінің соңғы он жылдығында ол өзінің маңызды ботаникалық еңбегі – Historia plantarum еңбегін жасауға кірісті. Ол осы еңбек жарық көрмес бұрын қайтыс болғанымен, оның материалдарын келесі екі жүз жыл бойы көптеген авторлар пайдаланды, олардың арасында өсімдіктердің және олардың маңызды гүлдері мен тұқымдарының 1500-ге жуық суреті болды, олардың көпшілігі түпнұсқа еді. Бұл суреттердің көлемі мен ғылыми дәлдігі сол кезге тән емес еді, Гесснер шебер суретші болды, өсімдіктердің ерекшеліктерін көрсететін нақты өсімдік бөліктерінің егжей-тегжейлі суреттерін жасады, олардың өсу формасы мен өсетін жері туралы кеңінен түсіндірмелермен жазды. Нәһай, бұл еңбек 1754 жылы жарық көрді.

Цензура

Historia animalium басылып шыққан кезде діни шиеленіс өте күшті болды. Папа IV Павелдің тұсында Павел индексі автордың діни нанымы оның барлық жазбаларын бұзады деп санды. Замандастары Гесснерді «швейцариялық Плиний» деп білді. Аңыз бойынша, өлімі жақындағанын сезгенде, ол өмірінің көп бөлігін өткізген кітапханасына апаруды сұрады, өзінің сүйікті кітаптарының арасында қайтыс болғысы келді. Гесснер қайтыс болған кезде 72 кітап жариялаған және 18 жарияланбаған қолжазба жазған. Оның өсімдіктер туралы еңбегі оның өлімінен кейін ғасырлар өткен соң ғана жарияланды. 1576 жылы Джордж Бейкер Конрад Гесснердің «Эвонимусын» «Жаңа денсаулықтың құнды жолы» деген атпен аударды, онда төрт кітапқа бөлінген физика және философияның ең құпиялары қамтылған. Оның студенттерінің бірі Феликс Платер болды, ол медицина профессоры болды және көптеген өсімдік үлгілерін жинады, сондай-ақ Historiae animalium-да қолданылған жануарлардың суреттерін жинады. Гесснердің өлімінен бір жыл өткен соң, оның досы Жозиас Симлер Гесснердің өмірбаянын жариялады. Гесснер және басқалар 1746 жылы табиғатты зерттеуді насихаттау үшін Цюрихте Физикалық қоғамды құрды, ол кейін Цюрихтегі Табиғатты зерттеушілер қоғамы (NGZH) атанды. Бүгінде ол Швейцарияның ең көне ғылыми қоғамдарының бірі. Қоғамның жылдық басылымы, Цюрихтегі Табиғатты зерттеушілер қоғамының «Жаңа жылдық парағы», 1966 жылы Гесснердің өліміне 400 жыл толуына орай оның өмірбаянына арналды.

Епономиясы

1753 жылы Карл Линней оның құрметіне Tulipa gesneriana түрін, Tulipa туысының типтік түрін атады. Геснерия гүлді өсімдік туысы және оның Геснериевые тұқымдасы оның атымен аталған. Сондай-ақ, оның құрметіне шыбын-шіркейлердің бір туысы Геснерия деп аталды.